<?xml version="1.0"?>
<feed xmlns="http://www.w3.org/2005/Atom" xml:lang="ru">
	<id>https://wiki.imagedataset.ru/api.php?action=feedcontributions&amp;feedformat=atom&amp;user=WikiAdmin</id>
	<title>Вики проекта «Цифровая культура» - Вклад [ru]</title>
	<link rel="self" type="application/atom+xml" href="https://wiki.imagedataset.ru/api.php?action=feedcontributions&amp;feedformat=atom&amp;user=WikiAdmin"/>
	<link rel="alternate" type="text/html" href="https://wiki.imagedataset.ru/index.php/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/WikiAdmin"/>
	<updated>2026-10-10T10:34:20Z</updated>
	<subtitle>Вклад</subtitle>
	<generator>MediaWiki 1.46.2</generator>
	<entry>
		<id>https://wiki.imagedataset.ru/index.php?title=%D0%9F%D1%83%D1%82%D0%B8%D0%BD,_%D0%92%D0%BB%D0%B0%D0%B4%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%80_%D0%92%D0%BB%D0%B0%D0%B4%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87&amp;diff=3</id>
		<title>Путин, Владимир Владимирович</title>
		<link rel="alternate" type="text/html" href="https://wiki.imagedataset.ru/index.php?title=%D0%9F%D1%83%D1%82%D0%B8%D0%BD,_%D0%92%D0%BB%D0%B0%D0%B4%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%80_%D0%92%D0%BB%D0%B0%D0%B4%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87&amp;diff=3"/>
		<updated>2026-10-10T08:56:29Z</updated>

		<summary type="html">&lt;p&gt;WikiAdmin: &lt;/p&gt;
&lt;hr /&gt;
&lt;div&gt;{{Государственный деятель&lt;br /&gt;
| имя            = Владимир Владимирович Путин&lt;br /&gt;
| изображение    = Президент Российской Федерации Владимир Владимирович Путин (2024).jpg&lt;br /&gt;
| ширина         = 250px&lt;br /&gt;
| должность      = Россий Федерацийын президентше&lt;br /&gt;
| порядок = 4&lt;br /&gt;
| должность_2 = Россий Федерацийын президентше&lt;br /&gt;
| порядок_2 = 2&lt;br /&gt;
| флаг           = Standard of the President of the Russian Federation.svg&lt;br /&gt;
| флаг2          = Flag of Russia.svg&lt;br /&gt;
| флаг_2        = Standard of the President of the Russian Federation.svg&lt;br /&gt;
| флаг2_2        = Flag of Russia.svg&lt;br /&gt;
| периодначало   = [[2012|2012 ий]] [[7 ага|7 май]] гыч&lt;br /&gt;
| периодконец    = &lt;br /&gt;
| предшественник = [[Медведев, Дмитрий Анатольевич|Дмитрий Медведев]]&lt;br /&gt;
| преемник = &lt;br /&gt;
| премьер = * Виктор Зубков &amp;lt;small&amp;gt;(2012, {{и. о.}})&amp;lt;/small&amp;gt;&lt;br /&gt;
* [[Медведев, Дмитрий Анатольевич|Дмитрий Медведев]] &amp;lt;small&amp;gt;(2012—2020)&amp;lt;/small&amp;gt;&lt;br /&gt;
* [[Мишустин, Михаил Владимирович|Михаил Мишустин]] &amp;lt;small&amp;gt;(2020 гыч)&amp;lt;/small&amp;gt;&lt;br /&gt;
* [[Белоусов, Андрей Рэмович|Андрей Белоусов]] &amp;lt;small&amp;gt;(2020, {{и. о.}})&amp;lt;/small&amp;gt;&lt;br /&gt;
| периодначало_2 = ({{и. о.}} 1999 ий 31 декабрь — 2000 ий 7 май)&amp;lt;br&amp;gt;[[2000|2000 ий]] [[7 ага|7 май]]&lt;br /&gt;
| периодконец_2 = [[2008|2008 ий]] [[7 ага|7 май]]&lt;br /&gt;
| предшественник_2 = [[Ельцин, Борис Николаевич|Борис Ельцин]]&lt;br /&gt;
| преемник_2 = [[Медведев, Дмитрий Анатольевич|Дмитрий Медведев]]&lt;br /&gt;
| премьер_2 = * Михаил Касьянов &amp;lt;small&amp;gt;(2000—2004)&amp;lt;/small&amp;gt;&lt;br /&gt;
* Виктор Христенко &amp;lt;small&amp;gt;(2004, {{и. о.}})&amp;lt;/small&amp;gt;&lt;br /&gt;
* Михаил Фрадков &amp;lt;small&amp;gt;(2004—2007)&amp;lt;/small&amp;gt;&lt;br /&gt;
* Виктор Зубков &amp;lt;small&amp;gt;(2007—2008)&amp;lt;/small&amp;gt;&lt;br /&gt;
| должность_3 = Россий Федерацийын Кугыжаныш Каҥашын председательже&lt;br /&gt;
| флаг_3 = Coat of Arms of the Russian Federation 2.svg&lt;br /&gt;
| флаг2_3 = Flag of Russia.svg&lt;br /&gt;
| периодначало_3 = [[2012|2012 ий]] [[7 ага|7 май]] гыч&lt;br /&gt;
| периодконец_3 = &lt;br /&gt;
| предшественник_3 = [[Медведев, Дмитрий Анатольевич|Дмитрий Медведев]]&lt;br /&gt;
| преемник_3 = &lt;br /&gt;
| периодначало_4 = [[2000|2000 ий]] [[22 кылме|22 ноябрь]]&lt;br /&gt;
| периодконец_4 = [[2008|2008 ий]] [[7 ага|7 май]]&lt;br /&gt;
| предшественник_4 = &#039;&#039;должностьым ыштыме&#039;&#039;&lt;br /&gt;
| преемник_4 = [[Медведев, Дмитрий Анатольевич|Дмитрий Медведев]]&lt;br /&gt;
| должность_5 = Россий Правительствын Председательже&lt;br /&gt;
| флаг_5 = Government.ru logo.svg&lt;br /&gt;
| флаг2_5 = Flag of Russia.svg&lt;br /&gt;
| периодначало_5 = [[2008|2008 ий]] [[8 ага|8 май]]&lt;br /&gt;
| периодконец_5 = 2012 ий 7 май&lt;br /&gt;
| предшественник_5 = Виктор Зубков&lt;br /&gt;
| преемник_5 = * Виктор Зубков ({{и. о.}})&lt;br /&gt;
* [[Медведев, Дмитрий Анатольевич|Дмитрий Медведев]]&lt;br /&gt;
| президент_5 = [[Медведев, Дмитрий Анатольевич|Дмитрий Медведев]]&lt;br /&gt;
| периодначало_6 = ({{и. о.}} 1999 ий 9—16 август)&amp;lt;br&amp;gt;1999 ий 16 август &lt;br /&gt;
| периодконец_6 = 2000 ий 7 май&lt;br /&gt;
| предшественник_6 = Сергей Степашин&lt;br /&gt;
| преемник_6 = Михаил Касьянов&lt;br /&gt;
| президент_6 = [[Ельцин, Борис Николаевич|Борис Ельцин]]&amp;lt;br&amp;gt;тудо шкеже ({{и. о.}})&lt;br /&gt;
| должность_7 = Ушем кугыжаныш Министр каҥашын председательже&lt;br /&gt;
| флаг_7 = Flag of Russia.svg&lt;br /&gt;
| флаг2_7 = Flag of Belarus (1995–2012).svg&lt;br /&gt;
| периодначало_7 = 2008 ий [[27 ага|27 май]] &lt;br /&gt;
| периодконец_7 = 2012 ий [[18 сӱрем|18 июль]]&lt;br /&gt;
| предшественник_7 = Виктор Зубков&lt;br /&gt;
| преемник_7 = [[Медведев, Дмитрий Анатольевич|Дмитрий Медведев]]&lt;br /&gt;
| должность_8 = «Икоян Россий» партийын председательже&lt;br /&gt;
| флаг_8 = ЕдРо (лог).svg&lt;br /&gt;
| флаг2_8 = Flag of Russia.svg&lt;br /&gt;
| периодначало_8 = 2008 ий [[7 ага|7 май]]&lt;br /&gt;
| периодконец_8 = 2012 ий [[26 ага|26 май]] &lt;br /&gt;
| предшественник_8 = Борис Грызлов&lt;br /&gt;
| преемник_8 = [[Медведев, Дмитрий Анатольевич|Дмитрий Медведев]]&lt;br /&gt;
| должность_9 = СНГ кугыжаш-влакын вуйлатышышт ушемын председательже&lt;br /&gt;
| флаг_9 = Flag of the CIS.svg&lt;br /&gt;
| флаг2_9 = Emblem of CIS.svg&lt;br /&gt;
| периодначало_9 = [[1 шорыкйол|1 январь]]&lt;br /&gt;
| периодконец_9 = 2017 ий [[31 теле|31 декабрь]] &lt;br /&gt;
| предшественник_9 = Алмазбек Атамбаев&lt;br /&gt;
| преемник_9 = Эмомали Рахмон&lt;br /&gt;
| периодначало_10 = 2004 ий [[16 идым|16 сентябрь]]&lt;br /&gt;
| периодконец_10 = 2006 ий [[20 ага|20 май]] &lt;br /&gt;
| предшественник_10 = [[Кучма, Леонид Данилович|Леонид Кучма]]&lt;br /&gt;
| преемник_10 = Нурсултан Назарбаев&lt;br /&gt;
| периодначало_11 = 2000 ий [[25 шорыкйол|25 январь]] &lt;br /&gt;
| периодконец_11 = 2003 ий [[29 шорыкйол|29 январь]]&lt;br /&gt;
| предшественник_11 = [[Ельцин, Борис Николаевич|Борис Ельцин]]&lt;br /&gt;
| преемник_11 = [[Кучма, Леонид Данилович|Леонид Кучма]]&lt;br /&gt;
| должность_12 = Россий Федерацийын Лӱдыкшыдымылык шотышто Каҥашын председательже&lt;br /&gt;
| флаг_12 = Emblem Security Council of Russia.svg&lt;br /&gt;
| флаг2_12 = Coat of Arms of the Russian Federation.svg&lt;br /&gt;
| периодначало_12 = [[29 ӱярня|29 март]]&lt;br /&gt;
| периодконец_12 = 1999 ий [[9 сорла|9 август]]&lt;br /&gt;
| предшественник_12 = Николай Бордюжа&lt;br /&gt;
| преемник_12 = Сергей Иванов&lt;br /&gt;
| президент_12 = [[Ельцин, Борис Николаевич|Борис Ельцин]]&lt;br /&gt;
| должность_13 = Россий ФСБ-ын вуйлатышыже&lt;br /&gt;
| флаг_13 = FSB Emblem.png&lt;br /&gt;
| флаг2_13 = Flag of Federal security service.svg&lt;br /&gt;
| периодначало_13 = 1998 ий [[25 сӱрем|25 июль]] &lt;br /&gt;
| периодконец_13 = 1999 ий [[9 сорла|9 август]] &lt;br /&gt;
| предшественник_13 = Николай Ковалёв&lt;br /&gt;
| преемник_13 = Николай Патрушев&lt;br /&gt;
| президент_13 = [[Ельцин, Борис Николаевич|Борис Ельцин]]&lt;br /&gt;
| дата рождения = 07.10.1952&lt;br /&gt;
| место рождения = {{МР|Ленинград|Санкт-Петербургышто|Санкт-Петербург}}, [[СССР]]&lt;br /&gt;
| род = Путинмыт&lt;br /&gt;
| отец = [[#Происхождение|Владимир Спиридонович Путин]]&lt;br /&gt;
| мать = [[#Происхождение|Мария Ивановна Путина]]&lt;br /&gt;
| супруга = Людмила Путина (Шкребнева) (1983—2013)&amp;lt;ref name=autogenerated8&amp;gt;{{статья|заглавие=«Отстояла вахту»: Владимир и Людмила Путины объявили о разводе|ссылка=https://www.forbes.ru/news/240295-vladimir-putin-razvelsya-s-zhenoi-lyudmiloi|архив=https://web.archive.org/web/20220321131615/https://www.forbes.ru/news/240295-vladimir-putin-razvelsya-s-zhenoi-lyudmiloi|архив дата=2022-03-21|издание=Forbes.ru|год=2013|месяц=6|день=6|archivedate=2023-02-25|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230225014754/https://www.forbes.ru/news/240295-vladimir-putin-razvelsya-s-zhenoi-lyudmiloi}}&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
| дети = Мария (1985), Екатерина (1986)&lt;br /&gt;
| звание = {{ГБ, Полковник}}&amp;lt;br&amp;gt;полковник (1999)&amp;lt;br&amp;gt;&#039;&#039;&#039;Класс чин:&#039;&#039;&#039;&amp;lt;br&amp;gt;[[Файл:Действительный государственный советник РФ 1 класса (Минобороны)г.png|80px]]&amp;lt;br&amp;gt;Россий Федерацийын 1-ше классан чынле кугыжаныш каҥашъеҥже &lt;br /&gt;
| годы службы = 1975—1991, 1998—1999&lt;br /&gt;
| принадлежность = {{USSR}} → {{RUS}}&lt;br /&gt;
| род войск = [[File:Emblema KGB.svg|12px|link=Комитет государственной безопасности СССР]] СССР КГБ→&amp;lt;br&amp;gt;[[File:Flag of Federal security service.svg|25px|link=Федеральная служба безопасности]] Россий ФСБ→&amp;lt;br&amp;gt;[[Файл:Banner of the Armed Forces of the Russian Federation (obverse).svg|25px]] Россий Федерацийын Сарзе вийже&lt;br /&gt;
| командовал = Россий Федераций Сарзе вийын кӱшыл главнокомандующийже&amp;lt;br&amp;gt;(1999 ий 31 декабрь — 2008 ий 7 май;&amp;lt;br&amp;gt;2012 ий 7 май гыч)&lt;br /&gt;
| сражения = Кокымшо чечен сар&amp;lt;br&amp;gt;Грузийысе сар&amp;lt;br&amp;gt;Россий-украин сарзе конфликт&amp;lt;br&amp;gt;Сирийыште сарзе операций&amp;lt;br&amp;gt;Казахстаныште ОДКБ Операций&lt;br /&gt;
| партия = КПСС (1975—1991)&amp;lt;br&amp;gt;НДР (1995—1999)&amp;lt;br&amp;gt;Единство (1999—2001)&amp;lt;br&amp;gt;Икоян Россий (председатель, тыгодым партий член огыл, 2008—2012)&lt;br /&gt;
| образование = 1. [Ленинградысе кугыжаныш университет&amp;lt;br&amp;gt;2. СССР КГБ кӱшыл школжо&amp;lt;br&amp;gt;3. СССР КГБ-ын Йошкар знамя институт&lt;br /&gt;
| учёная степень = {{ус|кандидат|экономических наук}} (1997)&lt;br /&gt;
| профессия = юрист, разведчик, чиновник, политик&lt;br /&gt;
| деятельность = {{d-|президентстве}}, кугыжаныш службо, спецслужбо&lt;br /&gt;
| вероисповедание = [[православий]]&amp;lt;ref name=&amp;quot;от первого лица&amp;quot;&amp;gt;{{книга |автор = Геворкян Н. П., Тимакова Н. А., Колесников А. И. |заглавие = От первого лица. Разговоры с Владимиром Путиным |издательство = Вагриус |год = 2000 |ссылка = http://kremlin.ru/articles/bookintro1.shtml |isbn = 5-264-00257-6 |ref = От первого лица |archivedate = 2009-08-22 |archiveurl = https://web.archive.org/web/20090822082548/http://kremlin.ru/articles/bookintro1.shtml }}&amp;lt;/ref&amp;gt;&amp;lt;ref&amp;gt;{{статья |заглавие=Путин Владимир Владимирович |подзаголовок=[Досье] |ссылка=http://www.aif.ru/dossier/1369 |архив=https://web.archive.org/web/20111221161702/http://www.aif.ru/dossier/1369 |архив дата=2011-12-21 |издание=Аргументы и факты |язык=ru |тип=газета |archivedate=2013-12-04 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131204223010/http://www.aif.ru/dossier/1369 }}{{v|6|1|2013}}&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
| известен как = &lt;br /&gt;
| автограф = Vladimir Putin signature.svg&lt;br /&gt;
| сайт = [http://kremlin.ru/ kremlin.ru] ([[kremlin.ru|президент.рф]])&lt;br /&gt;
| награды = &amp;lt;center&amp;gt;&#039;&#039;&#039;СССР, Россий Федераций да СНГ:&#039;&#039;&#039;&amp;lt;/center&amp;gt;&lt;br /&gt;
{{ряд|{{Орден Почёта|1996}}|{{Орден Знак Почёта|1988}}|{{Медаль За безупречную службу 2 степени}}|{{Медаль За безупречную службу 3 степени}}}}&lt;br /&gt;
{{ряд|{{Медаль Босния-Косово}}|{{Орден За заслуги перед Республикой Дагестан}}|[[Файл:Почётный гражданин города Астрахани (лента).png|40px|link=Почётный гражданин города Астрахани]]}}&lt;br /&gt;
{{ряд|{{Орден Содружество}}|{{Почётный гражданин Казани|2005}}|[[Файл:Почётный гражданин города Севастополя.png|28px|Почётный гражданин города Севастополя|link=Награды Севастополя]]|{{Почётный гражданин Санкт-Петербурга}}}}&lt;br /&gt;
&amp;lt;center&amp;gt;&#039;&#039;&#039;конфессионал награде-влак:&#039;&#039;&#039;&amp;lt;/center&amp;gt;&lt;br /&gt;
{{ряд|{{Орден святого князя Владимира 1 степени}}|{{Орден Славы и Чести}}|{{Орден Сергия Радонежского 1 степени}}}}&lt;br /&gt;
&amp;lt;center&amp;gt;&#039;&#039;&#039;спорт чаплӱм-влак:&#039;&#039;&#039;&amp;lt;/center&amp;gt;&lt;br /&gt;
{{ряд|{{Заслуженный тренер России}}|{{Мастер спорта СССР}}}}&lt;br /&gt;
&amp;lt;center&amp;gt;&#039;&#039;&#039;Моло кугыжанышын:&#039;&#039;&#039;&amp;lt;/center&amp;gt;&lt;br /&gt;
{{ряд|{{Орден Назарбаева}}|{{Орден Дружбы народов (Белоруссия)}}|{{Орден Уацамонга}}|{{Орден Честь и слава I степени}}}}&lt;br /&gt;
{{ряд|{{Орден Золотого орла}}|{{Орден Манас 1 степени}}|{{Орден За выдающиеся заслуги (Узбекистан)}}}}&lt;br /&gt;
{{ряд|{{Орден Исмоили Самони}}|{{Большая цепь ордена Республики Сербия}}|{{Орден Республики Сербской на цепи}}}}&lt;br /&gt;
{{ряд|{{Кавалер Большого Креста ордена Почётного легиона}}|{{Большой крест ордена святого Карла}}|{{Цепь ордена Макариоса III}}}}&lt;br /&gt;
{{ряд|{{Цепь ордена короля Абдель-Азиза}}|{{Орден Заида}}|{{Орден Хо Ши Мина}}}}&lt;br /&gt;
{{ряд|{{Орден Звезды Палестины}}|{{Орден Хосе Марти}}|{{Большая цепь ордена Освободителя (Венесуэла)}}}}&lt;br /&gt;
{{ряд|{{Большой крест Национального ордена заслуг (Гвинея)}}|{{Орден Нето}}|{{Медаль За заслуги Национальной Народный Армии III степени}}|{{Орден Ким Ир Сена}}}}&lt;br /&gt;
{{ряд|{{Орден Ким Ир Сена}}}}&lt;br /&gt;
{{ряд|{{Орден Дружбы (КНР)}}|{{Орден Олий Даражали Дустлик}}|{{Орден Шейх-уль-ислама}}}}&lt;br /&gt;
&amp;lt;center&amp;gt;&#039;&#039;&#039;суап саргурал:&#039;&#039;&#039;&amp;lt;/center&amp;gt;&lt;br /&gt;
{{ряд|[[Файл:Военно-морской палаш.png|20px|Именной морской палаш от командующего ЧФ РФ адмирала Владимира Комоедова и командующего Военно-морскими силами Украины Михаила Ежеля|link=Наградное оружие]]}}&lt;br /&gt;
| викисклад = Vladimir Putin&lt;br /&gt;
}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&#039;&#039;&#039;Владимир Владимирович Путин&#039;&#039;&#039; ({{ВД-Преамбула|references=0}}) — россий кугыжаныш да политике пашаеҥ. [[Россий Федераций]]ын кызытсе президентше, Россий Федерацийын Кугыжаныш Каҥашын да Россий Федерацийын Лӱдыкшыдымылык шотышто Каҥашын председательжо, [[2012|2012 ий]] [[7 ага|7 май]] гыч Россий Федерацийысе Сарвийын Кӱшыл Главнокомандующийже. Ондак президентын олмыштыжо [[2000|2000 ий]] 7 май гыч 2008 ий 7 май марте лийын, тыгак [[1999]]—[[2000]] да [[2008]]—[[2012]] ийлаште Россий Федераций виктер председательын олмыштыжо тышен. Россий президентын олмышкыжо угыч [[2024|2024 ий]] 15 гыч [[17 ӱярня|17 мартыште]] эртыше сайлымаште сайлалтын (тудын верч 76 277 708 еҥ йӱклен але 87,28 %)&amp;lt;ref&amp;gt;{{Cite news|accessdate=2024-03-21|website=TACC|title=Итоговый результат Путина на выборах главы государства составил 87,28%|url=https://tass.ru/politika/20303683}}&amp;lt;/ref&amp;gt;.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Ленинград кугыжаныш университетысе (ЛГУ) юридический факультетын тунем лекшыже. [[1977|1977 ий]] гыч СССР-ын Ленинград да Ленинград кундемысе КГБ управленийын следствий пӧлкаштыже пашам ыштен. [[1985|1985 ий]] гыч [[1990|1990 ий]] марте совет йотэл разведкын резидентурыштыжо служиен. [[Ленинград]]ыш пӧртылмеке, ЛГУ-со ректорын полышкалышыже, вара Ленинград олакаҥышыште председатель [[Собчак, Анатолий Александрович|Анатолий Собчакын]] ойпуышыжо лийын.[[1991|1991 ий]] [[20 сорла|20 август]] гыч КГБ паша гыч кораҥын, умбакыже [[Санкт-Петербург]] мэрийыште пашам ыштен. [[1996|1996 ийыште]], Собчакын губернатор сайлымашым модын колтымекыже, [[Моско]]ш куснен, РФ президентын пашажым виктарышыжлан шогалтеныт. [[1997|1997 ийыште]] Путин экономике шанче кандидат степеньым налын. РФ лӱдыкшыдымылык Федерал службын вуйлатышыштыже да Лӱдышдымылык Каҥашын секретарьже лийме деч вара [[1999|1999 ий]] август тылзыште виктерым вуйлатен.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
1999 ий [[31 теле|31 декабрьыште]], Россий президент [[Ельцин, Борис Николаевич|Борис Ельцинын]] шке олмыж гыч кораҥмеке, кугыжанышын икымше айдемыже, президентын пашажым шуктышо олмышто лийын. Икымше гана Россий президентлан [[2000|2000 ий]] [[26 ӱярня|26 мартыште]] шогалын, а вара [[2004]], [[2012]] да [[2018]] ийлаште уэш сайлалтын. [[2012|2012 ийысе]] сайлымаш деч ончыч президентын пашам шуктымо жапше конституцийым вашталтыме дене 4 ий гыч 6 ий марте кугемын. Россий Федерацийын Конституцийышкыже тӧрлатымашым пуртымо деч вара, [[2024|2024 ийысе]] президент сайлымаште шке лӱмжым лукташ правам налын&amp;lt;ref name=&amp;quot;ТАСС2021&amp;quot; &amp;gt;[https://tass.ru/info/12592215 ТАСС, 7 октября 2021. Биография Владимира Путина]&amp;lt;/ref&amp;gt;.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Владимир Путинын президентлан шогымо икымше пагытыште российысе экономике реформо да нефть ден газлан акым вич пачаш кугемдыме деч вара&amp;lt;ref name=&amp;quot;Putin 2007&amp;quot;&amp;gt;&#039;&#039;Putin: Russia’s Choice&#039;&#039;, (Routledge 2007), by Richard Sakwa, Chapter 9.&amp;lt;/ref&amp;gt;&amp;lt;ref name=&amp;quot;Fragile Empire 2013 page 17&amp;quot;&amp;gt;Judah, Ben, &#039;&#039;Fragile Empire: How Russia Fell In and Out of Love with Vladimir Putin&#039;&#039;, Yale University Press, 2013, p. 17&amp;lt;/ref&amp;gt; идалыкыште кокла шот дене 7 % кушкын&amp;lt;ref&amp;gt;{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2020/02/18/business/russia-economic-growth.html|title=Pessimistic Outlook in Russia Slows Investment, and the Economy|website=The New York Times|first=Andrew E.|last=Kramer|date=18 February 2020|access-date=22 March 2023}}&amp;lt;/ref&amp;gt;. Тудын годым Россий Кокымшо чечня сарыште сеҥышыш лектын.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
[[2008]]—[[2012]] ийлаште, президент [[Медведев, Дмитрий Анатольевич|Дмитрий Медведев]] пелен премьер-министр лиймыж годым, Путин армий да полиций шотышто реформым вуйлатен.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Тукымвож ==&lt;br /&gt;
{{main|{{Не переведено 3|Владимир Путинын ешыже|Владимир Путинын ешыже|ru|Семья Владимира Путина}}}} &lt;br /&gt;
{{External media&lt;br /&gt;
 |image1 = [https://icdn.lenta.ru/images/2015/04/30/10/20150430102516787/detail_e7ef0d370f64b40a3e57707a64109c55.jpg Владимир Путин ачаж-аваж дене пырля ГДР-ыш кайымыж деч ончыч, 1985 ий]}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Калык перепись годым пуымо вашмутшо почеш, могай калык гыч улмо шотышто — руш&amp;lt;ref name=&amp;quot;pn10&amp;quot;&amp;gt;{{публикация|1=статья|автор=Колесников|автор имя=А.|заглавие=Владимиру Путину дали семейный номер|подзаголовок=Семья премьера прошла перепись населения|ссылка=https://www.kommersant.ru/doc/1524408|издание=Коммерсантъ|язык=|год=2010|месяц=10|день=18|номер=193/П [4493]|страницы=5|архив дата=2019-05-04|архив=https://web.archive.org/web/20190504213744/https://www.kommersant.ru/doc/1524408}}{{v|12|4|2015}}&amp;lt;/ref&amp;gt;.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Ачаже — Владимир Спиридонович Путин ([[23 пургыж|23 февраль]] [[1911]] — [[2 сорла|2 август]] [[1999]]) [[Тверь]] губернийысе Тверь уезд Поминово ялеш шочын&amp;lt;ref name=&amp;quot;MK2002&amp;quot;&amp;gt;{{Cite web|url=https://www.mk.ru/editions/daily/article/2002/12/07/129873-v-kornyah-u-prezidenta.html|title=В КОРНЯХ У ПРЕЗИДЕНТА|website=www.mk.ru|access-date=2019-02-10|archive-date=2019-02-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20190210104303/https://www.mk.ru/editions/daily/article/2002/12/07/129873-v-kornyah-u-prezidenta.html|deadlink=no}}&amp;lt;/ref&amp;gt;, 1933—1934 ийлаште вӱдйымал флотышто служиен{{sfn|От первого лица|2000|loc=Гл. «Сын»}}, [[Кугу Ачамланде сар]]ын салтакше. РККА-ште — [[1941]] июнь гыч, Йошкар Армийын {{s|86-шо}} дивизийысе 330-шо стрелок-влак полкын салтакше, [[17 кылме|17 ноябрь]] [[1941|1941 ийыште]], Невский пятачокым аралымыж годым, шола йолвурго ден йолкопаже осколко дене нелын сусырген&amp;lt;ref&amp;gt;{{Cite web|access-date = 2015-11-15|title = Память народа :: Документ о награде :: Путин Владимир Спиридонович, Медаль «За боевые заслуги»|url = https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie26749885/|publisher = pamyat-naroda.ru|archive-date = 2015-11-17|archive-url = https://web.archive.org/web/20151117024412/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie26749885/|deadlink = no}}&amp;lt;/ref&amp;gt;&amp;lt;ref&amp;gt;{{публикация|1=статья|заглавие=Путин Владимир Спиридонович 1911 г. р|ссылка=http://podvignaroda.mil.ru/#id=26749885&amp;amp;tab=navDetailManAward|издание=Подвиг народа в Великой Отечественной войне 1941–1945 гг|тип=Электронный банк документов|язык=|архив дата=2014-10-14|архив=https://archive.is/20141014125136/http://podvignaroda.mil.ru/?%23id=11888217&amp;amp;tab=navDetailDocument#id=26749885&amp;amp;tab=navDetailManAward}}{{v|12|4|2015}}&amp;lt;/ref&amp;gt;. «Сарзе суаплан», «Ленинградым аралымылан», «Германийым сеҥымылан» медаль-влак дене суапландаралтын. [[1941|1941 ий]] гыч ВКП(б) йыжъеҥже. Сар деч вара — Ленинградысе И. Е. Егоров лӱмеш вагоным чоҥышо заводын мастарже. [[1985|1985 ийыште]] 1-ше степенян Ачамланде сар орден дене суапландаралтын&amp;lt;ref&amp;gt;{{Cite web|lang=|url=https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_yubileinaya_kartoteka1517179107/|title=Документ о награде: Путин Владимир Спиридонович, Орден Отечественной войны I степени|author=|website=pamyat-naroda.ru|date=|publisher=«Память народа»|access-date=2015-11-15|archive-date=2015-11-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20151117021230/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_yubileinaya_kartoteka1517179107/|deadlink=no}}&amp;lt;/ref&amp;gt;.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Аваже — Мария Ивановна Путина (шочын — Шеломова, [[17 шыжа|17 октябрь]] [[1911]] — [[6 сӱрем|6 июль]] [[1998]])&amp;lt;ref name=&amp;quot;М. И. Путина&amp;quot;&amp;gt;{{Cite web|url=https://politike.ru/termin/putina-marija-ivanovna.html|title=ПУТИНА Мария Ивановна это|website=politike.ru|access-date=2022-04-16|archive-date=2022-01-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20220120032750/https://politike.ru/termin/putina-marija-ivanovna.html|deadlink=no}}&amp;lt;/ref&amp;gt;, Тверь губернийысе Тверь уезд Заречье ял гыч, тыштак Владимир Спиридонович дене палыме лийын&amp;lt;ref name=&amp;quot;MK2002&amp;quot; /&amp;gt;, тыгак заводышто пашам ыштен, Ленинград блокадым илен лектын. КБФ штаб «Ленинградым аралымылан» медаль дене суапландарен.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;lt;gallery&amp;gt;&lt;br /&gt;
Vladimir Spiridonovich Putin.jpg|Ачаже — Владимир Спиридонович Путин&lt;br /&gt;
Maria Ivanovna Shelomova.jpg|Аваже — Мария Ивановна Путина (шочын — Шумова)&lt;br /&gt;
Vladimir Putin with his mother.jpg|Владимир Путин аваж дене пырля. 1958 ий июль&lt;br /&gt;
&amp;lt;/gallery&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Йоча да рвезылык жапше ==&lt;br /&gt;
[[Файл:Immortal Regiment in Moscow (2017-05-09) 11.jpg|мини|Владимир Путин фронтовик-ачажын портретше дене Москваште «Колыдымо полк» таҥтошкал эртымаште, 2017 ий 9 майыште|альт=]]&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
[[1952|1952 ий]] [[7 шыжа|7 октябрьыште]] Ленинградыште&amp;lt;ref name=&amp;quot;:1&amp;quot;/&amp;gt;, Маяковский лӱмеш уремысе В. Ф. Снегирёв лӱмеш азам ыштыме пӧртыштӧ шочын&amp;lt;ref name=&amp;quot;М. И. Путина&amp;quot; /&amp;gt;. Спасо-Преображен соборышто тынеш пуртымо&amp;lt;ref&amp;gt;{{cite web|url=http://tass.ru/obschestvo/4859952|title=Песков пояснил, в каких церквях крестили родителей Путина|work=|publisher=ТАСС |date=2018-01-07|access-date=2018-03-25|archive-date=2018-03-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20180326015601/http://tass.ru/obschestvo/4859952|deadlink=no}}&amp;lt;/ref&amp;gt;&amp;lt;ref name=&amp;quot;Кондрашов&amp;quot; /&amp;gt;.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Владимир ешыште кумшо эрге лийын. Кок изашт тудын шочмыж деч ончыч коленыт: Альберт (Кугу Ачамланде сар тӱҥалме деч ончыч колен) да Виктор ([[1940]]—[[1942]]){{sfn|Медведев|2007}}.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Путинын ешыже Ленинградыште Басково изуремыште (12-шо №-ан пӧртын визымше, эн кӱшыл пачашын) тӱшкан илыме (коммунал) пачерыште ик пӧлемым айлен, Путин тиде пачерыште СССР КГБ-ште пашам ышташ тӱҥалмыж марте илен. Тосно дачыште, школьник Путинын пӧлемыштыже, совет сар разведкым негызлыше айдемын Ян Берзинын портретше шоген. Президент лиймекыже, Путин каласкален: изинекак разведчик-влак нерген совет фильм-влакым ончаш йӧратен, кугыжаныш лӱдыкшыдымылык органлаште пашам ышташ шонен.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
[[1960]]—[[1965]] ийлаште Путин 193-шо №-ан кандашияш школышто тунемын. Вара 281-ше №-ан кыдалаш школыш (Технологий институт пелен химий уклонан лӱмын ыштыме школ) пурен, тудым [[1970|1970 ийыште]] тунем лектын{{sfn|От первого лица|2000|loc=Гл. «Сын»}}. Школ деч вара 17 ияш Владимир, икымше гана, службыш пураш манын, Литейный уремыште верланыше СССР КГБ-ын Ленинград да Ленинград кундемысе управленийышкыже миен, тыште мутланыме деч вара Путинлан ондак келге гуманитар шинчымашым налаш темленыт.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
[[1964|1964 ий]] гыч шке кумылын коштмо «Труд» спорт обществын «Турбостроитель» спорт клубыштыжо дзюдо дене заниматлен, тренерже-влак: Анатолий Рахлин ден Леонид Усвяцов&amp;lt;ref&amp;gt;{{Cite web|url=https://www.chitalnya.ru/work/1165843/|title=Профессор Д. Момот о В.В. Путине и их тренере Усвяцове Л.И ~ Проза (Быль)|website=www.chitalnya.ru|accessdate=24 сент. 2022 г.|archive-date=2021-04-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20210412165240/https://www.chitalnya.ru/work/1165843/|deadlink=no}}&amp;lt;/ref&amp;gt;. Ленинградысе моло спортсмен дене пырля каскадёр семын «Ленфильмын» кином снимайымаште лийын, «Ижорский батальон» сар драмыште, «Блокада» эпопейыште войзалтын&amp;lt;ref&amp;gt;{{cite web|url=https://www.gazeta.ru/culture/2017/12/14/a_11460620.shtml?updated|title=Путин в кино: почему не сложилась карьера актёра. Как каскадёр Владимир Путин снимался на «Ленфильме» в 1970-х|work=|publisher=Gazeta.ru|date=2017-12-14|access-date=2018-01-02|archive-date=2018-01-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20180103011742/https://www.gazeta.ru/culture/2017/12/14/a_11460620.shtml?updated|deadlink=no}}&amp;lt;/ref&amp;gt;.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
[[1970]]—[[1975]] ийлаште ЛГУ юридический факультетын тӱнямбал пӧлкаште тунемын, тыштак КПСС-ыш пурен{{sfn|От первого лица|2000|loc=Гл. «Студент»}}. Тунеммыж годым икымше гана тудо жапыште ЛГУ-н доцентшым, Анатолий Собчакым, вашлийын. Диплом пашажын темыже — «Нацийым утларак кумылаҥдыше принцип» (шанче вуйлатыше Л. Н. Галенская, тӱнямбал права кафедр)&amp;lt;ref&amp;gt;{{cite web|url=http://law.spbu.ru/AboutFaculty/History/Alumni/Executive.aspx|title=Путин Владимир Владимирович|work=Выпускники — Исполнительная власть|publisher=Юридический факультет Санкт-Петербургского университета|access-date=2013-07-30|archiveurl=https://www.webcitation.org/6IqLubz5Z?url=http://law.spbu.ru/AboutFaculty/History/Alumni/Executive.aspx|archivedate=2013-08-13|deadlink=no}}&amp;lt;/ref&amp;gt;.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Правительствыш толымыж деч ончычсо пашаже ==&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== СССР КГБ-ыште служымыжо (1975—1991) ===&lt;br /&gt;
[[Файл:Vladimir Putin in KGB uniform.jpg|слева|мини|КГБ пашаеҥын шке лӱмал возыктышыж (личное дело) гыч фото|274x274px]]&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
[[1975|1975 ийыште]] ЛГУ-н юридический факультетшым тунем пытарен&amp;lt;ref name=&amp;quot;:2&amp;quot; /&amp;gt;, колтымо почеш Кугыжаныш лӱдыкшыдымылык комитетыш толын&amp;lt;ref name=&amp;quot;от первого лица&amp;quot;/&amp;gt;. Тунамак Охтышто («401-ше школ») оператив тӱшкам ямдылыше курсым эртен, да СССР КГБ кумдык шот дене кышкарыште аттестацийым эртымеке, изирак офицер (юстицийын кугурак лейтенантше) лӱмпале дене палемдалтын&amp;lt;ref name=&amp;quot;bio&amp;quot;&amp;gt;{{cite web|lang=|url=https://rg.ru/2008/11/18/putin-biografiya.html|title=Биография Владимира Путина|author=|website=|date=2008-11-18|publisher=Российская газета|access-date=2016-07-11|archive-date=2016-07-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20160701102645/https://rg.ru/2008/11/18/putin-biografiya.html|deadlink=no}}&amp;lt;/ref&amp;gt;.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
[[1977|1977 ий]] деч вара СССР КГБ-ын Ленинград да Ленинград кундем шотышто Управленийжын следствий пӧлкаштыже контрразведке шотышто пашам ыштен&amp;lt;ref name=&amp;quot;aif_putin&amp;quot;&amp;gt;{{cite web|url=http://www.sz.aif.ru/politic/news/56269|title=АИФ: Владимир Путин объяснил свои амбиции на президентство|publisher=Аргументы и факты, 18.10.2011|access-date=2012-02-27|archive-date=2012-05-27|archive-url=https://www.webcitation.org/67yb7mhHo?url=http://www.sz.aif.ru/politic/news/56269|deadlink=no}}&amp;lt;/ref&amp;gt;. Путинын паша верже «Кугу пӧрт» манмаште лийын, [[1979|1979 ийыште]] КГБ кӱшыл школышто куд тылзаш курсышто тунемын.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
[[1984|1984 ийыште]] юстицийын майоржо лӱмпале дене командировкыш колталтын, КГБ-се Йошкар тистан институтын ик ий тунемман факультетыш, тудым [[1985|1985 ийыште]] «Тӱжвал разведке» специальность дене тунем лектын. Путин тӧртыкан (легальный), тыгак тӧртыкдымо (нелегальный) разведкылан ямдылалтын. Тунемме пӧлкан кугуракше (старостыжо) лийын, [[немыч йылме|немыч йылмым]] тунемын&amp;lt;ref name=&amp;quot;Кондрашов&amp;quot;&amp;gt;{{cite web|lang=|url=https://russia.tv/video/show/brand_id/62624/episode_id/1730563/video_id/1829797/|title=«Путин». Фильм Андрея Кондрашова. Часть 2|author=|website=|date=2018-03-19|publisher=Телеканал «Россия 1»|access-date=2018-03-25|archive-date=2018-03-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20180324233218/http://russia.tv/video/show/brand_id/62624/episode_id/1730563/video_id/1829797|deadlink=no}}&amp;lt;/ref&amp;gt;.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
[[1985]]—[[1990]] ийлаште Путин КГБ-ын тӱжвал разведке йогын дене ГДР-ыште пашам ыштен. Тудын вуйлатышыже [[Эрвел]] [[Германий]]ыште совет разведчик-влак тӱшкан начальникше, ГДР кугыжаныш лӱдыкшыдымылык министерствыште СССР КГБ-н ӱшанъеҥже, полковник Лазарь Матвеев лийын ([[2017|2017 ий]] майыште, 90 ий теммеке, секрет лиймым чарнен). Дрезденыште службо шот дене Сергей Чемезов да Николай Токарев Путин дене пырля пашам ыштеныт&amp;lt;ref name=&amp;quot;Кондрашов&amp;quot; /&amp;gt;&amp;lt;ref name=&amp;quot;Токарев&amp;quot;&amp;gt;{{cite web|url = http://www.vedomosti.ru/library/articles/2013/02/11/revizor_iz_razvedochnoj_partii|title = Николай Токарев: путь от КГБ до «Транснефти»|author = Роман Шлейнов|date = 2013-02-11|publisher = Ведомости|access-date = 2016-12-09|archive-date = 2016-11-25|archive-url = https://web.archive.org/web/20161125012440/http://www.vedomosti.ru/library/articles/2013/02/11/revizor_iz_razvedochnoj_partii|deadlink = no}}&amp;lt;/ref&amp;gt;. Путин Дрезденыште посна кундемысе разведкыште тыршен. Совет разведчик-влак тӱшкан тӱткышышкыжӧ, тыге [[2018|2018 ийыште]] Путин шкеже ойлен, тӱҥ шотышто, [[Касвел]] [[Европо|Европысо]] эл-влак пуреныт, — [[США]]-н ушемэлже-влак (союзники). Нине кугыжаныш-влак, эн ончычак ФРГ, [[1980|1980-ше ийла]] кыдалне, шке кумдыкыштышт изи да кокла торалыкан ракетым вераҥденыт, СССР ӱмбаке виктареныт&amp;lt;ref name=&amp;quot;Кондрашов&amp;quot; /&amp;gt;.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Командировко жапыште, ятыр ий пашам ыштымек, Путин лӱмпале дене подполковник марте кӱзен, да паша олмыжат пӧлка начальникын кугурак полышкалышыже марте нӧлтын. [[Берлин]] пырдыж сӱмырлымек, [[1989|1989 ий]] [[5 теле|5 декабрь]] мартыште, немыч демонстрант-влак совет резидент тӱшкан Angelikastrasse 4 уремыште резидентурым штурм дене налын, КГБ-ын архившым руалташ толашен, но Путин, табель саргуралым кучылтде, погынышо калыкым шаланаш кутырен ӱшандарен кертын. Шуко секретан оператив документ-влакым резидентур коҥгаш йӱлалтен. [[1990|1990 ий]] январьыште Путин ГДР-ыште командировкым мучашлен да Ленинградыш пӧртылын&amp;lt;ref name=&amp;quot;Кондрашов&amp;quot; /&amp;gt;.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
[[1989|1989 ийыште]] ГДР Калыкле армийын «Суаплан» той медальже дене суапландаралтын.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Йотэлысе командировко пытымеке, СССР-ыш пӧртылмек, Путинын ойлымыж почеш, КГБ-ын Москосо тӱжвал разведкыжын рӱдӧ аппаратышкыже куснаш тореш лийын, да КГБ-н Ленинград управлений штатын икымше пӧлкашкыже (СССР кумдыкысо разведке) пӧртылын. 1990 ийыште Литейный уремысе оралтыште подполковник Путин 643-шо №-ан кабинетым айлен. Тиде кудымшо пачашыштак, пошкудо кабинетыште, Сергей Иванов пашам ыштен — ончыкыжым РФ обороно министр, президент Путинын администрацийжым вуйлатыше&amp;lt;ref name=&amp;quot;aif_putin&amp;quot; /&amp;gt;&amp;lt;ref name=&amp;quot;Кондрашов&amp;quot; /&amp;gt;.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
[[1991|1991 ий]] [[20 сорла|20 августышто]], кунам Ленинградын мэрже ГКЧП-ын кӱштымыжым шукташ тореш лиймек, Путин, тунам Собчак дене идалык утларак пашам ыштыше, КГБ гыч лекме нерген рапортым возен; паша гыч кораҥдалтын&amp;lt;ref name=&amp;quot;Кондрашов&amp;quot; /&amp;gt;&amp;lt;ref&amp;gt;{{cite web|url = https://www.rbc.ru/politics/22/05/2018/5afd61619a79475ef7d65892?from=main|title = Путин и Золотов рассказали о своём участии в событиях августа 1991 года|author = |date = 2018-05-22|publisher = Росбизнесконсалтинг|access-date = 2018-05-22|archive-date = 2018-05-22|archive-url = https://web.archive.org/web/20180522114122/https://www.rbc.ru/politics/22/05/2018/5afd61619a79475ef7d65892?from=main|deadlink = no}}&amp;lt;/ref&amp;gt;.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Санкт-Петербургысо паша (1990—1996) ===&lt;br /&gt;
{{main|{{нп3|Владимир Путинын Ленинград кучем органлаште да Санкт-Петербургышто пашам ыштымыже|Владимир Путинын Ленинград кучем органлаште да Санкт-Петербургышто пашам ыштымыже|ru|Работа Владимира Путина в органах власти Ленинграда и Санкт-Петербурга}}}} &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
1990 ий шошым Путинын тӱҥ официал паша верже Ленинград кугыжаныш университет лийын, тушто тудо ректор Станислав Меркурьевын тӱнямбал йодыш дене полышкалышыже лийын. Меркурьев варажым Путиным Собчаклан темлен&amp;lt;ref name=&amp;quot;autogenerated6&amp;quot;&amp;gt;{{Cite web|lang=|url=https://www.gazeta.ru/2001/02/27/biografiavla.shtml|title=Биография Владимира Владимировича Путина|author=|website=www.gazeta.ru|date=2001-02-27|publisher=|access-date=2016-07-11|archive-date=2018-03-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20180306202835/https://www.gazeta.ru/2001/02/27/biografiavla.shtml|deadlink=no}}&amp;lt;/ref&amp;gt;.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
1990 ий майыште, Собчакым Ленинград оласе Каҥашын калык депутатшылан сайлыме деч вара, Путин тудын ойпуышыжо (советник) лийын.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
1991 ий [[28 пеледыш|28 июнь]] гыч, мэрын постышкыжо Собчакым сайлымеке — председательын порысшым шуктышо, а [[15 сӱрем|15 июль]] гыч — Ленинград мэрийысе тӱжвал кыл шотышто комитетын председательже ([[1992|1992 ий]] [[16 ага|16 май]] гыч — [[Санкт-Петербург]])&amp;lt;ref&amp;gt;*Распоряжение мэра Ленинграда от 28 июня 1991 года № 15-р [http://www.consultant.ru/cons/cgi/online.cgi?req=doc&amp;amp;base=SPB&amp;amp;n=7010&amp;amp;rnd=263249.2918116406&amp;amp;dst=100007&amp;amp;fld=134#0 «Об образовании комитете по внешним связям»]&lt;br /&gt;
* Распоряжение мэра Ленинграда от 15 июля 1991 года N 59-р [http://www.consultant.ru/cons/cgi/online.cgi?req=doc;base=SPB;n=4888 «О комитете по внешним связям при мэрии Ленинграда»]&amp;lt;/ref&amp;gt;. Тӱжвал кыл шотышто комитет деч посна Путин писын вашештыме (оператив) йодыш дене мэрийын комиссийжым вуйлатен&amp;lt;ref name=autogenerated6 /&amp;gt;.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
[[1993|1993 ий]] гыч Собчак йотэллаш коштмыж годым Путиным шке олмешыже алмаштышылан кодаш тӱҥалын&amp;lt;ref name=&amp;quot;g_bio&amp;quot;&amp;gt;*[https://www.gazeta.ru/2001/02/27/biografiavla.shtml Биография Владимира Владимировича Путина] {{Wayback|url=https://www.gazeta.ru/2001/02/27/biografiavla.shtml |date=20180306202835 }} // Газета.ру, 27.02.2001&lt;br /&gt;
* [https://web.archive.org/web/20110819003702/http://www.finmarket.ru/z/anl/anlpgv.asp?id=1114160 Событие. Восьмилетка Владимира Путина] // km.ru, 26.03.2009&amp;lt;/ref&amp;gt;.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
[[1994|1994 ий]] мартыште Путин [[Санкт-Петербург]] виктер председательын икымше алмаштышыже лийын, тидын годым вес элла дене кылдалтше комитет вуйлатышын олмыжымат арален коден&amp;lt;ref name=&amp;quot;g_bio&amp;quot; /&amp;gt;. Санкт-Петербург виктер председательын икымше алмаштышыже семын Путин мэрийын вий да правам аралыше ведомство-влак дене (ГУВД, Россий обороно министерстве, Россий ФСБ, прокуратур, суд, Таможньо комитет) кыл кучымылан, тыгак политик да мер ушем-влак дене пашам виктарен колтымылан мутым кучен. Путин регистраций палатын, тыгак мэрийын управленийже-влакын: юстиций, мер калык дене кыл, административ орган, унагудо-влак дене кылдалтше йодыш-влакым вӱден.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
[[1996|1996 ий]] кеҥежым, сайлымашым модын колтымеке, Собчак мэрын постшым коден, тидын деч вара Путинын Санкт-Петербург мэрийысе пашаже мучашлалтын.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Москошто паша (1996—1999) ===&lt;br /&gt;
[[1996|1996 ий]] августышто губернаторым сайлымаште Собчакын сеҥалтмыж деч вара, Владимир Путин, шке ойлымыжлак, [[1991|1991 ий]] августысо путч годсылак, такси дене оксам ыштен налаш шонен&amp;lt;ref&amp;gt;{{Cite web |url=https://www.vesti.ru/doc.html?id=2995800 |title=Вести.Ru, 15 марта 2018. Путин планировал работать таксистом в Петербурге |access-date=2022-04-16 |archive-date=2018-03-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180316220457/http://www.vesti.ru/doc.html?id=2995800 |deadlink=no }}&amp;lt;/ref&amp;gt;. Петербургын ончычсо вице-мэрже контр-адмирал Вячеслав Щербаков шарналтен: Путиным Владимир Яковлевын у администрацийышкыже ӱжыныт, но Путин, Игорь Сечинын ойлымыж почеш, тидым ужалалтмашлан шотлен да туран тореш лийын.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Тунамак Путиным Москошко пашаш ӱжыныт, президентын пашажым виктарыше Павел Бородин алмаштышын олмыжым темлен. Тыште тудо юридический управленийым да Российын йотэлысе пого виктемын пашажым вӱден&amp;lt;ref name=&amp;quot;autogenerated15&amp;quot;&amp;gt;{{cite web|url=http://kremlin.ru/structure/president/presidents|title=Владимир Владимирович Путин. Биография|publisher=Официальный сайт Президента России|access-date=2015-09-22|archive-date=2015-09-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20150928162244/http://kremlin.ru/structure/president/presidents|deadlink=no}}&amp;lt;/ref&amp;gt;&amp;lt;ref name=&amp;quot;Рой Медведев&amp;quot; /&amp;gt;.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
[[1997|1997 ий]] [[26 ӱярня|26 мартыште]] Путиным Россий президент Администраций вуйлатышын алмаштышыжлан шогалтеныт, — Россий Федераций президентын Тӱҥ тергыше управленийжын начальникшылан, тудо ты олмО гыч Алексей Кудриным алмаштен&amp;lt;ref name=autogenerated15 /&amp;gt;&amp;lt;ref&amp;gt;{{Cite web|url=https://www.kommersant.ru/doc/4170177|title=Юмашев рассказал, как Путин получил работу в Кремле|date=22 нояб. 2019 г.|website=«Коммерсантъ»|access-date=2019-11-22|archive-date=2019-11-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20191123070357/https://www.kommersant.ru/doc/4170177|deadlink=no}}&amp;lt;/ref&amp;gt;.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Путинын мутшо почеш, Тӱҥ тергыше управленийын тергымашыже, обороно заказым шуктымо шотышто иктешлымашыже [[1997|1997 ий]] майыште Россий обороно министр Игорь Родионовым паша гыч кораҥдаш ик амалым ыштен&amp;lt;ref&amp;gt;[http://www.kommersant.ru/doc.aspx?docsid=178291 ГКУ объявляет войну коррупции] {{Wayback|url=http://www.kommersant.ru/doc.aspx?docsid=178291 |date=20080525181742 }} // Коммерсантъ, 27.05.1997&amp;lt;/ref&amp;gt;.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
[[Файл:RIAN archive 100306 Vladimir Putin, Federal Security Service Director.jpg|мини|РФ лӱдыкшыдымылык Федерал службын директоржо Владимир Путин. 1998-ше ий]]&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
[[1998|1998 ий]] [[25 ага|25 майыште]] В. Б. Юмашевын темлымыж почеш Путиным президент администраций вуйлатышын икымше алмаштышыжлан шогалтеныт&amp;lt;ref&amp;gt;{{Cite web|url=http://kremlin.ru/acts/bank/12420|title=Указ Президента Российской Федерации от 25.05.1998 г. № 575|website=kremlin.ru|access-date=2017-02-27|archive-date=2017-02-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20170227232242/http://kremlin.ru/acts/bank/12420|deadlink=no}}&amp;lt;/ref&amp;gt;&amp;lt;ref name=&amp;quot;:0&amp;quot;&amp;gt;{{Cite web|url=https://www.kommersant.ru/doc/202599|title=Владимир Путин: у меня большой опыт работы в КГБ СССР|author=|website=Коммерсант|date=1998-07-30|publisher=|lang=ru|access-date=2019-07-30|archive-date=2019-07-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20190730125614/https://www.kommersant.ru/doc/202599|deadlink=no}}&amp;lt;/ref&amp;gt;, кундем-влак дене пашам ыштымылан мутым кучен. Тиде жаплан тудо Кремльыште пашам ик эн кугун вӱден кертше (влиятельный) айдемылан шотлалтын&amp;lt;ref&amp;gt;[http://www.kommersant.ru/doc.aspx?docsid=198930 Кремлёвская чистка] {{Wayback|url=http://www.kommersant.ru/doc.aspx?docsid=198930 |date=20080525181746 }} // Коммерсантъ, 26.05.1998&amp;lt;/ref&amp;gt;.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
1998 ий [[25 сӱрем|25 июльышто]] Путиным Россий Федерацийысе лӱдыкшыдымылык шотышто федерал службын директоржылан шогалтат&amp;lt;ref name=&amp;quot;:0&amp;quot; /&amp;gt;&amp;lt;ref&amp;gt;{{Cite web |url=http://document.kremlin.ru/doc.asp?ID=073154 |title=Указ президента России от 25.07.1998 № 886 «О Путине В. В.» |access-date=2010-10-08 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110603231258/http://document.kremlin.ru/doc.asp?ID=073154 |archivedate=2011-06-03 |deadlink=yes }}&amp;lt;/ref&amp;gt;. ФСБ вуйлатышын олмыштыжо улмыж годым ФСБ-н экономике контрразведке шотышто да стратегий объект-влакым контрразведкын аралымыже шотышто управленийже-влакым укештарен, нунын олмеш куд у управленийым ыштен&amp;lt;ref&amp;gt;{{cite web|url=http://www.finmarket.ru/z/experts/view.asp?id=1114160&amp;amp;rid=1|title=Событие. Восьмилетка Владимира Путина|date=2009-03-26|publisher=Финмаркет|access-date=2012-02-28}}&amp;lt;/ref&amp;gt;. ФСБ директор олмышто тудлан полковник лӱмпалым пуымо&amp;lt;ref name=&amp;quot;autogenerated14&amp;quot;&amp;gt;[http://www.kommersant.ru/doc/356949 КГБ во власти и бизнесе] {{Wayback|url=http://www.kommersant.ru/doc/356949 |date=20120904131112 }} // Коммерсантъ, 23.12.2002&amp;lt;/ref&amp;gt;.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
[[1999|1999 ий]] [[26 ӱярня|26 мартыште]] Путин Россий Федерацийын Лӱдыкшыдымылык шотышто Каҥашын секретарьже лийын, тыгодым ФСБ-ын директор олмыжымат арален коден&amp;lt;ref name=autogenerated15 /&amp;gt;.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
1999 ий апрельыште Путинын вуйлатыме комиссийын, элгӧргӧ паша шотышто министр Сергей Степашинын иктешлымашышт негызеш, тӱҥ прокурор олмо гыч Юрий Скуратовым кораҥденыт&amp;lt;ref&amp;gt;{{Cite web|url=http://gazeta.lenta.ru/daynews/031899/10_Skuratov.htm|title=Моральным обликом генпрокурора займется специальная комиссия|author=|website=Gazeta.Ru|date=1999-03-18|publisher=|access-date=2019-05-20|archive-date=2019-05-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20190509203631/http://gazeta.lenta.ru/daynews/031899/10_Skuratov.htm|deadlink=no}}&amp;lt;/ref&amp;gt;&amp;lt;ref&amp;gt;{{Cite web|url=https://www.kommersant.ru/doc/216188|title=Последнее дело|author=Екатерина Заподинская|website=Коммерсантъ|date=1999-04-03|publisher=|lang=ru|access-date=2019-05-20|archive-date=2021-01-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20210124121142/https://www.kommersant.ru/doc/216188|deadlink=no}}&amp;lt;/ref&amp;gt;, тудо Ельцин пелен лийше-влакын пашаштым шымлен&amp;lt;ref&amp;gt;{{Cite web|url=https://www.kommersant.ru/doc/135250|title=Страна невыездных|author=|website=|date=2001-01-23|publisher=Коммерсантъ|lang=ru|access-date=2019-05-20|archive-date=2019-04-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20190423120511/https://www.kommersant.ru/doc/135250|deadlink=no}}&amp;lt;/ref&amp;gt;&amp;lt;ref&amp;gt;{{Cite web|url=https://inosmi.ru/inrussia/20041112/214595.html|title=Отставка российского генерального прокурора &amp;quot;спасла миллиарды хозяина &amp;quot;Челси&amp;quot;&amp;quot;|author=Доминик Кеннеди|website=ИноСМИ|date=2004-11-12|publisher=|lang=ru|access-date=2019-05-20|archive-date=2020-12-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20201205105104/https://inosmi.ru/inrussia/20041112/214595.html|deadlink=no}}&amp;lt;/ref&amp;gt;.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
1999 ий май тӱҥалтыште Ельцин кучемым Путинлан кусарыме нерген тӱрыснек пунчалын. [[5 сорла|5 августышто]], Ельцин Путин дене вашлиймыж годым, тудым Россий правительствын председательжылан шогалташ шонымыж нерген увертарен&amp;lt;ref name=&amp;quot;Рой Медведев&amp;quot;&amp;gt;Рой Медведев, [http://www.businesspress.ru/newspaper/article_mId_33_aId_48408.html «Два президента. Борис Ельцин и Владимир Путин (К выходу в свет книги Б. Н. Ельцина „Президентский марафон“)»] {{Wayback|url=http://www.businesspress.ru/newspaper/article_mId_33_aId_48408.html |date=20110505005415 }}&amp;lt;/ref&amp;gt;.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
==== Диссертацийым аралымаш (1997) ====&lt;br /&gt;
[[1997|1997 ийыште]] Путин Санкт-Петербургысо кугыжаныш курык институтышто&amp;lt;ref name=&amp;quot;strateg&amp;quot;&amp;gt;&#039;&#039;Вартанов М.&#039;&#039; [https://www.gazeta.ru/2006/03/28/oa_193799.shtml Путина не смогли завалить «чёрные рецензенты»] {{Wayback|url=https://www.gazeta.ru/2006/03/28/oa_193799.shtml |date=20160818065327 }} // Gazeta.Ru, 28.03.2006&amp;lt;/ref&amp;gt; экономике шанче кандидат шанче лӱмпалым налашлан «Пазарысе кылым чоҥымо годым кундемысе минерально-сырье негызым ыштен лукмашым стратегий шот дене планлымаш» (Санкт-Петербург ден Ленинград кундем) / «Стратегическое планирование воспроизводства минерально-сырьевой базы региона условиях формирования рыночных отношений (Санкт-Петербург и Ленинградская область)» теме дене диссертацийым арален&amp;lt;ref name=&amp;quot;rsl&amp;quot;&amp;gt;{{Cite web|url=https://search.rsl.ru/?f=1003&amp;amp;t=3&amp;amp;v0=Путин,+Владимир+Владимирович&amp;amp;f=1003&amp;amp;t=1&amp;amp;v1=&amp;amp;f=4&amp;amp;t=2&amp;amp;v2=&amp;amp;f=21&amp;amp;t=3&amp;amp;v3=&amp;amp;f=1016&amp;amp;t=3&amp;amp;v4=&amp;amp;f=1016&amp;amp;t=3&amp;amp;v5=&amp;amp;cc=c3&amp;amp;s=2&amp;amp;ce=4|title=Каталог записей - Search RSL|website=search.rsl.ru|access-date=2022-04-16|archive-date=2022-02-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20220226162115/https://search.rsl.ru/?f=1003&amp;amp;t=3&amp;amp;v0=Путин,+Владимир+Владимирович&amp;amp;f=1003&amp;amp;t=1&amp;amp;v1=&amp;amp;f=4&amp;amp;t=2&amp;amp;v2=&amp;amp;f=21&amp;amp;t=3&amp;amp;v3=&amp;amp;f=1016&amp;amp;t=3&amp;amp;v4=&amp;amp;f=1016&amp;amp;t=3&amp;amp;v5=&amp;amp;cc=c3&amp;amp;s=2&amp;amp;ce=4|deadlink=no}}&amp;lt;/ref&amp;gt;&amp;lt;ref&amp;gt;{{Cite web|url=https://www.gazeta.ru/images/diser.gif|title=Титульник диссертации|access-date=2016-07-11|archive-date=2015-09-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20150924130158/http://www.gazeta.ru/images/diser.gif|deadlink=no}}&amp;lt;/ref&amp;gt;. Ты пашан вуйлатышыже экономике шанче доктор, профессор Владимир Федосеев лийын — минерал сырьё экономике шотышто кумдан палыме специалист&amp;lt;ref name=&amp;quot;fedoseyev&amp;quot;&amp;gt;{{Cite web |url=http://www.kolasc.net.ru/russian/news/F/FedoseevVladimirAnatol1evi7.htm |title=Федосеев Владимир Анатольевич |access-date=2019-12-13 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131202234942/http://www.kolasc.net.ru/russian/news/F/FedoseevVladimirAnatol1evi7.htm |archivedate=2013-12-02 |deadlink=yes }}&amp;lt;/ref&amp;gt;.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Виктерын председательже (август — декабрь 1999) ==&lt;br /&gt;
{{Смотри также|Путинын икымше правительствыже|Владимир Путинын икымше президент жапше}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
[[1999|1999 ий]] [[7 сорла|7 августышто]] Басаев ден Хаттабын вуйлатымышт почеш [[Дагестан]]ыш боевик-влак керылт пуреныт&amp;lt;ref name=&amp;quot;bv7432&amp;quot;&amp;gt;Барсенков А. С., Вдовин А. И., «История России. 1917—2007» — М.: Аспект Пресс, 2008 — стр. 743—744&amp;lt;/ref&amp;gt;, а верысе радиал исламист-влак нунын полышышт дене Ботлих да Цумадин кундемлаште шариат виктерым ыштыме нерген увертареныт. Тиде керылт пурымаш, моло-влакын аклымышт почеш, Путиным РФ виктер председательын олмышкыжо шогалташ шӱкалтыш (триггер) лийын&amp;lt;ref&amp;gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://www.kommersant.ru/doc/494117|title=От Дагестана до Москвы через Грозный|website=«Коммерсантъ»|date=2004-08-02|access-date=2022-05-25|archive-date=2022-05-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20220525082827/https://www.kommersant.ru/doc/494117|deadlink=no}}&amp;lt;/ref&amp;gt;&amp;lt;ref&amp;gt;{{Cite web|url=https://ruspioner.ru/cool/m/single/5604|title=Отрывок из книги Петра Авена «Время Березовского»: интервью с Валентином Юмашевым / Классный журнал / Русский пионер|website=ruspioner.ru|access-date=2022-05-25|archive-date=2022-06-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20220608070306/https://ruspioner.ru/cool/m/single/5604|deadlink=no}}&amp;lt;/ref&amp;gt;.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
[[9 сорла|9 августышто]] президент Ельцин ФСБ-ын директоржо Путиным Россий Федераций правительствын председательжын да икымше алмаштышыжын порысшым шуктышо олмышко шогалтен&amp;lt;ref&amp;gt;{{Cite web|url=http://kremlin.ru/acts/bank/14242|title=Указ Президента Российской Федерации от 09.08.1999 г. № 1011|website=kremlin.ru|access-date=2017-02-27|archive-date=2021-06-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20210627145442/http://kremlin.ru/acts/bank/14242|deadlink=no}}&amp;lt;/ref&amp;gt;&amp;lt;ref&amp;gt;{{Cite web|url=http://kremlin.ru/acts/bank/14239|title=Указ Президента Российской Федерации от 09.08.1999 г. № 1012|website=kremlin.ru|access-date=2022-04-16|archive-date=2022-03-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20220313143753/http://kremlin.ru/acts/bank/14239|deadlink=no}}&amp;lt;/ref&amp;gt;, Сергей Степашин олмеш&amp;lt;ref name=&amp;quot;внутр&amp;quot;&amp;gt;{{Cite web|url=https://www.kommersant.ru/doc/4302515|title=«Но потом, как видите, втянулся»|date=29 мар. 2020 г.|website=«Коммерсантъ»|access-date=2022-04-16|archive-date=2021-07-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20210728213652/https://www.kommersant.ru/doc/4302515|deadlink=no}}&amp;lt;/ref&amp;gt;. Тиде кечынак Ельцин телевизор дене ойлымаштыже Путиным шке алмаштышыже (преемник) манын каласен&amp;lt;ref&amp;gt;{{Cite web|url=http://gazeta.lenta.ru/daynews/09-08-1999/17eltsinword.htm|title=Телеобращение Ельцина: полный текст|website=gazeta.lenta.ru|access-date=2006-12-20|archive-date=2009-01-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20090123124247/http://gazeta.lenta.ru/daynews/09-08-1999/17eltsinword.htm|deadlink=no}}&amp;lt;/ref&amp;gt;.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
[[16 сорла|16 августышто]] Кугыжаныш Думо Путиным виктерын председательже олмышко пеҥгыдемден&amp;lt;ref name=&amp;quot;:23&amp;quot;&amp;gt;[http://vote.duma.gov.ru/vote/40520] {{Wayback|url=http://vote.duma.gov.ru/vote/40520|date=20211114135159}} Результаты голосования&amp;lt;/ref&amp;gt;. Тиде олмышто Путин сарланыше (боевик)-влак ваштареш операцийым чоҥен да вуйлатен&amp;lt;ref name=&amp;quot;bv7432&amp;quot; /&amp;gt;.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
1999 ий сентябрьыште Российыште террорист-влакын икмыняр кугу уда пашашт шукталтын — Буйнакскыште, Москошто (Гурьянов урем, Кашир шоссеште) да Волгодонскыште, тидлан кӧра 300 утла еҥ пытен&amp;lt;ref name=&amp;quot;:24&amp;quot;&amp;gt;[http://www.kommersant.ru/doc.aspx?docsid=555720 «Как Верховный суд РФ рассматривает дела террористов»] // Коммерсантъ, 18 марта 2005&amp;lt;/ref&amp;gt;.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
[[18 идым|18 сентябрьыште]] Чечнян чекшым россий войска-влак авырен налыныт. [[1 шыжа|1 октябрьыште]] Россий армийын танк подразделенийже-влак Дагестан да [[Ставрополь]] вел гыч, Чечнян Наур да Шелковск кумдыкышкыжо пуреныт&amp;lt;ref name=&amp;quot;politmon&amp;quot;&amp;gt;{{Cite web|url=http://www.igpi.ru/monitoring/1047645476/1999/0999/20.html|title=Чеченская Республика Ичкерия в августе-сентябре 1999 года // Igpi.Ru|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170103022137/http://www.igpi.ru/monitoring/1047645476/1999/0999/20.html|archivedate=2017-01-03|access-date=2012-09-02|deadlink=yes}}&amp;lt;/ref&amp;gt;.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
1999 ий [[30 теле|30 декабрьыште]] Россий савыктышлаште Путинын «Россий тӱжемий коклаште» / «Россия на рубеже тысячелетий» илышыш шыҥдарышаш паша нерген статья печатлалтын, тыште Путин эртыше да ыштышаш паша нерген умылымашыжым, эл ончылно шогышо тӱҥ задаче-влакым рашемден, шке политикыжын тӱҥ шонымашыжым «патырлык» /«патриотизм», «кучемэл» / «державность», «кугыжаланымаш» / «государственничество», «илышйӧн иктӧрлык» / «социальная солидарность», «куатле кугыжаныш» / «сильное государство» мут-влак дене палемден&amp;lt;ref name=&amp;quot;внутр&amp;quot; /&amp;gt;&amp;lt;ref name=&amp;quot;bv768&amp;quot; /&amp;gt;.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Кугыжаныш Думыш сайлыме годым Путинын вӱдымӧ «Единство» партий 23,3 % йӱкым поген да кокымшо верым айлен&amp;lt;ref name=&amp;quot;bv7432&amp;quot; /&amp;gt;.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Президентын порысшым шуктышо (31 декабрь 1999 — 7 май 2000) ==&lt;br /&gt;
[[Файл:Boris Yeltsin 31 December 1999.jpg|мини|Владимир Путин, президентын Администрацийжым вуйлатыше [[Волошин, Александр Стальевич|Александр Волошин]] ден Кремль дене чеверласыше [[Ельцин, Борис Николаевич|Борис Ельцин]] дене пырля.&amp;lt;br&amp;gt; 1999 ий 31 декабрь]]&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
1999 ий [[31 теле|31 декабрьыште]], Ельцинын жап деч ончыч президент олмо гыч кораҥмыжлан кӧра, Путин президентын порысшым шукташ тӱҥалын&amp;lt;ref name=&amp;quot;bv768&amp;quot;&amp;gt;Барсенков А. С., Вдовин А. И., «История России. 1917—2007» — М.: Аспект Пресс, 2008 — стр. 768&amp;lt;/ref&amp;gt;&amp;lt;ref&amp;gt;[http://kremlin.ru/events/president/news/37381 Президент России Борис Ельцин, объявив сегодня о своей отставке с поста главы государства, возложил исполнение обязанностей президента на председателя Правительства Владимира Путина] {{Wayback|url=http://kremlin.ru/events/president/news/37381 |date=20210628042934 }} // Официальный сайт президента России, 31 декабря 1999&amp;lt;/ref&amp;gt;.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
РФ президентын олмыштыжо порысшым шукташ тӱҥалмек, икымше кугыжаныш актше &amp;quot;Шке порысшым шуктен чарныме деч вара Россий Федераций президентлан, тудын ешыжлан сӧрымӧ аралтыш (гарантий) / «О гарантиях президенту Российской Федерации, прекратившему исполнение своих полномочий, и членам его семьи» кӱштык лийын&amp;lt;ref&amp;gt;{{Cite web|url=http://kremlin.ru/acts/bank/14857|title=Указ Президента Российской Федерации от 31.12.1999 г. № 1763|website=kremlin.ru|access-date=2022-04-16|archive-date=2021-10-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20211001113911/http://www.kremlin.ru/acts/bank/14857|deadlink=no}}&amp;lt;/ref&amp;gt;. Кӱштык Российын ончычсо президентше-влаклан (тидын годым тыгайже Ельцин гына лийын) тӱкаш лийдымылыкым да моло сай илыш йӧным пуэн. [[2001|2001 ийыште]] Владимир Путин тыгаяк федерал тӧртыкеш кидпалым пыштен&amp;lt;ref name=&amp;quot;внутр&amp;quot; /&amp;gt;.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
[[Файл:Inauguration of Vladimir Putin 7 May 2000-11.jpg|200пкс|мини|Кугыжаныш Кремль полатыште Россий президентын олмышкыжо шогалме годым ойлымыжо. Моско, 2000 ий 7 май]]&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
[[2000|2000 ий]] [[26 ӱярня|26 мартыште]] Путин икымше турыштак сеҥышыш лектын, 52,94 % йӱкым поген&amp;lt;ref name=&amp;quot;внутр&amp;quot; /&amp;gt;.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Икымше ден кокымшо президент жап (2000—2008) ==&lt;br /&gt;
{{Основная статья|Владимир Путинын икымше президент лийме жапше|Владимир Путинын кокымшо президент лийме жапше}}{{См. также|Россий исполнитель кучемын федерал органысе кышкарышт (2000–2008)}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
2000 ий [[7 ага|7 майыште]] Путин Россий президентын олмышкыжо шогалын&amp;lt;ref&amp;gt;{{Cite web |url=http://archive.kremlin.ru/events/detail/2000/05/128981.shtml |title=Вступление Владимира Путина в должность президента России //Москва, Кремль 7 мая 2000 |access-date=2015-05-10 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160305083007/http://archive.kremlin.ru/events/detail/2000/05/128981.shtml |archivedate=2016-03-05 |deadlink=yes }}&amp;lt;/ref&amp;gt;. 2000 ий [[17 ага|17 майыште]] Россий виктер председательын олмыш Михаил Касьяновым шогалтен&amp;lt;ref&amp;gt;{{Cite web|url=http://kremlin.ru/acts/bank/15509|title=Указ Президента Российской Федерации от 17.05.2000 г. № 861|website=kremlin.ru|access-date=2017-02-27|archive-date=2021-06-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20210608010748/http://kremlin.ru/acts/bank/15509|deadlink=no}}&amp;lt;/ref&amp;gt;.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
[[2004|2004 ий]] [[4 пургыж|4 февральыште]] Касьяновын виктержым шалатен колтымо ыле&amp;lt;ref&amp;gt;{{Cite web|url=http://kremlin.ru/acts/bank/20567|title=Указ Президента Российской Федерации от 24.02.2004 г. № 264|website=kremlin.ru|access-date=2017-02-27|archive-date=2021-06-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20210607235840/http://kremlin.ru/acts/bank/20567|deadlink=no}}&amp;lt;/ref&amp;gt;&amp;lt;ref&amp;gt;{{Cite web|url=https://www.kommersant.ru/doc/453940|title=Операция &amp;quot;Чистые головы&amp;quot;|date=1 мар. 2004 г.|website=Коммерсантъ|access-date=2022-04-16|archive-date=2021-06-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20210608003727/https://www.kommersant.ru/doc/453940|deadlink=no}}&amp;lt;/ref&amp;gt;, виктерын у председательже Михаил Фрадков лийын&amp;lt;ref&amp;gt;{{Cite web|url=http://kremlin.ru/acts/bank/20597|title=Указ Президента Российской Федерации от 05.03.2004 г. № 300|website=kremlin.ru|access-date=2017-02-27|archive-date=2021-06-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20210608021033/http://kremlin.ru/acts/bank/20597|deadlink=no}}&amp;lt;/ref&amp;gt;.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
[[2004|2004 ий]] [[14 ӱярня|14 мартыште]] Путин президентлан кокымшо гана сайлалтын, 71,31 % йӱкым поген&amp;lt;ref&amp;gt;{{Cite web|url=http://www.putin2004.ru/putin/work/4054A129?session=5289073fa06f69a27d0202efc7374f95|title=Владимир Путин лидирует на выборах президента России|website=/www.putin2004.ru|accessdate=24 сент. 2022 г.}}&amp;lt;/ref&amp;gt;. 2004 ий [[7 ага|7 майыште]] паша олмым айлен&amp;lt;ref&amp;gt;{{Cite web |url=http://archive.kremlin.ru/events/detail/2004/05/64182.shtml |title=Вступление Владимира Путина в должность президента России //Москва, Кремль 7 мая 2004 |access-date=2020-02-11 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20151002005540/http://archive.kremlin.ru/events/detail/2004/05/64182.shtml |archivedate=2015-10-02 |deadlink=yes }}&amp;lt;/ref&amp;gt;.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
[[2007|2007 ий]] [[12 идым|12 сентябрьыште]] Путин Фрадковын виктержым шалатен колтен&amp;lt;ref&amp;gt;{{Cite web|url=http://kremlin.ru/acts/bank/26143|title=Указ Президента Российской Федерации от 12.09.2007 г. № 1184|website=kremlin.ru|access-date=2017-02-27|archive-date=2021-06-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20210607235836/http://kremlin.ru/acts/bank/26143|deadlink=no}}&amp;lt;/ref&amp;gt;, виктер вуйлатышылан Виктор Зубковым шогалтен&amp;lt;ref&amp;gt;{{Cite web|url=http://kremlin.ru/acts/bank/26155|title=Указ Президента Российской Федерации от 14.09.2007 г. № 1202|website=kremlin.ru|access-date=2017-02-27|archive-date=2021-06-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20210607235847/http://kremlin.ru/acts/bank/26155|deadlink=no}}&amp;lt;/ref&amp;gt;.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
[[2008|2008 ий]] 7 майыште кучемым, президентлан сайлалтше, шке администрацийжым вуйлатыше [[Медведев, Дмитрий Анатольевич|Дмитрий Медведевлан]] пуэн&amp;lt;ref&amp;gt;{{Cite web |url=http://kremlin.ru/events/president/transcripts/2 |title=Выступление Владимира Путина на церемонии вступления Дмитрия Медведева в должность президента России |access-date=2015-05-11 |archive-date=2021-06-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210607235838/http://kremlin.ru/events/president/transcripts/2 |deadlink=no }}&amp;lt;/ref&amp;gt;. Тидын деч икмыняр кече ончыч Time «100 самых влиятельных людей мира» радамыште кокымшо верым айлен&amp;lt;ref&amp;gt;{{Cite web |url=https://echo.msk.ru/doc/511433-echo.html |title=Путин на втором месте в списке Time «100 самых влиятельных людей мира». Перевод статьи Мадлен Олбрайт |access-date=2022-04-16 |archive-date=2021-06-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210614130055/https://echo.msk.ru/doc/511433-echo.html |deadlink=no }}&amp;lt;/ref&amp;gt;&amp;lt;ref&amp;gt;{{Cite web |url=http://www.time.com/time/specials/2007/article/0,28804,1733748_1733757_1735578,00.html |title=оригинал |access-date=2008-05-02 |archive-date=2013-08-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130825134000/http://www.time.com/time/specials/2007/article/0,28804,1733748_1733757_1735578,00.html |deadlink=no }}&amp;lt;/ref&amp;gt;.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Кокымшо чечня сар ==&lt;br /&gt;
[[Файл:Vladimir Putin 8 November 2000-1.jpg|мини|200пкс|Владимир Путин Чечня администрацийым вуйлатыше [[Кадыров, Ахмат Абдулхамидович|Ахмат Кадыров]] дене пырля.&lt;br /&gt;
Россий президентын пресс-службыжын фотосӱретше, Ростов-на-Дону, 2000 ий 8 ноябрь]]&lt;br /&gt;
{{Основная статья|Кокымшо чечня сар}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
[[Чечня]]ште у кугу сар «ӧрдыж пыштыме статус» / «отложенный статус» манме шонымашым кӱрлын, угыч сар деч утаралтше калык йогын шочын да шуко айдеме пытен&amp;lt;ref name=&amp;quot;внутр&amp;quot; /&amp;gt;. 2000 ий шошо тӱҥалтыште федерал сарзе-влак [[Грозный]]ым сеҥен налыныт да республикын утларак кумдыкыштыжо илыш шот-радамым кученыт. 2000 ий мартыште тушто [[1991|1991 ий]] деч вара икымше гана чумыр российысе сайлымаште йӱклымӧ кумдык-влакым почмо. Федерал кучем-влак пелен Ичкерийын муфтийже Ахмат Кадров лийын, тудын эргыже Рамзан да сарысе командир-влак Масхадовлан ӱшаным йомдареныт. 1999 ий шыжым нуно федерал сарзе-влак деке вонченыт&amp;lt;ref name=&amp;quot;внутр&amp;quot; /&amp;gt;. 2000 ий июнь тылзыште Путин Чечня администраций вуйлатышылан Ахмат Кадыровым шогалтен. [[2003|2003 ий]] мартыште Чечняште референдум эртен, тушто Чечнян федерал тӧртыклан келшен толшо конституцийжым пеҥгыдемденыт&amp;lt;ref name=&amp;quot;внутр&amp;quot; /&amp;gt;. 2003 ий октябрьыште Ахмат Кадыров республикым вуйлатышылан сайлалтын, а [[2004|2004 ий]] майыште тудо террактеш колен. Тудын эргыже [[Кадыров, Рамзан Ахматович|Рамзан Кадыров]] [[2007|2007 ий]] апрельыште республикым вуйлаташ шогалын.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Кокымшо чечня сар 2009 ий [[16 вӱдшор|16 апрельыште]] пелйӱдым КТО режимым официальнын петырыме дене мучашлалтын&amp;lt;ref&amp;gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://ria.ru/20090416/168270914.html|title=Вторая чеченская война официально завершена|website=|date=2009-04-16|publisher=РИА Новости|access-date=2021-06-10|archive-date=2021-06-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20210610182035/https://ria.ru/20090416/168270914.html|deadlink=no}}&amp;lt;/ref&amp;gt;&amp;lt;ref&amp;gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://www.kommersant.ru/doc/2453673|title=Хроника второй чеченской войны|website=|date=2015-09-30|publisher=Коммерсантъ|access-date=2021-06-10|archive-date=2021-06-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20210610182038/https://www.kommersant.ru/doc/2453673|deadlink=no}}&amp;lt;/ref&amp;gt;.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Терроризм ваштареш Йӱдвел Кавказыште кучедалмаш ===&lt;br /&gt;
{{См. также|Дубровкышто теракт|Бесланыште террорист акт}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Тичмаш кумдыкан сар операцийым пытарыме деч вара чечнясе сепаратист-влак федерал кучем ваштареш сарым умбакыже вӱденыт, тыгодым диверсий да террор йӧныш кусненыт. Сарланыше-шамыч икмыняр кугу йӱк-йӱканым тарватеныт, тидын годым 2001 ий сентябрьыште Гудермесыш керылт пуреныт, 2002 ий сентябрьыште Руслан Гелаевын тӱшкаже [[Ингушетий]]ыш шеҥын пурен. [[2003|2003 ий]] мучаште Гелаевын Дагестан гоч Панкисысе коремйолыш ([[Грузий]]) керылт пураш тӧчымыжӧ, кок тылзе шуйнышо, неле техникым да авиацийым кучылтман кредалмашке савырен. 2002 ий [[23 шыжа|23 октябрьыште]] чечня сарланыше-шамычын Москосо Дубровкышто Театр рӱдерым руалтен налмышт поснак кугу тургыжланымашым тарватен{{sfn|Млечин|2012|loc=Николай Патрушев. Неодворяне у власти и в бизнесе|с=}}.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Боевик-влак Москошто колышаш-ӱдырамаш-влакын (смертницы) шуктымышт дене икмыняр террактым ыштеныт, «Кисловодск-Минерал Вӱд» электропоездлаште кок гана пудештареныт. Тылеч вара Моско метрополитеныште бомбо-влак пудештыныт. 2004 ий [[6 пургыж|6 февральыште]], «Автозаводская» станцийыште теракт деч вара Путин каласен: «&#039;&#039;Россий террорист-влак дене ок мутлане, тудо нуным пытара&#039;&#039;»&amp;lt;ref name=&amp;quot;внутр&amp;quot; /&amp;gt;. [[13 пургыж|13 февральыште]] Катарыште российысе лӱмын ыштыме службо пашаеҥ-влак Чечня сепаратизмын ик ончылъеҥжым, Зелимхан Яндарбиевым кораҥденыт, тудо Дубровкысо терактын еҥже лийын.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
[[2004|2004 ий]] [[24 сорла|24 августышто]] колышаш-ӱдырамаш-влак Домодедово аэропорт гыч лекше кок пассажир авиалайнерым пудештареныт. [[1 идым|1 сентябрьыште]] сарланыше-влак Бесланыште школым (Йӱдвел Осетий) руалтеныт, тӱжем утла йочам да кугыеҥ-влакым заложниклан налыныт.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
[[2005|2005 ий]] мартыште ФСБ-ын лӱмын эртарыме операцийыште «Ичкерийын президентше» Аслан Масхадов пытаралтын. Масхадовым да моло пасу командир-влакым пытарымеке, сарланыше-влакын диверсий да террор пашашт шагалемын. [[2006|2006 ий]] [[31 шорыкйол|31 январьыште]] Путин увертарен: Чечняште контртеррорист операцийым пытарыме нерген ойлаш лиеш. Тудо ийынак июльышто российысе лӱмын улшо еҥ-влак 1-ше №-ан террорист Шамиль Басаевым пытареныт.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
[[2019|2019 ийыште]] Путин шке президент улмо жапыште эн неле тат семын террорист-влакын Москваште Театр рӱдерыште да Беслан школысо еҥ-влакым виеш кучымыштым ойырен палемден&amp;lt;ref&amp;gt;{{Cite web |url=https://www.rbc.ru/politics/19/12/2019/5dfb6a519a79471d3ecb2530 |title=Путин назвал самые сложные моменты своего президентства // РБК, 19.12.2019 |access-date=2022-04-16 |archive-date=2021-06-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210607235835/https://www.rbc.ru/politics/19/12/2019/5dfb6a519a79471d3ecb2530 |deadlink=no }}&amp;lt;/ref&amp;gt;.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Политике кышкарым пужен чоҥымаш ===&lt;br /&gt;
2000 ий майыште Путин шке кӱштыкшӧ дене [[Россий Федерацийын федерал йырвел-влакше|федерал округлаште]] полномочиян ӱшанъеҥ-влак иниститутым тӧнежлен. Кундемласе тӧртык-влакым федерал тӧртык-влак дене келшышын тӧрлымӧ паша тӱҥалалтын.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Элын конституций-политике кышкарыштыже Федерацийын Советшым чумырымо радамыште 2000 ий август тылзыште икымше кугу реформо лийын, тудын почеш кундемысе вуйлатыше да тӧртык шуктышо кучемъеҥ-влак ондак Федераций Каҥашыш пашаолмо шот дене пуреныт гын, ынде нуным палемдыме еҥ-влак алмаштеныт; нуно ФК-те тутыш да профессионал негызеш пашам ыштышаш улыт (тидын годым иктыжым губернатор, весыжым — кундемын тӧртыкым лукшо органже палемден). Тидын дене ик жапыштак 2000 ий сентябрьыште президент пелен каҥашымше орган ышталтын — Российын Кугыжаныш каҥашыже, тудын йыжъеҥжылан кундем-влакым вуйлатышын олмыштыжо улшо еҥ-влак шотлалтыт&amp;lt;ref name=&amp;quot;внутр&amp;quot; /&amp;gt;.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Бесланысе террор акт деч вара 2004 ий [[13 идым|13 сентябрьыште]], Путин кундемласе вуйлатыше-влакым сайлымым чараш кӱлмӧ нерген увертарен, тиде ошкылым элын федерал ден кундемласе кучем орган-влакын паша лектышыштым нӧлталаш кӱлмӧ, терроризм ваштареш кучедалмым вияҥмдыме дене негызлен. 2004 ий декабрьыште тугай тӧртык лектын, кудын почеш кундемым вуйлатыше олмышко тӧртык лукшо орган кандидат-влак радам гыч сайла, тыгай радамым президент шке темла&amp;lt;ref name=&amp;quot;внутр&amp;quot; /&amp;gt;. 2005 ий март гыч кундемысе вуйлатыше-влакым «ӱшаным йомдарыме» амал дене паша гыч кораҥдыме йӱла илышыш пурен&amp;lt;ref name=&amp;quot;внутр&amp;quot; /&amp;gt;.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
[[Файл:Vladimir Putin in Tuva 2007-54.jpg|мини|слева|Путин Кызылыште, Тыва, 2007 ий 15 август]]&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
[[2003|2003 ий]] декабрьыште Кугыжаныш думыш сайлымаште федерал списке почеш, тыгак ик мандатан ятыр округын лектышыж почеш утларак верым «Икоян Россий» / «Икоян Россий» партий айлен, тудыжо 2001 ий декабрьыште Путинын темлыме почеш ондак ваштарешла шогышо «Единство» и «Отечество — Вся Россия» политик организаций-влакын иктеш ушнымышт негызеш шочын. «Икоян Россий» конституций почеш утларак йӱкым поген.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
[[2005|2005 ий]] шошым Кугыжаныш думыш партий списке дене сайлыме нерген тӧртык лектын. Кугыжаныш думыш кумдык шот дене сайлымаш (ик мандатан сайлыме округ-влак) петыралтыныт. Федерал тӧртыкыш тӧрлатымаш-влак пурталтыныт, кудын почеш кундемысе парламентыш сайлымаште сеҥыше партий Россий президентлан кундемым вуйлатыме олмышко шке еҥжым темлен кертеш. Утларак кундемлаште тыгай права «Икоян Россий» партийын лийын. Кундем вуйлатыше-влак кучемын партийышкыже тӱшкан пураш тӱҥалыныт.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Правам аралыше кышкарым пужен чоҥымаш ===&lt;br /&gt;
2000 ийыште президент Путинын кӱштымыж почеш суд аланысе тӧртыкшотым саемдыме шотышто пашаче тӱшка ышталтын. Вес ийынже суд кышкарым уэмден чоҥымашке виктаралтше икмыняр тӱҥ тӧртык лектын, тышеч утларак кӱлешан лийыныт: «Судья-влакын статусышт нерген», «РФ суд кышкар нерген», «РФ Конституций суд нерген» да «РФ адвокат паша да адвокатуро нерген».&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
2001 ий декабрьыште Путин Россий Федерацийын у Уголовно-процессуальный кодексешыже кидпалым пыштен, [[2002|2002 ий]] июльышто — Россий Федерацийын Арбитраж кодексеш, ноябрьыште — Граждан процессуал кодексеш&amp;lt;ref&amp;gt;{{Cite web|url=http://www.kadis.ru/daily/dayprof.phtml?id=4065|title=В.Путин подписал Гражданский процессуальный кодекс РФ и закон о введении его в действие // правовой дайджест СМИ Санкт-Петербурга|website=www.kadis.ru|accessdate=24 сент. 2022 г.|deadlink=yes}}&amp;lt;/ref&amp;gt;.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
[[2007|2007 ий]] июньышто прокуратур пелен Следствий комитетым ыштыме нерген тӧртыкым кидпале дене пеҥгыдемдыме, тиде следствий органым прокуратуро деч ойырен&amp;lt;ref&amp;gt;{{Cite web |url=https://rg.ru/2007/06/07/a160317.html |title=При Генпрокуратуре создан Следственный комитет — Борис Ямшанов — «Следствие поправок» — Российская газета — Владимир Путин подписал закон, поставивший … |access-date=2016-07-11 |archive-date=2021-06-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210614120944/https://rg.ru/2007/06/07/a160317.html |deadlink=no }}&amp;lt;/ref&amp;gt;, а 2011 ийыште РФ Следствий комитет пӱтынек прокуратуро кышкар гыч посна федерал ведомствыш лектын.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
[[2013|2013 ий]] [[21 пеледыш|21 июньышто]] Путин Российын Тӱҥ ден Кӱшыл арбитраж судшым иктеш ушаш темлен, тиде Россий Конституцийышкат вашталтышым пурташ йодын&amp;lt;ref&amp;gt;{{Cite web |url=http://top.rbc.ru/society/21/06/2013/862866.shtml |title=В. Путин предложил объединить Верховный и Высший арбитражный суд :: Общество :: Top.rbc.ru |access-date=2013-06-22 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130624022724/http://top.rbc.ru/society/21/06/2013/862866.shtml |archivedate=2013-06-24 |deadlink=yes }}&amp;lt;/ref&amp;gt;. [[2014|2014 ий]] [[6 сорла|6 августышто]] Российын ушалтше у Кӱшыл судшо шке пашажым тӱҥалын&amp;lt;ref&amp;gt;{{Cite web |url=https://rg.ru/2014/08/07/verhsud.html |title=Судный день |access-date=2016-07-11 |archive-date=2016-08-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160807173638/https://rg.ru/2014/08/07/verhsud.html |deadlink=no }}&amp;lt;/ref&amp;gt;.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== «Курс» вӱдйымал пушын пытымыже ===&lt;br /&gt;
{{Основная статья|«Курс» АПЛ-ын катарыш (катастрофыш) логалмыже}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
2000 ий [[12 сорла|12 августышто]] Баренцево теҥызыште вӱдйымал пушын колымыжо РФ-ысе Сарзе-теҥыз вийым вуйлатыше-влакым шылталымашке веле огыл, президент велышкат титак ойым шочыктен. Пуш икмыняр гана пудештаралтмылан кӧра теҥыз пундашке возын, чыла экипаж — 118 еҥ колен.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Экономикым вияҥдымаш ===&lt;br /&gt;
{{Image frame &lt;br /&gt;
| caption=Российысе ВВП-ын (номинал) ик айдемыжлан шотлымаште вашталтмыжым СССР-ысе кугыжаныш-влак дене таҥастарен ончымаш&#039;&#039;&#039;&amp;lt;ref name=&amp;quot;автоссылка3&amp;quot;&amp;gt;{{Cite web |url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2021/April/weo-report?c=911,912,913,915,916,917,922,925,926,927,939,941,946&amp;amp;s=NGDP_RPCH,NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,PCPIPCH,LUR,LP,GGXWDG_NGDP,&amp;amp;sy=1990&amp;amp;ey=2026&amp;amp;ssm=0&amp;amp;scsm=1&amp;amp;scc=0&amp;amp;ssd=1&amp;amp;ssc=0&amp;amp;sic=0&amp;amp;sort=country&amp;amp;ds=.&amp;amp;br=1 |title=Report for Selected Countries and Subjects |access-date=2022-07-28 |archive-date=2021-09-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210921003359/https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2021/April/weo-report?c=911,912,913,915,916,917,922,925,926,927,939,941,946&amp;amp;s=NGDP_RPCH,NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,PCPIPCH,LUR,LP,GGXWDG_NGDP,&amp;amp;sy=1990&amp;amp;ey=2026&amp;amp;ssm=0&amp;amp;scsm=1&amp;amp;scc=0&amp;amp;ssd=1&amp;amp;ssc=0&amp;amp;sic=0&amp;amp;sort=country&amp;amp;ds=.&amp;amp;br=1 |deadlink=no }}&amp;lt;/ref&amp;gt;&amp;lt;/div&amp;gt;&lt;br /&gt;
| content ={{Graph:Chart&lt;br /&gt;
|width=500&lt;br /&gt;
|height=250&lt;br /&gt;
|xAxisTitle=Год&lt;br /&gt;
|yAxisTitle=$&lt;br /&gt;
|legend=Страна&lt;br /&gt;
|type=line&lt;br /&gt;
|x=1992, 1993, 1994, 1995, 1996, 1997, 1998, 1999, 2000, 2001, 2002, 2003, 2004, 2005, 2006, 2007, 2008, 2009, 2010, 2011, 2012, 2013, 2014, 2015, 2016, 2017, 2018, 2019, 2020, 2021 &lt;br /&gt;
|y1= , 1192.824, 1709.316, 2717.896, 3375.816, 3682.085, 4090.216, 4155.125, 4090.313, 4519.541, 5361.678, 7218.914, 8922.069, 10420.438, 12649.229, 16762.289, 18295.531,	14839.884, 14818.438, 17644.035, 17544.541,	19179.836, 20387.086, 17531.057, 18444.686, 20451.243, 23181.220, 23720.411, 23330.086					&lt;br /&gt;
|y2= , , , 1845.103, 2327.496, 2830.268, 3166.720, 3113.271, 3293.307, 3525.849, 4140.734, 5499.475, 6699.372, 7860.178, 9236.616, 12305.917, 15017.555,	11848.202, 12009.033, 14393.268, 14376.001, 15734.380, 16577.328, 14265.410, 15004.186, 16879.450, 19184.843, 19552.897, 19916.497&lt;br /&gt;
|y3=632.625, 1021.782, 1724.206, 2162.492, 2417.080, 2667.908, 2958.619, 3137.091, 3339.151, 3549.000, 4115.578, 5111.940, 6327.977, 7550.177, 9666.812, 14057.158, 16390.267, 12199.672, 11276.112, 13809.193, 13862.392, 15041.849, 15678.081, 13722.081, 14253.044, 15613.438, 17799.831, 17739.474, 17559.859	&lt;br /&gt;
|y4=618.067, 1322.006, 1979.411, 2264.343, 2787.022, 2935.030, 1949.801, 1427.307, 1901.956, 2255.253, 2552.788, 3197.573, 4403.962, 5708.838,	7426.005, 9761.368,	12464.244, 9156.970, 11431.148,	14306.432, 15287.967, 15928.699, 14007.509,	9257.935, 8723.523, 10723.996, 11261.716,	11511.507, 10037.239&lt;br /&gt;
|y5=168.645, 304.849, 751.980, 1061.475, 1358.804, 1459.418, 1480.094, 1132.124, 1230.491, 1491.653, 1657.155, 2062.289, 2862.502, 3753.441,	5261.026, 6733.450,	8349.287, 7116.371,	9005.039, 11552.574, 12300.184,	13789.172, 12713.564, 10435.170, 7662.006, 9186.712, 9749.069, 9750.427,	8732.644		&lt;br /&gt;
|y6=1252.792, 1114.104,	1533.721, 1034.931,	1429.059, 1396.112,	1514.669, 1210.965,	1079.610, 1283.273,	1524.490, 1873.667, 2450.900, 3221.463,	3968.753, 4887.275,	6581.175, 5345.325,	6023.149, 6472.739,	6938.067, 7977.147,	8316.012, 5941.240, 5022.472, 5757.286,	6322.317, 6798.349,	6398.870&lt;br /&gt;
|y7=159.971, 174.875, 297.162, 316.227,	411.140, 508.043, 543.344, 576.005,	656.386, 674.783, 760.812, 879.863,	1039.818, 1571.292, 2458.421,	3818.274, 5578.556,	4963.769, 5880.806, 7242.806, 7545.873,	7926.094, 7939.169,	5300.136, 3897.707, 4217.653, 4759.796,	4813.670, 4217.999&lt;br /&gt;
|y8= , , 172.502, 413.487, 688.642,	818.402, 864.471, 687.028, 763.510,	819.495, 874.692, 1034.708,	1338.264, 1682.657, 2048.023, 2700.586,	3418.858, 2890.875,	3222.065, 4003.471,	4409.605, 4622.966,	4742.498, 4017.622,	4060.893, 4358.594, 4718.794, 4693.660, 4247.939&lt;br /&gt;
|y9=427.863, 677.261, 740.970,	752.339, 914.348, 1037.893,	874.265, 664.990, 664.376, 784.864,	885.315, 1055.946, 1374.753, 1839.515, 2319.286,	3101.388, 3944.724,	2557.279, 2982.814,	3589.632, 3872.534,	3968.797, 3053.608,	2124.619, 2200.002, 2655.939, 3118.525,	3687.627, 3653.113									 &lt;br /&gt;
|xType = date&lt;br /&gt;
|xAxisFormat = %Y&lt;br /&gt;
|interpolate=monotone&lt;br /&gt;
|y1Title=Эстония&lt;br /&gt;
|y2Title=Литва&lt;br /&gt;
|y3Title=Латвия&lt;br /&gt;
|y4Title=Россия&lt;br /&gt;
|y5Title=Казахстан&lt;br /&gt;
|y6Title=Белоруссия &lt;br /&gt;
|y7Title=Азербайджан&lt;br /&gt;
|y8Title=Грузия&lt;br /&gt;
|y9Title=Украина&lt;br /&gt;
|colors=#00ccff, #83A6CD, #E89442, #FF0000, #C400AB, #00A86B, #303030, #964B00, #002FA7, #E9967A, #900020, #660099, #FF69B4&lt;br /&gt;
}}&lt;br /&gt;
}}&lt;br /&gt;
{{Кратное изображение&lt;br /&gt;
| зона = right&lt;br /&gt;
| направление = vertical&lt;br /&gt;
| ширина = 300&lt;br /&gt;
| изобр1 = Статистика поступления иностранных инвестиций в Россию в 1995-2011 годах.png&lt;br /&gt;
| подпись1 = Российыш йотэл гыч пурышо инвестиций-влак (1995-2013), США-ын млрд долларже&lt;br /&gt;
| изобр2 = Доля населения России с денежными доходами ниже прожиточного минимума в 1992—2016 годах (статистика).png&lt;br /&gt;
| подпись2 = Российысе илен лекташ кӱлшӧ эн изи парышан калык тӱшкан вашталтмыже (1992-2016) процент дене&lt;br /&gt;
| изобр3 = Brent_Spot_monthly.svg&lt;br /&gt;
| подпись3 = Brent маркан нефтьын акше 1987 ий май гыч 2016 ий январь марте вашталтмыже, баррельлан доллар&lt;br /&gt;
}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Путинын Россий президент олмышто лиймыж годсо экономике лектышым иктешлышыла ([[2000]]—[[2007]] ийла), Томас Грэм, [[США]]-н калыкле лӱдыкшыдымылык Каҥашыште Россий шотышто ондаксе кугурак директор, серен: «&#039;&#039;Экономике 1990 ийыште йомдарыме чыла сайлыкшым (позицийым) пӧртылтен веле огыл, но виян суаплык (услуго) аланым шочыктен, кудо совет жапыште йылтак лийын огыл. Российыште Китай ден Японий деч вара кумшо верыште улшо шӧртньӧ шапашым погымо&#039;&#039;»&amp;lt;ref&amp;gt;Томас Грэм. [https://web.archive.org/web/20080125101929/http://www.inosmi.ru/stories/01/05/29/2996/239054.html Царь — модернизатор] // The Wall Street Journal, 22 января 2008&amp;lt;/ref&amp;gt; (2021 ийыште Россий шӧртньывалюто шарын (резерв) денат визымше вер)&amp;lt;ref&amp;gt;{{cite web 2&lt;br /&gt;
 | url = https://1prime.ru/state_regulation/20210315/833234432.html&lt;br /&gt;
 | title = Индия вышла на 4-е место по размеру золотовалютных резервов в мире&lt;br /&gt;
 | website = «Прайм»&lt;br /&gt;
 | date = 15.03.2021&lt;br /&gt;
 | accessdate = 01.09.2021&lt;br /&gt;
 | quote = согласно последним обнародованным данным Центробанка России на 5 марта, золотовалютные резервы Российской Федерации составляют 580,1 миллиарда долларов, это пятый показатель в мире.&lt;br /&gt;
 | quoteup = &lt;br /&gt;
 | description = &lt;br /&gt;
 | ref = }}&amp;lt;/ref&amp;gt; .&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Россий экономике ВВП-ын, йӧнозанлык ден ялозанлыкын, чоҥымашын лектышыже да калыкын чын окса парышыже кушмо дене вияҥын. Нужнан илыше калыкын ужашыже иземын (2000 ийыште 29 % гыч 13,4 % марте 2008 ийыште)&amp;lt;ref name=&amp;quot;gks&amp;quot;&amp;gt;{{Cite web|url=http://www.gks.ru/free_doc/2006/b06_11/07-01.htm|title=Основные социально-экономические индикаторы уровня жизни населения|website=Федеральная служба государственной статистики|date=2006-07-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20060715183735/http://www.gks.ru/free_doc/2006/b06_11/07-01.htm|archive-date=2006-06-15|access-date=2022-06-14|deadlink=yes}}&amp;lt;/ref&amp;gt;&amp;lt;ref name=&amp;quot;demoscope&amp;quot;&amp;gt;{{Cite web|url=http://www.demoscope.ru/weekly/2005/0195/tema01.php|title=Уровень бедности и глубина бедности|website=www.demoscope.ru|access-date=2007-01-19|archive-date=2021-06-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20210614123447/http://www.demoscope.ru/weekly/2005/0195/tema01.php|deadlink=no}}&amp;lt;/ref&amp;gt;&amp;lt;ref name=&amp;quot;экистория&amp;quot;&amp;gt;{{Cite web|url=https://www.kommersant.ru/doc/4337061|title=Двадцать лет вместе|date=10 мая 2020 г.|website=«Коммерсантъ»|access-date=2022-04-16|archive-date=2022-03-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20220302004500/https://www.kommersant.ru/doc/4337061|deadlink=no}}&amp;lt;/ref&amp;gt;, пашадыме-влакын кӱкшытышт иземын (2000 ийыште 10,6 % гыч 2008 ийыште 6,2 % марте)&amp;lt;ref name=&amp;quot;экистория&amp;quot; /&amp;gt;&amp;lt;ref&amp;gt;[http://www.gks.ru/free_doc/new_site/business/prom/ind_prom_okved.htm Индексы производства по отдельным видам экономической деятельности Российской Федерации в % к 1992 году] {{Wayback|url=http://www.gks.ru/free_doc/new_site/business/prom/ind_prom_okved.htm |date=20210614121830 }} // Росстат&amp;lt;/ref&amp;gt;.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
[[2005|2005 ийыште]] Путин социал-экономике аланыште ныл пеш кӱлешан калыкле проект-влакым илышыш пурташ тӱҥалме нерген увертарен: «Тазалык», «Туныктымаш», «Илыме вер» да «АПК вияҥдымаш»&amp;lt;ref name=&amp;quot;Нацпроекты&amp;quot; &amp;gt;[https://tass.ru/info/6101471 ТАСС, 11 февраля 2019. История нацпроектов в России]&amp;lt;/ref&amp;gt;&amp;lt;ref name=&amp;quot;pfs&amp;quot;&amp;gt;[http://www.rosbalt.ru/2007/04/26/294530.html Путин — о нацпроектах] {{Wayback|url=http://www.rosbalt.ru/2007/04/26/294530.html |date=20080327084208 }} // Росбалт, 26 апреля 2007&amp;lt;/ref&amp;gt;&amp;lt;ref&amp;gt;{{Cite web|url=http://ecsocman.edu.ru/data/789/732/1223/journal7.2-7.pdf|title=О. В. Воронкова «Государственная политика регулирования уровня бедности населения в России и других странах»|deadlink=yes}}&amp;lt;/ref&amp;gt;. 2018 ийыште Путин у калыкле проект-влакым илышлан налме нерген кӱштыкым луктын: «Айдеме капитал», «Илышлан йӧнан йырвел» да «Экономике кушмаш»&amp;lt;ref name=&amp;quot;Нацпроекты&amp;quot; /&amp;gt;.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
[[2012|2012 ий]] [[22 сорла|22 августышто]] Россий Тӱнямбал торгайыше организацийын (ВТО) йыжъэлже&amp;lt;ref&amp;gt;{{Cite web |url=http://siteresources.worldbank.org/INTRANETTRADE/Resources/Topics/Accession/Jensen-Rutherford-Tarr_effectsaccession_rs.pdf |title=Последствия вступления России в ВТО в масштабе секторов и всей экономики |access-date=2022-04-16 |archive-date=2018-12-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181221201517/http://siteresources.worldbank.org/INTRANETTRADE/Resources/Topics/Accession/Jensen-Rutherford-Tarr_effectsaccession_rs.pdf |deadlink=no }}&amp;lt;/ref&amp;gt;.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
[[2006|2006 ийыште]] Федерал Погынымашлан серышыштыже Путин Российыште аза шочмым нӧлташ кумылаҥдыме шот дене увертарен: йоча лӱмеш окса полышым кугемдаш, «ава капиталым» пурташ да молат, тиде писын йоча шочмо чотым кугемдаш полшен&amp;lt;ref name=&amp;quot;pfs&amp;quot; /&amp;gt;.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
[[2008|2008 ий]] [[1 пургыж|1 февральыште]] Стабилизаций фонд Шапаш (Резерв) фондлан да Калыкле поянлыкын Фондшылан (ФНБ) шелалтын. Икымшыже бюджетысе ситыдымашым петыраш ышталтын, кокымшыжо еҥ-влакын пенсийысе йӧныштым арален толашлан кӱлын, но икмыняр ужашыже илыме кумдыкым саемдыме проектланат кучылталтын&amp;lt;ref&amp;gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://www.forbes.ru/finansy-i-investicii/381689-blizok-chas-rastraty-kuda-privedet-rossiyu-ispolzovanie-sredstv-iz-fonda|title=Близок час растраты: куда приведет Россию использование средств из Фонда национального благосостояния|website=Forbes.ru|access-date=2022-06-14|archive-date=2019-09-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20190914083150/https://www.forbes.ru/finansy-i-investicii/381689-blizok-chas-rastraty-kuda-privedet-rossiyu-ispolzovanie-sredstv-iz-fonda|deadlink=no}}&amp;lt;/ref&amp;gt;.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
[[2000]]—[[2010]] ийлаште Российыште йотэл инвестиций-влакын кугеммыштым эскерыме: 2000 ийыште 11 млрд доллар гыч [[2010|2010 ийыште]] 115 млрд доллар марте&amp;lt;ref&amp;gt;[http://www.gks.ru/free_doc/new_site/business/invest/in_inv1.htm Поступление иностранных инвестиций по типам] {{Wayback|url=http://www.gks.ru/free_doc/new_site/business/invest/in_inv1.htm |date=20220213073312 }} // Росстат&amp;lt;/ref&amp;gt;.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Кучем ден кугу бизнес кокласе вашкыл ===&lt;br /&gt;
Путин президент пашам тӱҥалмыж годым «пазарысе чыла субъектше-влак дене иктӧр кыл» шонымашым ойлен&amp;lt;ref name=&amp;quot;Equidis&amp;quot;&amp;gt;{{cite web|url=http://www.vedomosti.ru/newspaper/article.shtml?2009/03/23/187420|title=Хроники 1999–2009 гг.: «Обязан посадить»|publisher=«Ведомости»|datepublished=2009-03-23|access-date=2009-03-24|description=|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090326013212/http://www.vedomosti.ru/newspaper/article.shtml?2009/03/23/187420|archivedate=2009-03-26|deadlink=yes}}&amp;lt;/ref&amp;gt;. Кугу амалкалче-влаклан сӧрымо: приватизаций лектышым пужен ончымаш ок лий. Йодышым шотыш кондымаште икмыняр паша лектыш Россий политикыш кугу бизнесын влиянийжым иземден. Евроушем россий амалкалче-влакым «олигарх» манмым чарнен&amp;lt;ref name=&amp;quot;внутр&amp;quot; /&amp;gt;&amp;lt;ref&amp;gt;[РБК, 14 сентября 2023. ЕС перестал называть российских бизнесменов олигархами]&amp;lt;/ref&amp;gt;.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Икмыняр миллиардер, 1990-ше ийлаште пойымеке, политике да кугыжанышым вияҥдымыме пашам кӱлешлан шотлен огытыл, южышт шотышто ондалкалымылан, налог тӱлымӧ деч кораҥмылан уголовный пашам почмо. Тыгай коклаште, мутлан, «Медиа-Мост» ЗАО холдингым кучышо озам, медиамагнат Владимир Гусинскийым ойленыт&amp;lt;ref name=&amp;quot;внутр&amp;quot; /&amp;gt;&amp;lt;ref name=&amp;quot;Equidis&amp;quot;/&amp;gt;. Тума дене чапланыше, кумдан палыме бизнесмен Борис Березовский Россий гыч йот элыш каен&amp;lt;ref name=&amp;quot;внутр&amp;quot; /&amp;gt;, тудо ОРТ, «Сибнефть» да «Аэрофлота» акционер капиталыште шке ужашыжым ужален, шке акцийже-влаклан кок миллиард наре долларым налын. Тыгеракын телевизор канал-влак — ОРТ (Икымше канал дене), «ВГТРК» да НТВ кугыжанышлан але кугыжаныш компаний-влаклан куснен.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
[[2003|2003 ийыште]] «ЮКОС-ын пашаже» почылтын. Пеш кугу поянлыкым ондалкален да шолыштын шкан поген налмылан, налогым тӱлыдымылан Платон Лебедев лен Михаил Ходорковский суд деч вара ятыр ийлан эрык деч посна кодыныт. [[2004|2004 ий]] 24 февральыште, президент сайлымаш деч кок арнят пеле ончыч, Путин Михаил Касьяновым паша деч утарен&amp;lt;ref name=&amp;quot;внутр&amp;quot; /&amp;gt;.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
2004 ий июнь-июльышто президентын полышкалышыже, РФ президент администраций вуйлатышын алмаштышыже Игорь Сечин, прессе тудым Путинын ик эн лишыл ӱшанъеҥже семын палемден, «Роснефть» нефть компанийын у директор-влак каҥашышкыже сайлалтын да тудын председательже лийын&amp;lt;ref&amp;gt;{{Cite web|url=https://www.kommersant.ru/doc/976367|title=Игорь Сечин возглавил совет директоров «Роснефти»|date=27 июл. 2004 г.|website=«Коммерсантъ»|access-date=2022-04-16|archive-date=2021-06-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20210608003600/https://www.kommersant.ru/doc/976367|deadlink=no}}&amp;lt;/ref&amp;gt;. Пеш вашке «Роснефтьын» виктарымашке нефтьым тулышо «Юганскнефтегаз» куснен, ондак тудо ЮКОС-ын лийын&amp;lt;ref name=&amp;quot;dcv&amp;quot;&amp;gt;{{cite web|url=http://www.vedomosti.ru/newspaper/article/133276/|author=Ирина Резник.|title=Прокурорский дисконт|work=Ведомости, № 180 (1954)|date=2007-09-25|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130608063156/http://www.vedomosti.ru/newspaper/article/133276/|archivedate=2013-06-08|access-date=2013-02-01|deadlink=yes}}&amp;lt;/ref&amp;gt;.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Тӱжвал политике ===&lt;br /&gt;
[[Файл:Vladimir Putin 28 May 2002-13.jpg|мини|Владимир Путин Россий-НАТО саммитын мутланымаштыже. 2002 ий]]&lt;br /&gt;
{{См. также|Российын тӱжвал политикыже|Президент Путинын йотэлыш лектын коштмо радамже}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Кугыжанышым вуйлаташ тӱҥалме икымше кече гычак Путин [[Касвел]] дене, тидын шотыштак НАТО дене пырля пашам ышташ кӱлмӧ нерген ойлен. 2000 ий [[5 ӱярня|5 мартыште]] «Би-би-си» телеканалыште мутланышыжла, палемден: «Россий — тиде европысо тӱвыран ужашыже» да тудлан НАТО-м тушман олмышто ужаш неле, но посна шижтарен: Россий НАТО-н кумдыкым шарымыжым уда пашалан шотла&amp;lt;ref name=&amp;quot;:5&amp;quot; /&amp;gt;. Тидын годым Российын НАТО-ш пурен кертмыжымат палемден, кок могыр гычат шке интересым аралаш гын.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Российын НАТО-ш пурымо йодыш 2000 ийыште Москошто Путинын Билл Клинтон дене кутырымаштат нӧлталалтын, но США-н президентше да чыла американ делегаций тиде темлымашым эскерен колыштыныт&amp;lt;ref&amp;gt;[https://www.interfax.ru/russia/823529 Интерфакс, 21 февраля 2022. Путин рассказал, как спросил Клинтона о возможности РФ вступить в НАТО]&amp;lt;/ref&amp;gt;&amp;lt;ref name=&amp;quot;:5&amp;quot;&amp;gt;{{Cite web|url=http://kremlin.ru/events/president/transcripts/24194|title=Интервью в эфире программы «Завтрак с Фростом» на телеканале «Би-би-си»|website=kremlin.ru|access-date=2021-07-29|archive-date=2021-07-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20210725185358/http://kremlin.ru/events/president/transcripts/24194|deadlink=no}}&amp;lt;/ref&amp;gt;&amp;lt;ref name=&amp;quot;:8&amp;quot; /&amp;gt;.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
2000 ий июнь тылзыште президент Путинын кӱштыкшӧ дене «Россий Федерацийын тӱжвал политике концепцийже» пеҥгыдемдалтын&amp;lt;ref&amp;gt;{{Cite web|url=https://docs.cntd.ru/document/901764263|title=Концепция внешней политики Российской Федерации (фактически утратила силу) от 28 июня 2000|website=docs.cntd.ru|access-date=2022-04-16|archive-date=2022-03-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20220313143951/https://docs.cntd.ru/document/901764263|deadlink=no}}&amp;lt;/ref&amp;gt;. Тудын тӱҥ шонымашыже элнан ӱшанле лӱдыкшыдымылыкшылан йӧным ыштымаш лийын; тӱня илышым икшырымын да чын чоҥаш; россий чек мучко пошкудо дене поро кумыл дене кылым ышташ; йот эл ден кугыжаныш-влак ушем дене икгай шонымашым, кӧнаш лийме пашам кычалмаш.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
{{Смотри также|Россий-американ кыл}}&lt;br /&gt;
Джордж Бушын икымше президент жапшым — ([[2001]]—[[2005]]), поснак [[2003|2003 ий]] мартыште, [[Ирак]]ыште сар тӱҥалме деч ончыч, эксперт-влак россий-американ кылым «историйысе апогей» манын лӱмденыт, тыге нуно россий-американ кокласе кылым, «террор сар» кышкарыште кӱкшӧ ваш умылымашым да президент-влак кокласе поро кумылым акленыт&amp;lt;ref name=&amp;quot;рыба1&amp;quot;&amp;gt;{{Cite journal|url=https://cyberleninka.ru/article/n/vtoraya-administratsiya-dzh-busha-ml-i-amerikano-rossiyskie-otnosheniya|title=Вторая администрация Дж. Буша-мл. И американо-российские отношения|first=Рыбалко Ольга|last=Константиновна|date=13 мар. 2014 г.|journal=Вестник Волгоградского государственного университета. Серия 4: История. Регионоведение. Международные отношения|issue=6|pages=59–65|access-date=2021-07-29|archive-date=2021-06-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20210608003545/https://cyberleninka.ru/article/n/vtoraya-administratsiya-dzh-busha-ml-i-amerikano-rossiyskie-otnosheniya|deadlink=no}}&amp;lt;/ref&amp;gt;.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
{{Смотри также|Россий да НАТО}}&lt;br /&gt;
Россий ден Касвелым ваш лишемдыше событийлан США-ште [[2001|2001 ий]] [[11 идым|11 сентябрьысе]] террорист акт шотлалтеш, тунам Россий кокытеланыде тӱнямбал терроризм ваштареш кучедалмаште американ-влак пелен лийын. Тиде лишеммашын эн кӱшыл точкыжо семын тидым ончыман: Россий США-н [[Афганистан]]ыште талиб-влакын режимышт ваштареш сарым ямдылыме да вӱдымӧ антитерроризм коалицийыш ушнен да «Россий — НАТО кыл: у сайлык» [[Рим]]ысе декларациеш кидпалым пыштен&amp;lt;ref&amp;gt;{{Cite web|url=http://kremlin.ru/supplement/3484|title=Отношения Россия – НАТО: новое качество. Декларация глав государств и правительств Российской Федерации и государств – членов НАТО|website=kremlin.ru|access-date=2021-07-29|archive-date=2021-10-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20211024084904/http://kremlin.ru/supplement/3484|deadlink=no}}&amp;lt;/ref&amp;gt;. Тудын дене келшышын Россий Совет — НАТО («Совет двадцати») ышталтын, тидын деч вара Россий ден НАТО кылын утыр кӱш нӧлтмыжым вучаш лиеш ыле, ончыкыжым Россий НАТО-н тичмаш праван йыжъэлже лийшаш ыле&amp;lt;ref name=&amp;quot;богат&amp;quot;&amp;gt;{{Cite web|url=http://www.intertrends.ru/thirteen/005.htm|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160801135054/http://intertrends.ru/thirteen/005.htm|deadurl=y|title=Алексей Богатуров. ТРИ ПОКОЛЕНИЯ ВНЕШНЕПОЛИТИЧЕСКИХ ДОКТРИН РОССИИ // Международные процессы. Журнал теории международных отношений и мировой политики|archivedate=1 авг. 2016 г.}}&amp;lt;/ref&amp;gt;. Россий США ден НАТО-н сар нумалтышыштым да сарзыеҥ-влакым Афганистаныш транзит дене наҥгаяшлан шке юж кумдыкшым почын&amp;lt;ref name=&amp;quot;Магистр&amp;quot;&amp;gt;{{Cite web|url=https://www.kommersant.ru/doc/4207235|title=Магистр иностранных дел|website=«Коммерсантъ»|date=9 янв. 2020 г.|archive-url=https://web.archive.org/web/20210728204415/https://www.kommersant.ru/doc/4207235|archive-date=2021-07-28|access-date=2022-04-16|deadlink=no}}&amp;lt;/ref&amp;gt;&amp;lt;ref&amp;gt;{{Cite web |url=http://document.kremlin.ru/doc.asp?ID=39987 |title=ФЕДЕРАЛЬНЫЙ ЗАКОН от 07.06.2007 N 99-ФЗ |access-date=2010-11-19 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110603231140/http://document.kremlin.ru/doc.asp?ID=39987 |archivedate=2011-06-03 |deadlink=yes }}&amp;lt;/ref&amp;gt;.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
2001 ийыште российысе вуйлатыше-влак [[Куба|Кубышто]] (Лурдес) да [[Вьетнам]]ыште сар базе-влакым петырыме нерген увертареныт. Амалжым экономике лектышдымылыкым, тыгак йотэлысе сарысе базе-влакын чумыр пайдалыкышт укелыкым ончыктеныт&amp;lt;ref&amp;gt;{{cite web|url=https://www.gazeta.ru/politics/2012/07/27_a_4695373.shtml|title=Россия хочет вернуться на военные базы во Вьетнаме и на Кубе и планирует размещение военных баз на Сейшелах - Газета.Ru &amp;amp;#124; Политика|access-date=|archive-date=2016-08-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20160818095941/https://www.gazeta.ru/politics/2012/07/27_a_4695373.shtml|deadlink=no}}&amp;lt;/ref&amp;gt;.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Профессор Андре Либих ойлен: 2000 ий тӱҥалтыште Россий ден США кылым умбакыже вияҥдаш США шкежак мешаен, 2001 ий декабрьыште ракете ваштареш аралалтме кышкарым иземдыме нерген кутырен келшыме (договор) гыч шке кумылын лекме нерген увертарен. Россий велым ончаш гын, США-н ондак кутырен келшыме (договор) деч кораҥмыже у вашкыллан ӱшаным кӱрлын&amp;lt;ref name=&amp;quot;inosmi20131107&amp;quot;&amp;gt;{{Cite web |url=https://inosmi.ru/russia/20131107/214525386.html |title=Андре Либих. Владимир Путин и 15 минут его славы // Le Temps, 07.11.2013 |access-date=2021-07-29 |archive-date=2021-06-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210607235852/https://inosmi.ru/russia/20131107/214525386.html |deadlink=no }}&amp;lt;/ref&amp;gt; да глобал умылымашан лушкыдо тӱням шочыктен&amp;lt;ref&amp;gt;{{Cite web|url=https://vz.ru/news/2015/8/5/759681.html|title=Лавров: Выход США из Договора об ограничении ПРО дестабилизировал ситуацию в мире|website=ВЗГЛЯД.РУ|access-date=2021-07-29|archive-date=2021-06-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20210607235834/https://vz.ru/news/2015/8/5/759681.html|deadlink=no}}&amp;lt;/ref&amp;gt;. США-н ПРО шотышто кутырен келшыме деч кораҥмыжлан вашмут семын Россий СНВ-II договор гыч лектын, тудым утларак лушкыдо договор дене алмаштыме, «стратегических наступательный потенциалым» иземдаш манын, [[2002|2002 ийыште]] кидпалым пыштыме.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Россий да Касвел кокласе вашшогымашын у йыжыҥже 2003 ий мартыште США-н да союзникыштын Саддам Хусейнын режимжым сӱмырал шуаш Иракыш керылт пурымышт дене кылдалтын. Россий Германий да [[Франций]] дене пырля США-н, ООН-ысо Лӱдыкшыдымылык Каҥашын ошкылжым туран шылталеныт. Туге гынат европысо союзник-влак варажым США могырыш шогалыныт&amp;lt;ref name=inosmi20131107 /&amp;gt;. Путинын аклымыж почеш, тидым тудо [[2012|2012 ийысе]] пресс-конференцийыште ойлен, россий-американ кыл лачак [[2003|2003 ийыште]], США-н Иракыш керылт пурымеке, тидын негызеш шочшо тӱрлӧ ончалтышлан кӧра локтылалтын&amp;lt;ref&amp;gt;{{cite web|url=http://www.vedomosti.ru/politics/news/7429651/putin_ne_zametil_perezagruzku|title=ВЕДОМОСТИ - Путин не заметил «перезагрузки»|access-date=2013-03-31|archive-date=2014-07-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20140725054340/http://www.vedomosti.ru/politics/news/7429651/putin_ne_zametil_perezagruzku|deadlink=no}}&amp;lt;/ref&amp;gt;.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
2003 ий ноябрьыште [[Грузий]]ыште «роза революций» тӱҥалын, тудын почеш, 2004 ий тӱҥалтыште кучемыш Михаил Саакашвили толын, тиде Грузийын политикыжым туран США велыш виктарен да ончыкыжым НАТО-ш пурымо корным ойырен. Тудын президент лийме жапыште россий-грузий кылын эн чот неле пагытшылан толын, тудын вияҥме кӱшыл татше Грузийын 2008 ийыште тӱҥалме сар лийын&amp;lt;ref name=&amp;quot;Магистр&amp;quot; /&amp;gt;.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
2004 ий мартыште НАТО-н черетан кумдаҥмыж годым альянсыш эше шым эрвел европысо эл-влак пуреныт, ты радамыште Россий дене чекланыше [[Эстоний]], [[Латвий]] и [[Литва]], тиде пӱтынек Россий кугыжанышын лӱдышдымылык шотышто политикыж ваштареш ышталтын&amp;lt;ref&amp;gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://www.rbc.ru/politics/03/04/2004/5703b60b9a7947783a5a5487|title=Реакция В.Путина на приближение НАТО к границам РФ|website=РБК|date=03 апр 2004|access-date=2022-06-14|archive-date=2022-06-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20220614140842/https://www.rbc.ru/politics/03/04/2004/5703b60b9a7947783a5a5487|deadlink=no}}&amp;lt;/ref&amp;gt;&amp;lt;ref name=&amp;quot;Хилл&amp;quot;&amp;gt;{{Cite web|url=https://www.kommersant.ru/doc/3800255|title=«Это заколдованный круг. И мы в нем находимся»|date=19 нояб. 2018 г.|website=«Коммерсантъ»|access-date=2021-07-29|archive-date=2021-05-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20210517230900/https://www.kommersant.ru/doc/3800255|deadlink=no}}&amp;lt;/ref&amp;gt;. «Ведомости» газетын аклымыж почеш, НАТО-н эрвелыш шарлымыжым Путин США президент Джордж Бушын да [[Великобританий]] премьер-министр Тони Блэрын «тудым ужалыме» / «личное предательство» семын умылен, тудо жапыште Путин нуным шке йолташыж семын ончен, нунын дене партнёр вашкылым чоҥен.&lt;br /&gt;
12 ий эртымек, [[Крым]]ысе ойыштыжо Путин тыге каласен: «&#039;&#039;Мемнам ик гана веле огыл ондаленыт, мемнан туп шеҥгелнына пунчалым луктыныт, мемнам илышыш пуртымо факт ончылан шогалтеныт. Тыгак лийын НАТО-н эрвелыш куснен шарлымыже, мемнан чек воктене сар инфраструктурым вераҥдымыже дене. Мыланна эре иктымак тӱэныт: „Ну, тиде тендан шотышто огыл“&#039;&#039;»&amp;lt;ref&amp;gt;{{Cite web|url=https://www.vedomosti.ru/newspaper/articles/2014/03/21/krymskaya-ispoved-prezidenta-putina|title=Психология власти Крымская исповедь президента Путина|website=Ведомости|access-date=2022-04-16|archive-date=2022-03-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20220313143946/https://www.vedomosti.ru/newspaper/articles/2014/03/21/krymskaya-ispoved-prezidenta-putina|deadlink=no}}&amp;lt;/ref&amp;gt;.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
2004 ий мучаште [[Украине|Украиныште]] президент сайлымаште россий кучем Виктор Януковичлан полшен — Украинысе кундем-влак партийын кандидатшылан, тудо Россий дене экономике вашкыл верч, Ик экономике кумдыкым ыштыме, [[руш йылме|руш йылмылан]] кокымшо кугыжаныш йылме статусым пуымо нерген ойлен&amp;lt;ref name=&amp;quot;Магистр&amp;quot; /&amp;gt;. Туге гынат у украин президент Виктор Ющенко Украинын евроатлантике могырыш лупшалтмыж нерген увертарен, тудо тӱҥ корнылан НАТО-ш пурымо нерген шонымашым ойырен налын, тидын годым конституцийыште пеҥгыдын каласыме нейтралитет принциплан ваштареш лийын (тидын негызеш гына Россий Украинын суверинитетшым сайлан шотлен), да шке ондаксыеҥже (предшественникше) Леонид Кучмын геополитике корныж деч ӧрдыжкӧ кораҥын&amp;lt;ref name=&amp;quot;usova&amp;quot;&amp;gt;{{Cite journal|url=https://cyberleninka.ru/article/n/vneshnyaya-politika-ukrainy-mezhdu-vneblokovostyu-i-evroatlanticheskoy-integratsiey|title=Внешняя политика Украины: между внеблоковостью и евро-атлантической интеграцией|first=Усова Лариса|last=Сергеевна|date=13 мар. 2011 г.|journal=Власть|issue=7|pages=156–158|access-date=2022-04-16|archive-date=2021-06-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20210607235832/https://cyberleninka.ru/article/n/vneshnyaya-politika-ukrainy-mezhdu-vneblokovostyu-i-evroatlanticheskoy-integratsiey|deadlink=no}}&amp;lt;/ref&amp;gt;. Россий вуйлатыше-влак касвел гыч ылыжтен да виктарен шогымо(инспирироватлыме) «Оранжевый революцийым», тыгак Ющенкон политикыжымат уда паша семын аклен&amp;lt;ref&amp;gt;{{Cite web|url=http://www.mgimo.ru/news/experts/document167884.phtml|title=Что ждёт Крым и Севастополь?|access-date=2022-04-16|archive-date=2015-07-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20150702200031/http://www.mgimo.ru/news/experts/document167884.phtml|deadlink=no}}&amp;lt;/ref&amp;gt;&amp;lt;ref&amp;gt;{{Cite web|url=https://iz.ru/news/334921|title=Россия. Украина. НАТО. Крым|first=Юрий|last=Лужков|date=31 мар. 2008 г.|website=Известия|access-date=2022-04-16|archive-date=2022-03-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20220313143802/https://iz.ru/news/334921|deadlink=no}}&amp;lt;/ref&amp;gt;. Ющенко вуйлатыме вич ий жапыште ([[2004]]—[[2009]]) Украина ден Россий кокласе кыл эре начарешт толын&amp;lt;ref name=&amp;quot;Магистр&amp;quot; /&amp;gt;.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
2004 ий 14 октябрьыште, [[Пекин]]ыш визит дене лийме годым, Путин Тарабаров отром, Амур эҥерысе Кугу Уссурийысе отрон пелыжым, пӱтынь кумдыкшо 337 кв. уштыш&amp;lt;ref&amp;gt;{{Cite news|accessdate=2022-06-14|date=2004-10-21|title=Россия и Китай поделят спорные острова|url=http://news.bbc.co.uk/hi/russian/russia/newsid_3762000/3762766.stm|website=BBC|archivedate=2020-09-19|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200919194545/http://news.bbc.co.uk/hi/russian/russia/newsid_3762000/3762766.stm}}&amp;lt;/ref&amp;gt; да Аргунь эҥерысе Кугу отрон пелыжым КНР-лан кусарыме нерген келшыкеш кидпалым пыштен&amp;lt;ref&amp;gt;{{cite web|url=http://arguncrisis.ru/ostrova-tarasov/|deadlink=yes|title=Размен Большого острова|access-date=2010-12-12|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130627224620/http://arguncrisis.ru/ostrova-tarasov/|archivedate=2013-06-27}}&amp;lt;/ref&amp;gt;; тиде россий-китай чекым раш палемдыме пашам (демаркация) мучашлаш йӧным ыштен&amp;lt;ref&amp;gt;{{Cite web|url=http://kremlin.ru/text/news/2004/10/77963.shtml|title=Россия и Китай завершили процесс юридического оформления госграницы|access-date=2010-10-08|archive-date=2004-11-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20041104053002/http://www.kremlin.ru/text/news/2004/10/77963.shtml|deadlink=no}}&amp;lt;/ref&amp;gt;. [[Китай]] дене кылым саемдыме да ончыкыжым кундемысе конфликт лийын кертме лӱдыкшым кораҥдыме шотышто тунам сай лектышыш шумо.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
[[Файл:Victory Day Parade 2005-17.jpg|thumb|right|Жак Ширак, Людмила Путина, Владимир Путин, Джоржж Буш-изиракше да Лора Буш. Моско, 2005 ий 9 май парад]]&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
[[2006|2006 ийыште]] Россий «кандашан тӱшкаште» («Кугу кандашан» / («Большая восьмёрка») мутланымашым вӱден.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
2006 ий Россий ден США кыл Грузий верч начарештын, ты эл Саакашвили президент годым совет деч варасе кумдыкышто США-н тӱҥ ушемэл (союзницыже) лийын. [[Абхазий]] ден Кечывалвел Осетий йыр илыш утыр пудыранымеке, Россий Грузийлан транспорт блокад тӱҥалме нерген увертарен, тиде [[2010|2010 ий]] марте шуйнен, Грузий дене вияш авиакорно петыралтын&amp;lt;ref name=&amp;quot;Магистр&amp;quot; /&amp;gt;.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
[[Файл:Pyotr Velikiy battlecruiser 4.jpg|thumb|left|Владимир Путин «Кугу Пётр» атом крейсерын бортыштыжо Йӱдвел флотын тунеммыж годым. 2005 ий]]&lt;br /&gt;
{{Main|Владимир Путинын Мюнхенысе ойжо}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
2000-шӧ ийлан кокымшо пелыж гыч калык ончылно ойлышыжла, тыгак лӱдыкшыдымылык политике шотышто Мюнхен конференцийыште ([[2007|2007 ий]] февраль), Путин американ тӱжвал политикын экспансионист (торжан керылт пурышо) сар планышт дене келшыдымашым ончыктен. Мюнхеныште Путин американ сарзыеҥ ден ракете деч аралалтме саргурал ужаш-влакым Эрвел Европышто верлатымылан торешмутым каласен, да сандалыкым милитаризацийлыме ваштареш улмыжым ончыктен. Путин посна палемден: США тӱнялан икполяран кышкарым тушкен пуаш, тӱнямбалсе чыла йодышым сар йӧн дене тӧрлаш тӧча, ООН-ым алмашташ тӧчымыштлан НАТО ден Евроушемым шылтален&amp;lt;ref&amp;gt;{{cite web|url=https://inosmi.ru/inrussia/20070219/232952.html#ixzz2OvrJXXpf|title=Мюнхенская речь Путина &amp;amp;#124; ИноСМИ - Всё, что достойно перевода|access-date=2013-03-31|archiveurl=https://www.webcitation.org/6Fby78rki?url=https://inosmi.ru/inrussia/20070219/232952.html#ixzz2OvrJXXpf|archivedate=2013-04-03|deadlink=no}}&amp;lt;/ref&amp;gt;. Путинын Мюнхеныште ойлымыжо касвел политик-влакым шекланаш таратен&amp;lt;ref name=&amp;quot;Магистр&amp;quot; /&amp;gt;.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Туге гынат россий вуйлатыше-влакын тореш улмышт Российын чекше воктен ПРО-м вераҥдыме шотышто американ планым вашталтен кертын огыл. Эрвел Европышто ты кышкарым вераҥдымаш российысе ракете-ядер вий-куатым укешке луктын&amp;lt;ref&amp;gt;{{cite web|url=http://www.interfax.ru/world/news.asp?id=281959|title=Путин: развёртывание системы ПРО США грозит обнулить российский ядерный потенциал - Интерфакс|access-date=2013-03-31}}&amp;lt;/ref&amp;gt;, тыге 2012 ий февральыште, тидын ваштареш вашмут семын, Калининград кундемыште «Искандер» ракете кышкарым вераҥдаш ямдылалтмаш тӱҥалын&amp;lt;ref&amp;gt;{{Cite web |url=http://www.rbc.ru/rbcfreenews/20131216194510.shtml |title=Польша обеспокоена информацией о размещении комплексов «Искандер» в Калининградской обл. — РосБизнесКонсалтинг |access-date=2013-12-16 |archive-date=2018-09-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180901081908/https://www.rbc.ru/rbcfreenews/20131216194510.shtml |deadlink=no }}&amp;lt;/ref&amp;gt;.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
2007 ий [[14 сӱрем|14 июльышто]] Путин «Россий Федерацийын Европысо тыглай саргурал нерген да тудын дене кылдалтше тӱнямбал Кутырен келшымашым чарыме нерген» / «О приостановлении Российской Федерацией действия Договора об обычных вооружениях в Европе и связанных с ним международных договоров» кӱштыкеш кидпалым пыштен. 2007 ий декабрьыште тиде мораторий вийым налын.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
[[2008|2008 ий]] тӱҥалтыште Йӱдвелатлатике алянс вуйлатыше-влакын Украине ден Грузийын НАТО-ш (ПДПЧ) пураш йодмашыштым каҥашымышт, тиде йодмашым НАТО-н илышыш шыҥдараш ямдылалтмыж нерген паша планым чоҥымышт Россий, США ден НАТО кокласе кылыште черетан нелылыкым шочыктен. НАТО-со эл вуйлатыше ден кугыжаныш виктер-влак Бухарестыште тыге увертареныт: Грузий ден Украина ончыкыжо, член-влак деч посна йодмашым шотыш кондымекышт, НАТО-н йыжъэлже (членже) лийыт&amp;lt;ref&amp;gt;{{Cite web|url=https://old.civil.ge/eng/article.php?id=17521|title=Civil.Ge &amp;amp;#124; What NATO Summit Declaration Says on Georgia|website=old.civil.ge|access-date=2022-04-16|archive-date=2017-09-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20170914053238/http://www.civil.ge/eng/article.php?id=17521|deadlink=no}}&amp;lt;/ref&amp;gt;, тиде Российын лӱдыкшыдымылыкшылан кугу лӱдыкшым ыштен&amp;lt;ref&amp;gt;{{Cite web|url=http://www.nato.int/cps/ru/natohq/official_texts_8443.htm|title=Заявление по итогам встречи в верхах в Бухаресте – обнародовано главами государств и правительств, участвовавшими в заседании Североатлантического совета в Бухаресте 3 апреля 2008 г.|website=NATO|access-date=2022-04-16|archive-date=2022-04-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20220402124302/https://www.nato.int/cps/ru/natohq/official_texts_8443.htm|deadlink=no}}&amp;lt;/ref&amp;gt;. Тиде пунчал НАТО-н моло варасе саммитыштыже пеҥгыдемдалтын.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Путин президент да премьер лийме жапыштыже НАТО-н эрвелыш куснен толмыжым Российым шыгыремдыме, шкем аралыме шотышто лӱдыктымӧ семын аклен&amp;lt;ref&amp;gt;{{Cite web|url=https://www.reuters.com/article/us-russia-nato-steps-idUSL1143027920080411|title=Russia army vows steps if Georgia and Ukraine join NATO|date=11 апр. 2008 г.|website=www.reuters.com|access-date=2022-04-16|archive-date=2015-10-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20151017193437/http://www.reuters.com/article/2008/04/11/us-russia-nato-steps-idUSL1143027920080411|deadlink=no}}&amp;lt;/ref&amp;gt;. Грузий ден Украинын НАТО-ш пураш тӧчымышт дене Путин Абхазий ден Кечывалвел Осетийын вуйлатышыштын йодмыштым шуктымо нерген ойлен, НАТО-н саммитысе пунчалже нунын кугыжанышланыштланат лӱдыкшым шочыктен&amp;lt;ref&amp;gt;{{Cite web|url=https://iz.ru/news/422147|title=Путин обещает предметно поддержать Абхазию и Южную Осетию|date=3 апр. 2008 г.|website=Известия|access-date=2022-04-16|archive-date=2022-03-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20220313143753/https://iz.ru/news/422147|deadlink=no}}&amp;lt;/ref&amp;gt;. 2014 ий [[24 кылме|24 ноябрьыште]] Россий ден Абхазий президент-влак [[Сочи]]ште келшен илыме да вашкылым кучымо нерген 10 ий жаплан Келшыкеш кидпалым пыштеныт, тидын негызеш ик аралалтме кумдык, пырляштарыме сарзе-тӱшка шочын, тидын дене кок кугыжаныш ончыкыжым тичмашнек сарзе-политике интеграций йӧн дене илаш корным ойырен&amp;lt;ref&amp;gt;{{cite web|url=http://top.rbc.ru/politics/24/11/2014/54733485cbb20f0816f1710a|title=Путин и Хаджимба подписали новый договор между Россией и Абхазией|accessdate=2014-11-24|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130305014326/http://www.rbc.ru/rbcfreenews/20130302105953.shtml|archivedate=2013-03-05|deadlink=no}}&amp;lt;/ref&amp;gt;.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== 2000—2010 ийласе жапым аклымаш ===&lt;br /&gt;
Британ историк, Билькент университетын тӱнямбал кыл кафедрыжым вуйлатыше Норман Стоунын (2007) шонымыж почеш, Путин 2000 ийлаште «Российым историйын вияҥме корныж (тенденций) гыч шупшын луктын кертын, тудо умбакыже шке семын шуйна ыле гын, Российым кугыжаныш семын шаланымашке конда ыле»&amp;lt;ref&amp;gt;[http://www.timesonline.co.uk/tol/comment/columnists/guest_contributors/article2994651.ece Неудивительно, что им нравится Путин] {{Wayback|url=http://www.timesonline.co.uk/tol/comment/columnists/guest_contributors/article2994651.ece |date=20110814062454 }} // The Times, 4 декабря 2007, [https://inosmi.ru/inrussia/20071204/238175.html Перевод на русский] {{Wayback|url=https://inosmi.ru/inrussia/20071204/238175.html |date=20210608010820 }}&amp;lt;/ref&amp;gt;. Журналист Марк Симпсон «The Guardian»-ыште серен: Путин ты жапыште российысе кугыжанышым да россий куатым угыч шочыктен да тудын шонымыжым (интересшым) аралаш ок лӱд&amp;lt;ref name=&amp;quot;simpson&amp;quot;&amp;gt;[https://web.archive.org/web/20080116062038/http://www.inopressa.ru/guardian/2007/04/26/15:00:26/Yeltsin Дифирамбы Ельцину] // The Guardian, 25 апреля 2007 (оригинал публикации: [http://www.guardian.co.uk/commentisfree/2007/apr/25/toastingyeltsin Toasting Yeltsin] {{Wayback|url=http://www.guardian.co.uk/commentisfree/2007/apr/25/toastingyeltsin |date=20110424011300 }} // // The Guardian, 25 April 2007)&amp;lt;/ref&amp;gt;. 2007 ийыште Time американ журнал Путиным идалыкын айдемыже ман лӱмден, тыге вуйлатышын ончылъеҥ (лидер) улмыжым, Российыш тыныс илышым шыҥдараш тыршымыжым палемден&amp;lt;ref name=&amp;quot;Person_of_the_year_Time_2007&amp;quot;&amp;gt;{{cite web|url=http://content.time.com/time/specials/2007/personoftheyear/article/0,28804,1690753_1690757,00.html|title=Choosing Order Before Freedom|publisher=Time|access-date=2017-13-10|archive-date=2021-07-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20210709214408/http://content.time.com/time/specials/2007/personoftheyear/article/0,28804,1690753_1690757,00.html|deadlink=no}}&amp;lt;/ref&amp;gt;, тидын годым икымше луий мучаште мер шонымашым шымлыше тӱнямбал йодыштмаш почеш Путин тӱнямбалсе кандаш лидер коклаште рейтингын ӱлыл вержым айлен (Россий кӧргыштӧ ӱшаныше калык 82 % улмо годым).&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Виктерын председательже (2008—2012) ==&lt;br /&gt;
[[Файл:Vladimir Putin&#039;s Second Cabinet.jpg|мини|Путинын кокымшо виктерже|альт=]]&lt;br /&gt;
{{См. также|Путинын кокымшо виктерже|Дмитрий Медведевын президент лиймыже|Cомылшуктызо (исполнительный) кучемын Россий федерал орган-влак кышкарышт (2008–2012)}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
[[2008|2008 ий]] [[8 ага|8 майыште]], Дмитрий Медведевын инаугураций эрлашыжым, Кугыжаныш думо Путинын кандидатурыжым Россий виктерын вуйлатышыже олмышко пеҥгыдемден. Тудо кечынак тидын нерген кӱштыкеш Медведев кидпалым пыштен&amp;lt;ref&amp;gt;{{Cite web|url=http://special.kremlin.ru/acts/bank/27389|title=Президент России|website=special.kremlin.ru|access-date=2017-02-27|archive-date=2017-02-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20170227233734/http://special.kremlin.ru/acts/bank/27389|deadlink=no}}&amp;lt;/ref&amp;gt;. 12 майыште Путин Россий правительствын у кышкаржым увертарен.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
2008 ий [[27 ага|27 май]] гыч [[2012|2012 ий]] [[18 сӱрем|18 июль]] марте Путин тыгак [[Белоруссий]] ден Россий кугыжаныш ушемын Министр-влак каҥашыштым вуйлатен&amp;lt;ref&amp;gt;{{Cite web|url=http://www.telegraf.by/belarus/2008/05/27/soyuz-head/|title=Лукашенко назначил Путина главой союзного Совмина - Телеграф Новости &amp;amp;#124; В Беларуси|date=22 янв. 2009 г.|website=web.archive.org|access-date=2016-07-10|archive-date=2009-01-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20090122222731/http://www.telegraf.by/belarus/2008/05/27/soyuz-head/|deadlink=unfit}}&amp;lt;/ref&amp;gt;.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
[[Файл:Индекс доверия к В.Путину.png|мини|150пкс|left|Путинлан ӱшаныме 2007—2011 индекс, ВЦИОМ-ын шымлымыж почеш&amp;lt;ref&amp;gt;Примечание: это не рейтинг политика, а именно «индекс доверия». Индекс доверия рассчитывался ВЦИОМ как разница между рейтингом и антирейтингом. Подробности см. в [https://wciom.ru/169/ первоисточнике] {{Wayback|url=https://wciom.ru/169/ |date=20111017114331 }}:&amp;lt;/ref&amp;gt;]]&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Тиде пагытлан российыште 2008—2010 ийысе финанс-экономике шотышто лӱдыкшӧ да неле жап (кризис) лийын, тиде глобал кризисын кышаж дене толын.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Тӱжвал политике (2008—2012) ===&lt;br /&gt;
2008 ий август тылзыште Российын да Касвелын вашшогымаштышт у йыжыҥым [[Грузий]]ысе сар ыштен&amp;lt;ref name=&amp;quot;interfax1484&amp;quot;&amp;gt;[http://www.interfax.ru/news.asp?id=28567&amp;amp;sec=1484 Грузия не ожидала жёсткой реакции России на удар по Южной Осетии] 22 августа 2008 года&amp;lt;/ref&amp;gt;. Грузийын Кечывалвел Осетий ден россий миротворец-влакым лӱйкалаш тӱҥалмекыже, премьер Путин ден президент Медведев «Грузийым тыныс илышлан ӧкымлымӧ шотышто военный операцийым тӱҥалаш» пунчалым луктыныт&amp;lt;ref&amp;gt;{{cite web|url=http://www.vedomosti.ru/politics/news/2654961/putinym_s_medvedevym_posporili_o_svoevremennosti_vvoda_vojsk#ixzz2OvwBs5rH|title=ВЕДОМОСТИ - Президент и премьер поспорили о своевременности ввода войск в Южную Осетию|access-date=2013-03-31|archive-date=2012-08-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20120812003216/http://www.vedomosti.ru/politics/news/2654961/putinym_s_medvedevym_posporili_o_svoevremennosti_vvoda_vojsk#ixzz2OvwBs5rH|deadlink=no}}&amp;lt;/ref&amp;gt;. 5 кече жапыште Россий сарзе-влак кугыжанышлан шотлыдымо республикын кумдыкшым грузий армийын сарзе армийже деч утареныт да Грузийыште улшо сарлык верым бомбо дене пытареныт, тидын деч вара Россий Кечывалвел Осетий ден Абхазийым шкевуя лийын кертмышт нерген увертарен&amp;lt;ref name=&amp;quot;lenta826&amp;quot;&amp;gt;[https://lenta.ru/news/2008/08/26/inform/ Россия сообщила ООН о признании независимости Абхазии и Южной Осетии] {{Wayback|url=https://lenta.ru/news/2008/08/26/inform/ |date=20220407103705 }} 26.08.2008&amp;lt;/ref&amp;gt;. Касвелыште, Грузийысе сар верч, [[Абхазий]] ден Кечывалвел Осетийын эрыкан улмыштым увертарымылан кӧра, Российым санкций дене шыгыремдаш ой йоҥген гынат, Россий, Евроушем да США кокласе кыл начарештын огыл, мӧҥгешла саемаш веле тӱҥалын&amp;lt;ref name=&amp;quot;Магистр&amp;quot; /&amp;gt;.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Правительствым вуйлатыше олмышто Путин БРИКС ([[Бразилий]], Россий, [[Индий]], [[Китай]], ЮАР) тӱшкам чумырымаште чолган тыршен. Эше Мюнхеныште тудо раш палемден: тиде ныл вияҥше элын экономике ВВП кышкарже США ден Европысо эл-влакын чумыр налмаште ВВП-шт деч кугырак. Путин тиде экономике блокым политике тӱшкаш савырашлан БРИКС-ын 2009 ийысе Екатеринобургысо икымше погынымашыж гычак ятыр вийым пуэн.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
[[2009|2009 ий]] гыч Путин Казахстан да Белоруссий дене утларак пеҥгыде экономике интеграций нерген ойлен, тидын лектышыже Белоруссийын, [[Казахстан]]ын да Российын Таможньо ушемыштым ыштымаш лийын. Путин тидым «совет деч варасе кумдыкышто тыглай экономике да торгайыме кылым тӧрлымӧ шотышто икымше чын ошкыл» семын аклен&amp;lt;ref&amp;gt;{{Cite web |url=https://inosmi.ru/politic/20110817/173452511.html |title=Путин нацеливается на евразийский экономический союз |access-date=2022-04-16 |archive-date=2021-06-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210608003617/https://inosmi.ru/politic/20110817/173452511.html |deadlink=no }}&amp;lt;/ref&amp;gt;.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
[[Файл:Vice President Joe Biden greets Russian Prime Minister Vladimir Putin.jpg|thumb|Владимир Путин да вице-президент Джозеф Байден 2011 ийыште]]&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
[[2011|2011 ий]] октябрьыште Российын, Украинын, Белорусийын, Казахстанын, Арменийын, Молдавийын, Киргизийын да Таджикистанын виктер вуйлатышышт ужалыме шотышто эрыкан кумдыкым ыштыме нерген кутырен келшыме нерген кидпалым пыштеныт&amp;lt;ref&amp;gt;{{Cite web|url=https://www.rosbalt.ru/piter/2011/10/18/902617.html|title=Главы правительств стран СНГ подписали договор о создании зоны свободной торговли|website=Росбалт|access-date=2022-04-16|archive-date=2022-03-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20220313143801/https://www.rosbalt.ru/piter/2011/10/18/902617.html|deadlink=no}}&amp;lt;/ref&amp;gt;.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
2010 ий ноябрьыште Forbes журналын рейтингше почеш Путин тӱнян эн куатле (влиятельный) еҥже-влак радамыште 4-ше верым айлен&amp;lt;ref&amp;gt;{{cite web|date=2010-11-04|url=http://www.rian.ru/world/20101104/292503183.html|title=Путин вошёл в пятёрку самых влиятельных людей мира по версии Forbes|publisher=РИА Новости|access-date=2012-06-03|archiveurl=https://www.webcitation.org/68bh40LUJ?url=http://ria.ru/world/20101104/292503183.html|archivedate=2012-06-22|deadlink=no}}&amp;lt;/ref&amp;gt;. 2011 ий ноябрьыште, Forbes-ын тыгаяк йодыштмаштыже Путын 2-шо верыш лектын. 2011 ийыште журнал Путинын тӱҥ сеҥымашыжлан Евразий ушем ыштыме шонымашым палемден&amp;lt;ref&amp;gt;{{Cite web |url=http://www.forbes.ru/sobytiya-photogallery/75940-samye-vliyatelnye-lyudi-2011/photo/2 |title=Самые влиятельные люди мира — 2011 {{!}} Forbes.ru |access-date=2011-11-04 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20111105195748/http://www.forbes.ru/sobytiya-photogallery/75940-samye-vliyatelnye-lyudi-2011/photo/2 |archivedate=2011-11-05 |deadlink=yes }}&amp;lt;/ref&amp;gt;.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
2010 ийыште Süddeutsche Zeitung немыч газет ий еда эртаралтше экономике форумлан пӧлеклалтше статьяштыже Путин Евроушемлан Владивосток гыч Лиссабон марте экономике альянсым ышташ ойым ыштен, тӱҥалтышлан икгай таможньо тарифым палемдаш, тудым технике йӧн дене шотыш кондаш, визе режимым кораҥдаш темлен&amp;lt;ref&amp;gt;{{Cite web|url=https://lenta.ru/news/2010/11/25/wirtschaft/|title=Путин предложил Европе экономический альянс от Владивостока до Лиссабона|website=Lenta.RU|access-date=2016-07-11|archive-date=2016-05-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20160530141342/https://lenta.ru/news/2010/11/25/wirtschaft/|deadlink=no}}&amp;lt;/ref&amp;gt;. Туге гынат тиде шонымаш вияҥын илышыш шыҥдаралтын огыл. Тиде жапыште Евросоюз, Российым ӧрдыжтӧ кучен да шке проектшым шӱкен, нуно совет деч варасе кумдыкышто улшо Азербайджан, Армений, Белоруссий, Грузий, Молдавий да Украина кугыжаныш-влакым шке орбитышкышт налаш пӱтынь вийым пыштеныт, нуным «Эрвер йолташ-влак» / «Восточное партнёрствыш» ушнаш темленыт&amp;lt;ref name=&amp;quot;Магистр&amp;quot; /&amp;gt;.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Россий да Касвел коклаште у поргем 2011 ий тӱҥалтыште шочын, кунам премьер Путин НАТО-н Ливийысе сар операцийым ырес (крестовый) поход дене таҥастарен. Тидын годым Путин Ливий шотышто ООН-ысо СБ-ын резолюцийжым шылтален (тудын верч йӱклымаште Россий коктеланен, но чарашлан (вето) праважым кучылтын огыл), тудым «&#039;&#039;уда огыл да эҥгекым кондышо&#039;&#039;» ман аклен&amp;lt;ref&amp;gt;{{cite web|url=https://lenta.ru/news/2011/03/21/criticize/|title=Lenta.ru: Россия: Путин назвал операцию в Ливии бессовестным крестовым походом|access-date=2013-03-31|archiveurl=https://www.webcitation.org/6FbyHPpuc?url=http://lenta.ru/news/2011/03/21/criticize/|archivedate=2013-04-03|deadlink=no}}&amp;lt;/ref&amp;gt;.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
[[2012|2012 ий]] [[4 пургыж|4 февральыште]] ООН-ын Лӱдыкшыдымылык Каҥашыште Сирий дене кылдалтше тыгаяк резолюцийлан йӱклымӧ годым Россий чараш праван улмыжым (вето) кучылтын&amp;lt;ref&amp;gt;{{cite web|url=http://ria.ru/trend/vote_Syria_resolution_veto_06022012/|title=Голосование в СБ ООН по проекту сирийской резолюции. Реакция, комментарии &amp;amp;#124; РИА Новости|access-date=2013-03-31|archiveurl=https://www.webcitation.org/6FbyOjyri?url=http://ria.ru/trend/vote_Syria_resolution_veto_06022012/|archivedate=2013-04-03|deadlink=no}}&amp;lt;/ref&amp;gt;.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Президент сайлымаш (2012) ===&lt;br /&gt;
{{main|Россий Федерацийыште Президент сайлымаш (2012)}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
2012 ий [[4 ӱярня|4 мартысе]] президент сайлымаште Путин икымше турышто сеҥен, сайлыше-влакын 63,6 % (45602075) йӱкыштым поген&amp;lt;ref&amp;gt;{{Cite web |url=http://top.rbc.ru/politics/08/03/2012/640951.shtml |title=Праздник не помешал публикации постановления ЦИК о победе В. Путина // Top.rbc.ru |access-date=2012-03-08 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120310212936/http://top.rbc.ru/politics/08/03/2012/640951.shtml |archivedate=2012-03-10 |deadlink=yes }}&amp;lt;/ref&amp;gt;&amp;lt;ref&amp;gt;{{cite web|url=http://ria.ru/politics/20120507/643465485.html|title=Путин в третий раз возглавил Россию|publisher=РИА Новости|access-date=2012-05-08|lang=ru|archiveurl=https://www.webcitation.org/67yb19SXI?url=http://ria.ru/politics/20120507/643465485.html|archivedate=2012-05-27|deadlink=no}}&amp;lt;/ref&amp;gt;&amp;lt;ref&amp;gt;{{Cite web |url=http://www.cikrf.ru/news/cec/2012/03/05/chyrov_1.html |title=5 марта 2012 года. В 10:00 по московскому времени в Информационном центре ЦИК России «Выборы-2012» выступил Председатель Центральной избирательной комиссии Российской Федерации Владимир Евгеньевич Чуров: «ПРЕДВАРИТЕЛЬНЫЕ ИТОГИ ГОЛОСОВАНИЯ НА ВЫБОРАХ ПРЕЗИДЕНТА РОССИЙСКОЙ ФЕДЕРАЦИИ» |access-date=2012-03-06 |archive-date=2012-06-07 |archive-url=https://www.webcitation.org/68EpGPhDW?url=http://www.cikrf.ru/news/cec/2012/03/05/chyrov_1.html |deadlink=no }}&amp;lt;/ref&amp;gt;.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Россий Президентыш кандидат Геннадий Зюганов (КПФ), «Олма» / «Яблоко» да «Вес Россий» / «Другая Россия» партий-влак, «Йӱк» / «Голос» ассоциаций да моло мер ушем сайлымашым легитивный огыллан шотлаш йодыныт, сайлымаш деч ончычсо кампаний жапыште да сайлыме годымат тӧртыкым шуко гана пудыртымаш тыгай кӱкшӧ лектышым ончыктен ман ойленыт&amp;lt;ref&amp;gt;{{Cite web|url=https://kprf.ru/rus_soc/103690.html|title=Г.А. Зюганов: «Мы не признаем выборы, считаем их нелегитимными, нечестными и непрозрачными!» Пресс-конференция в избирательном штабе КПРФ|website=kprf.ru|access-date=2022-04-16|archive-date=2022-03-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20220326092416/https://kprf.ru/rus_soc/103690.html|deadlink=no}}&amp;lt;/ref&amp;gt;&amp;lt;ref&amp;gt;{{Cite web|url=http://yabloko.ru/regnews/Moscow/2012/03/05|title=Лидеры «ЯБЛОКА» выступили на митинге «За честные выборы!» на Пушкинской площади  &amp;amp;#124; Партия ЯБЛОКО|access-date=2012-03-06|archive-date=2014-01-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20140101051802/http://www.yabloko.ru/regnews/Moscow/2012/03/05|deadlink=no}}&amp;lt;/ref&amp;gt;&amp;lt;ref&amp;gt;{{Cite web|url=http://drugros.ru/news/2305.html|title=Другая Россия. Новости. Путина вернули в Кремль эгоизм и трусость вождей оппозиции|date=2 янв. 2014 г.|website=web.archive.org|access-date=2016-07-10|archive-date=2014-01-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20140102101625/http://drugros.ru/news/2305.html|deadlink=yes}}&amp;lt;/ref&amp;gt;&amp;lt;ref&amp;gt;{{Cite web|url=http://www.golos.org/asset/5606|title=Краткое заявление ассоциации «ГОЛОС» по итогам наблюдения хода выборов Президента России, назначенных на 4 марта 2012 г. — Ассоциация «ГОЛОС»|date=11 мар. 2012 г.|website=web.archive.org|access-date=2016-07-10|archive-date=2012-03-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20120311005204/http://www.golos.org/asset/5606|deadlink=unfit}}&amp;lt;/ref&amp;gt;.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Президент лийме кумшо, нылымше да визымше пагыт (2012 ий гыч) ==&lt;br /&gt;
[[Файл:2018 inauguration of Vladimir Putin 41.jpg|мини|слева|Владимир Путин Россий Федераций президентын олмышкыжо шогалеш]]&lt;br /&gt;
{{Основная статья|Владимир Путинын кумшо президент пагытше|Владимир Путинын нылымше президент пагытше}}&lt;br /&gt;
{{Main|Российыште президентым сайлымын эртыме радамже (2024)}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
2012 ий [[7 ага|7 майыште]] Путин президентын олмышкыжо кумшо гана шогалын&amp;lt;ref&amp;gt;{{Cite web|url=https://rusmarka.ru/catalog/marka/position/23577.aspx|title=Каталог|website=rusmarka.ru|access-date=2022-04-16|archive-date=2021-06-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20210615091512/https://rusmarka.ru/catalog/marka/position/23577.aspx|deadlink=no}}&amp;lt;/ref&amp;gt;. Ты олмыш шогалме кечын Путин программе сынан кӱштык-влакеш кидпалым пыштен (майысе кӱштык-влак). Олмыш шогалме эрлашыжым Кугыжаныш думышто Дмитрий Медведевын кандидатурыжым виктерын председательже олмышко темлен, а тудым пеҥгыдемдыме деч вара тудлан у правительствым чумыраш кӱштен&amp;lt;ref&amp;gt;{{Cite web|url=http://kremlin.ru/acts/bank/35274|title=Указ Президента Российской Федерации от 08.05.2012 г. № 612|website=kremlin.ru|access-date=2022-04-16|archive-date=2018-05-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20180509013222/http://kremlin.ru/acts/bank/35274|deadlink=no}}&amp;lt;/ref&amp;gt;.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
2012 ийысе тӱнямбал финанс кризис деч вара экономике илыш Путинын президент лийме ондаксе кок пагыт деч утларак неле лийын.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
[[2013|2013 ий]] [[12 пеледыш|12 июнь]] гыч Путин Пӱтынь российысе калык фронт мер толкыным (ОНФ) вуйлатен&amp;lt;ref name=&amp;quot;ТАСС2021&amp;quot; /&amp;gt;.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
2013 ий тӱҥалтыште Россий шке кумдык аланыштыже Украиным арален кодымо шотышто чолган пашам ышташ тӱҥалын. Декабрьыште Россий Украинылан чумыр налмаште 15 млрд долларым тыглай полыш, кредит да моло тӱрлӧ йӧн (преференций) семын, ты шотыштак газлан темлен. Путинын пунчалже почеш полышын икымше ужашыже (транш) 3 млрд доллар кредит формо дене шукталтын. Туге гынат Украинын националист шӱлышан политике элитыже Касвел могырышкыла тайналтын. 2013 ий мучаште тӱҥалше Евромайданын тӱҥ шонымашыже Россий дене пайдале кылым кӱрыштмаш да президент Януковичым президент олмо гыч кораҥдымаш лийын&amp;lt;ref&amp;gt;&#039;&#039;Дробот Е. В.&#039;&#039; [https://mpra.ub.uni-muenchen.de/74333/1/MPRA_paper_74333.pdf Россия — Украина: возможности и риски] // Российская академия народного хозяйства и государственной службы при президенте Российской Федерации, Выборгский филиал. Выборг, 2016&amp;lt;/ref&amp;gt;&amp;lt;ref&amp;gt;{{Статья|ссылка=https://muse.jhu.edu/pub/280/article/699570|автор=Sanshiro Hosaka|заглавие=The Kremlin&#039;s Active Measures Failed in 2013: That&#039;s When Russia Remembered Its Last Resort—Crimea|год=2018|издание=Demokratizatsiya: The Journal of Post-Soviet Democratization|том=26|выпуск=3|страницы=321–364|issn=1940-4603|archiveurl=https://www.researchgate.net/publication/326635219_The_Kremlin&#039;s_Active_Measures_Failed_in_2013_That&#039;s_When_Russia_Remembered_Its_Last_Resort-Crimea}}&amp;lt;/ref&amp;gt;.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
[[2014|2014 ий]] тӱҥалтыште националист-влакын да «Пурла секторын» Украине президентын администрацийжым, Верховный Радым сӱмырен (штурм) дене налаш лӱдыктымышт дене, Украние президент Януковичым виеш кораҥденыт. Украинын кечывалвел-эрвелыштыже да Крымыште тиде ошкыл кугыжаныш савырголтыш (переворот) семын умылалтын. Тыгай саманыште мер шонымашым пален налашлан, 2014 ий февральыште эртарыме йодыштмашлан эҥертен, Путин Крымым Россий Федераций кышкарышке пӧртылтымӧ шотышто пашам тӱҥалаш пунчалын, тидыже референдум йӧн дене шукталтын. Тидым Российыште да Крымыште калык кугу кумыл дене вашлийын, Путинын чапшым у толкын кӱкшытыш нӧлталын&amp;lt;ref&amp;gt;[https://tass.ru/politika/1816491 ТАСС, 9 марта 2015. Путин объяснил, в связи с чем принял решение возвратить Крым в состав России]&amp;lt;/ref&amp;gt;. 2014 ий гыч Россий Украинын кечывалвел-эрвелысе калыкшылан, Донбассыште сар конфликт эртыме годым шуко шӧрынан полышым пуэн.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
2018 ий [[18 ӱярня|18 мартыште]] Путин Россий Федерацийын президентшлан нылымше гана сайлалтын, эн кӱкшӧ 76,69 % йӱкым поген&amp;lt;ref&amp;gt;{{Cite web |url=https://www.vedomosti.ru/politics/articles/2018/03/19/754245-putin-rekord |title=За счёт чего Владимир Путин установил выборный рекорд |author=Анастасия Корня,  Елена Мухаметшина,  Ольга Чуракова |date=2018-03-19 |publisher=Ведомости |access-date=2018-03-20 |archive-date=2018-03-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180320022006/https://www.vedomosti.ru/politics/articles/2018/03/19/754245-putin-rekord |deadlink=no }}&amp;lt;/ref&amp;gt;.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
2018 ий 7 майыште Путин Россий президентын олмышкыжо нылымше гана шогалын&amp;lt;ref&amp;gt;{{Cite news|title=Владимир Путин вступил в должность Президента России|url=http://kremlin.ru/events/president/news/57416|website=kremlin.ru|access-date=2018-05-07|language=ru|accessdate=2018-05-07|archivedate=2021-01-19|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210119212148/http://kremlin.ru/events/president/news/57416}}&amp;lt;/ref&amp;gt;&amp;lt;ref&amp;gt;{{Cite news|title=Путин вступил в должность президента России|url=https://iz.ru/740246/2018-05-07/putin-vstupil-v-dolzhnost-prezidenta-rossii|work=Известия|date=2018-05-07|access-date=2018-05-07|language=ru|accessdate=2018-05-07|archivedate=2018-05-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180507112252/https://iz.ru/740246/2018-05-07/putin-vstupil-v-dolzhnost-prezidenta-rossii}}&amp;lt;/ref&amp;gt;.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
2020 ий [[15 шорыкйол|15 январьыште]] Путин Федерал погынымашлан РФ Конституцийыш икмыняр тӧрлатымаш пурташ темлен. Кугыжаныш думын пеҥгыдемдыме да референдумыш лукмо тӧрлатымаш президент олмышто кок пагыт деч утларак лияш чарыме, тунамак полномочийжым кумдаҥдыме йодышым рашемден, Россий Конституцийын кугыжаныш кокласе пунчалын приоритетшым, илен лекташ кӱлшӧ эн изи окса кугытым (МРОТ), пенсий индексацийым талукышто ик гана деч шуэн огыл шотлымо да моло нергенат вашталтышым пуртен&amp;lt;ref&amp;gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://www.advgazeta.ru/ag-expert/advices/razbiraemsya-v-konstitutsionnykh-popravkakh/|title=Разбираемся в конституционных поправках|website=www.advgazeta.ru|access-date=2022-06-07}}&amp;lt;/ref&amp;gt;.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
2020 ий [[16 шорыкйол|16 январьыште]] Путинын темлымыж почеш виктерым РФ Федерал налог службым вуйлатыше [[Мишустин, Михаил Владимирович|Михаил Мишустин]] вуйлаташ тӱҥалын. Правительствын кышкарыштыже посна айдеме-влак шотышто пеш кугу вашталтыш лийын&amp;lt;ref name=&amp;quot;ТАСС-2020&amp;quot;&amp;gt;{{Cite web |url=https://tass.ru/politika/10392125 |title=«Идеальный шторм». С какими вызовами столкнулся Путин в 2020 году // ТАСС, 31.12.2020 |access-date=2022-04-16 |archive-date=2021-11-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211130081247/https://tass.ru/politika/10392125 |deadlink=no }}&amp;lt;/ref&amp;gt;.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
2020 ийыште Российыште Конституцийыш тӧрлатымаш-влакым пуртымо шотышто йӱклымаш эртен&amp;lt;ref name=&amp;quot;ТАСС-2020&amp;quot; /&amp;gt;. Тӧрлатымашым пуртымо деч вара Путин [[2024|2024 ийыште]] у президент сайлымаште шке кандидатурыжым лукташ правам налын.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
2023 ий [[8 теле|8 декабрьыште]], Кремльыште Российын Талешкыже-влакым суапландарыме годым, Владимир Путин 2024 ийыште президент сайлымашке лекташ шонымыж нерген увертарен&amp;lt;ref&amp;gt;{{Cite web|url=https://ria.ru/20231208/putin-1914607026.html|title=Путин сообщил о планах выдвигаться на новый президентский срок|website=https://ria.ru|date=2023-12-08|access-date=2023-12-08}}&amp;lt;/ref&amp;gt;.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Россий Президентын олмышкыжо 15 гыч 17 март марте эртыше сайлымаште сайлалтын (2024 ий 17,28 %, 76 277 708 еҥ)&amp;lt;ref&amp;gt;{{Cite news|accessdate=2024-03-21|website=РБК|title=Памфилова огласила итог выборов президента России|url=https://www.rbc.ru/politics/21/03/2024/65fbf11a9a7947122a3f5489?from=from_main_1}}&amp;lt;/ref&amp;gt;.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Социал-экономике политике ===&lt;br /&gt;
2013 ий мартыште Путин Российыште нужналык ваштареш кучедалмым кугыжанышын ик тӱҥ пашаж семын увертарен&amp;lt;ref&amp;gt;{{cite web|url=http://www.rbc.ru/rbcfreenews/20130329124011.shtml|title=В. Путин: По-прежнему велик процент людей, живущих за чертой бедности|website=РБК|access-date=2013-03-31|archive-date=2013-04-03|archive-url=https://www.webcitation.org/6FbtCfAuJ?url=http://www.rbc.ru/rbcfreenews/20130329124011.shtml|deadlink=no}}&amp;lt;/ref&amp;gt;.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
2018 ий [[1 шорыкйол|1 январьыште]] Российыште Резерв фондым Калыкле поянлык Фонд дене иктеш ушымо нерген пунчал вийым налын (Резерв фондын оксаже 2017 ийыште тичмашнек бюджетысе дефицитым петырашлан кучылталтын). Нефтьым барельлан 40 доллар деч шергыракын ужалыме окса парыш (2017 ийысе ак) пӱтынек Калыкле поянлык фондыш (ФНБ) пурен&amp;lt;ref&amp;gt;{{Cite web |url=https://www.rbc.ru/rbcfreenews/5a72851d9a794794fd683b49 |title=Резервный фонд официально прекратил своё существование|website=РБК|date=2018-02-01 |access-date=2022-04-16 |archive-date=2022-04-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220401095604/https://www.rbc.ru/rbcfreenews/5a72851d9a794794fd683b49 |deadlink=no }}&amp;lt;/ref&amp;gt;.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
2019 ий [[27 теле|27 декабрьыште]] Путин Российын кочкыш лӱдыкшыдымылыкшӧ шотышто у доктриным пеҥгыдемден. Тиде кагаз почеш азап лийме годым, игече йӧндымылык але кинде лектыш деч посна кодмо годым ялозанлык сату ден кочкыш сату шотышто кугыжаныш шапашым ямдылаш шонымо&amp;lt;ref&amp;gt;{{Cite web |url=https://www.rbc.ru/rbcfreenews/5e0629fe9a7947091d372b4e |title=Путин утвердил доктрину продовольственной безопасности страны|website=РБК|date=2019-12-27 |access-date=2022-04-16 |archive-date=2021-06-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210607235844/https://www.rbc.ru/rbcfreenews/5e0629fe9a7947091d372b4e |deadlink=no }}&amp;lt;/ref&amp;gt;.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
2020 ий [[15 шорыкйол|15 январьыште]] Путин Федерал погынымашлан Российыште илыше-влакын илышйӧныштым нӧлтал колтышаш верч ыштышаш паша радамым увертарен&amp;lt;ref&amp;gt;{{Cite web|url=https://www.kommersant.ru/doc/4220585|title=Силуанов и Кудрин оценили прозвучавшие в послании Путина меры почти в полтриллиона рублей|date=2020-01-15|website=Коммерсантъ|access-date=2020-01-15|archive-date=2020-01-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20200115133422/https://www.kommersant.ru/doc/4220585|deadlink=no}}&amp;lt;/ref&amp;gt;. Но тиде пашам тӧрлен колташ у коронавирусын пандемийже йӧным пуэн огыл.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
==== Пенсий реформо (2019 ий гыч) ====&lt;br /&gt;
[[Файл:The President’s address to Russian citizens (2018-08-29).ogv|мини|left|Владимир Путин пенсий реформын кӱлешлыкше да виктерысе тӧртык проектыш вашталтышым пуртымо нерген ойла, Моско, 2018 ий 29 август]]&lt;br /&gt;
{{Main|Российыште Пенсий реформо (2019-2028)}}&lt;br /&gt;
{{См. также|Российыште пенсий ийготым кугемдыме шотышто келшыдымаш (2018)}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
2018 ий [[14 пеледыш|14 июньышто]] виктер пенсийыш лекме ийготым кӱзыкташ шонымо нерген увертарен да кок кече гыч тӧртыкпроектым Кугыжаныш думыш пуртымо&amp;lt;ref&amp;gt;{{Cite news|title=Правительство внесло в Госдуму проект повышения пенсионного возраста|url=https://ria.ru/society/20180616/1522847143.html|work=РИА Новости|date=2018-06-16|access-date=2018-07-05|language=ru|accessdate=2018-10-30|archivedate=2018-07-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180709195245/https://ria.ru/society/20180616/1522847143.html}}&amp;lt;/ref&amp;gt;, тидыже мер калыкым кенета ӧрыктарен да россий еҥ-влакын ваштареш улмыштым уремыш лектын тӱшкан каласаш таратен. Варажым, [[29 сорла|29 августышто]], Путин телевизор дене калыклан ойлышыжла, реформым молан пуртыде ок лий умылтарен да икмыняр лушкыдемдыше тӧрлатымашым темлен&amp;lt;ref&amp;gt;{{Cite news|title=Предложения Путина по изменению пенсионного законодательства|url=https://ria.ru/society/20180829/1527422944.html|work=РИА Новости|date=2018-08-29|access-date=2018-09-01|language=ru|accessdate=2022-04-16|archivedate=2018-09-11|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180911074757/https://ria.ru/society/20180829/1527422944.html}}&amp;lt;/ref&amp;gt;&amp;lt;ref&amp;gt;{{Cite news|title=Минфин: Реализация предложений Путина по изменениям пенсионной системы потребует 500 млрд|url=https://ren.tv/novosti/2018-08-29/minfin-realizaciya-predlozheniy-putina-po-izmeneniyam-pensionnoy-sistemy|work=РЕН ТВ|date=2018-08-29|access-date=2018-09-01|accessdate=2022-04-16|archivedate=2018-10-11|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181011013714/http://ren.tv/novosti/2018-08-29/minfin-realizaciya-predlozheniy-putina-po-izmeneniyam-pensionnoy-sistemy}}&amp;lt;/ref&amp;gt;. [[27 идым|27 сентябрьыште]] тӧртык проектым Кугыжаныш думо пеҥгыдемден, [[3 шыжа|3 октябрьыште]] — Россий Федерацийын Каҥашыже да ты кечынак Путин шке кидпалыжым пыштен&amp;lt;ref&amp;gt;{{cite web|url=http://duma.gov.ru/news/28316/|title=Владимир Путин подписал закон о совершенствовании пенсионной системы|publisher=Государственная дума|lang=ru|access-date=2018-10-04|archive-date=2018-10-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20181003201238/http://duma.gov.ru/news/28316/|deadlink=no}}&amp;lt;/ref&amp;gt;&amp;lt;ref&amp;gt;{{Cite web|url=http://publication.pravo.gov.ru/Document/View/0001201810030028|title=Официальный интернет-портал правовой информации|publisher=publication.pravo.gov.ru|access-date=2018-10-04|archive-date=2018-10-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20181004144955/http://publication.pravo.gov.ru/Document/View/0001201810030028|deadlink=no}}&amp;lt;/ref&amp;gt;.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
==== Коронавирус пандемий (2020—2022) ====&lt;br /&gt;
{{Main|COVID-19 пандемий|COVID-19 Российыште шарлымыже}}&lt;br /&gt;
[[Файл:Vladimir Putin in Kommunarka hospital1.jpg|thumb|Владимир Путин COVID-19-ан пациент-влаклан ямдылыме 40-ше №-ан Коммунаркысе ГКБ-те 2020 ий 19, 24 март]]&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
2020 ий гыч тӱҥалын, Российыште, тыгак пӱтынь тӱняштыжат социал-экономике илышлан кугу йӧндымылыкым COVID-19 ыштен. 2020 ий [[7 вӱдшор|7 апрельыште]] Российыште черланымым пален налме у случай-влакын чотышт суткалан икымше гана тӱжем еҥым эртен.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
2020 ий [[25 ӱярня|25 мартыште]] коронавирусын шарлаш тӱҥалмыж дене, Путин Россий граждан-влак дек ой дене лектын, калык озанлыкын, бизнесын эҥгекыш логалше аланлаштыже социал-экономике полышым пуымо нерген увертарен&amp;lt;ref&amp;gt;{{Cite web|url=http://kremlin.ru/events/president/news/63061|title=Обращение к гражданам России|website=kremlin.ru|access-date=2022-04-16|archive-date=2022-04-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20220408162625/http://kremlin.ru/events/president/news/63061|deadlink=no}}&amp;lt;/ref&amp;gt;&amp;lt;ref&amp;gt;{{Cite web |url=https://tass.ru/ekonomika/8158951 |title=Путин подписал закон о кредитных каникулах // ТАСС, 03.04.2020 |access-date=2022-04-16 |archive-date=2022-04-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220410155715/http://tass.ru/ekonomika/8158951 |deadlink=no }}&amp;lt;/ref&amp;gt;&amp;lt;ref&amp;gt;{{Cite web|url=http://kremlin.ru/events/president/news/63358|title=Перечень поручений по итогам совещания о санитарно-эпидемиологической обстановке|website=kremlin.ru|access-date=2022-04-16|archive-date=2022-03-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20220321140440/http://kremlin.ru/events/president/news/63358|deadlink=no}}&amp;lt;/ref&amp;gt;. Банкыш аралаш пыштыме ик миллион теҥге деч кугырак оксалан налогым тӱлымӧ нерген&amp;lt;ref&amp;gt;{{Cite web |url=https://tass.ru/ekonomika/8137375 |title=Путин подписал закон о налогообложении процентов по вкладам свыше 1 млн рублей // ТАСС, 01.04.2020 |access-date=2022-04-16 |archive-date=2021-06-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210607235843/https://tass.ru/ekonomika/8137375 |deadlink=no }}&amp;lt;/ref&amp;gt;, россий компаний-влакын оксам йот элыш лукмо шотышто финанс-экономике мероприятийым пеҥгыдемдыме нерген увертаралтын. Элыште карантиным увертарыме&amp;lt;ref&amp;gt;{{Cite web |url=https://ria.ru/20200331/1569375432.html |title=В 26 регионах России ввели режим самоизоляции — РИА Новости, 31.03.2020 |access-date=2022-04-16 |archive-date=2022-01-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220123215613/https://ria.ru/20200331/1569375432.html |deadlink=no }}&amp;lt;/ref&amp;gt;&amp;lt;ref&amp;gt;{{Cite web |url=https://ria.ru/20200325/1569138152.html?rcmd_alg=svd&amp;amp;rcmd_id=1568468622 |title=Путин обратился к россиянам в связи с распространением коронавируса — РИА Новости, 25.03.2020 |access-date=2022-04-16 |archive-date=2021-06-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210607235840/https://ria.ru/20200325/1569138152.html?rcmd_alg=svd&amp;amp;rcmd_id=1568468622 |deadlink=no }}&amp;lt;/ref&amp;gt;&amp;lt;ref&amp;gt;{{Cite web |url=https://tass.ru/ekonomika/8075219 |title=Путин предоставил россиянам неделю выходных из-за коронавируса // ТАСС |access-date=2022-04-16 |archive-date=2022-01-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220101104502/https://tass.ru/ekonomika/8075219 |deadlink=no }}&amp;lt;/ref&amp;gt;. Регионысо вуйлатыше-влаклан ешартыш полномочийым пуымо&amp;lt;ref&amp;gt;{{Cite web |url=https://tass.ru/obschestvo/8146289 |title=Путин дал регионам полномочия выбирать режим для борьбы с коронавирусом // ТАСС, 02.04.2020 |access-date=2022-04-16 |archive-date=2022-04-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220402151502/https://tass.ru/obschestvo/8146289 |deadlink=no }}&amp;lt;/ref&amp;gt;.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
[[23 пеледыш|23 июньышто]] Путин Россий граждан-влак дек телеойыштыжо коронавирус инфекций дене кучедалме пашам иктешлен, умбакыже ыштышаш паша радам нерген увертарен. Тудын аклымыж почеш, &amp;quot;эрма жапыште энергетике, ЖКХ, транспорт, кыл, торгайыме кышкар ӱшанлын шке пашаштым шуктеныт, нуно эн кӱлешан сатум граждан-влаклан налаш йӧным ыштеныт&amp;lt;ref name=&amp;quot;автоссылка1&amp;quot;&amp;gt;{{Cite web|url=http://kremlin.ru/events/president/news/63548|title=Обращение к гражданам России|website=kremlin.ru|access-date=2022-04-16|archive-date=2022-04-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20220408162757/http://kremlin.ru/events/president/news/63548|deadlink=no}}&amp;lt;/ref&amp;gt;.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
[[11 сорла|11 августышто]] Путин Российыште COVID-19 деч вакциным регистрироватлыме нерген увертарен&amp;lt;ref&amp;gt;{{Cite web|url=https://www.kommersant.ru/doc/4450381|title=Владимир Путин нашёл средство от COVID|date=2020-09-11|website=Коммерсантъ|access-date=2020-09-03|archive-date=2020-08-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20200811161712/https://www.kommersant.ru/doc/4450381/|deadlink=no}}&amp;lt;/ref&amp;gt;. 2020 ий сентябрьыште Российыште тӱшкан шке кумылын вакцинан уколым шындыме кампаний тӱҥалын, но туге гынат, тудо пеш эркын эртен. Путин шкеже вакцинаций курсым тичмашын [[2021|2021 ий]] [[23 ӱярня|23 мартыште]] да [[14 вӱдшор|14 апрельыште]] эртен&amp;lt;ref&amp;gt;{{Cite web|url=https://www.rbc.ru/politics/16/09/2021/6142e4ea9a79477747fd2a50|title=Путин сообщил о нескольких десятках заболевших COVID в его окружении|publisher=РБК|date=2021-09-16|access-date=2022-04-16|archive-date=2021-11-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20211112190251/https://www.rbc.ru/politics/16/09/2021/6142e4ea9a79477747fd2a50|deadlink=no}}&amp;lt;/ref&amp;gt;. Президентын пашаштыже коронавирус деч шекланыме йӧн эскералтын, тидын шотыштак кутырымо годым социал торалыкым эскерыме&amp;lt;ref&amp;gt;{{Cite web|url=https://1news.az/news/20220208055327861-Sotsialnaya-distantsiya-na-vstreche-Makrona-i-Putina-vyzvala-rezonans-vo-Frantsii|title=«Социальная дистанция» на встрече Макрона и Путина вызвала резонанс во Франции|website=1news.az|access-date=2022-04-16|archive-date=2022-02-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20220215164744/https://1news.az/news/20220208055327861-Sotsialnaya-distantsiya-na-vstreche-Makrona-i-Putina-vyzvala-rezonans-vo-Frantsii|deadlink=no}}&amp;lt;/ref&amp;gt;&amp;lt;ref&amp;gt;{{Cite web|url=https://www.rbc.ru/rbcfreenews/620a63479a79470cf9adcf9c|title=Кремль объяснил большую дистанцию на встречах Путина с Шойгу и Лавровым|website=РБК|access-date=2022-04-16|archive-date=2022-03-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20220315143801/https://www.rbc.ru/rbcfreenews/620a63479a79470cf9adcf9c|deadlink=no}}&amp;lt;/ref&amp;gt;.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Пандемий, моло элысе семынак, Российын экономикыжым лушкыдемдымашке конден. Тичмаш ончалмаште, Путинын аклымыж почеш, калыклан да бизнеслан шке жапыштыже антикризис полышым пуымо радамым шуктымылан кӧра, Российыште кризис кугу кышкаран сыным налын огыл&amp;lt;ref name=&amp;quot;ТАСС-2020&amp;quot; /&amp;gt;. Экономист Андрей Клепачын аклымыж почеш экономикылан полыш кугыт ВВП-ын 3,5 % шуын&amp;lt;ref&amp;gt;{{Cite web|url=http://inveb.ru/ru/articles-menu/486-rossijskaya-ekonomika-na-puti-k-novoj-modeli-razvitiya|title=Российская экономика на пути к новой модели развития. Среднесрочные и долгосрочные вызовы и поле решений|author=Клепач А. Н.|website=Институт исследований и экспертизы ВЭБ.РФ|date=2020-10-21|access-date=2022-04-16|archive-date=2021-06-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20210608003609/http://inveb.ru/ru/articles-menu/486-rossijskaya-ekonomika-na-puti-k-novoj-modeli-razvitiya|deadlink=no}}&amp;lt;/ref&amp;gt;.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Сар вий ===&lt;br /&gt;
{{main|Российын Сарысе доктриныже}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
[[2012|2012 ий]] [[6 кылме|6 ноябрьыште]] Россий обороно министрлан Сергей Шойгум шогалтыме. Шогалтымыж годым Путин умылтарен: у обороно министрлан тугай айдеме шогалшаш, кудо «&#039;&#039;Гособоронын йодмыжым да армийын саргуралжым уэмдыме шотышто кугу шонымашым шукташ йӧным ыштен кертеш&#039;&#039;»&amp;lt;ref&amp;gt;{{cite web|url=http://ria.ru/politics/20121106/909667683.html|title=Шойгу назначен министром обороны вместо Сердюкова &amp;amp;#124; РИА Новости|access-date=2013-03-31|archiveurl=https://www.webcitation.org/6FbyRSec8?url=http://ria.ru/politics/20121106/909667683.html|archivedate=2013-04-03|deadlink=no}}&amp;lt;/ref&amp;gt;.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
[[Файл:Vostok-2018 military manoeuvres (2018-09-13) 12.jpg|thumb|Сергей Шойгу ден Владимир Путин «Эрвел-2018» сарысе тунеммаште]]&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Президент Путинын 2018 ий [[1 ӱярня|1 мартыште]] ий еда колтымо серышыже тӱнямбалне кугу мутланымашым тарватен, тыште Российын шкем арален кертме сӧрымаш нерген тезис ик эн тӱҥ лийын. Путин икымше гана саргурал кышкарым уэмдыме шотышто пеш кӱлешан икмыняр у лектышыш шумо нерген ойлен, тиде, тудын мутшо почеш, «США-н ракете ваштареш аралалтме договор гыч ик могырым лекмыжлан кӧра да тиде кышкарым США кумдыкышто, тыгак нунын калыкле чек вес велне шарымыштлан вашмут семын ыштыме». Тидын годым тудо атоман («Сармат» МБР) да гиперйӱкан («Кинжал» ракете) саргурал-влакын, тыгак моло у комплексын, тидын шотыштак теҥызысынат икмыняр ойыртемже нерген шылтыде ойлен&amp;lt;ref&amp;gt;{{Cite web|url=https://www.kommersant.ru/doc/3561218|title=Гиперболоид инженеров Путина|date=1 мар. 2018 г.|website=«Коммерсантъ»|access-date=2022-04-16|archive-date=2022-03-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20220313144000/https://www.kommersant.ru/doc/3561218|deadlink=no}}&amp;lt;/ref&amp;gt;&amp;lt;ref&amp;gt;{{Cite web|url=https://www.kommersant.ru/doc/3561294|title=Баллистическая экономика|date=1 мар. 2018 г.|website=«Коммерсантъ»|access-date=2022-04-16|archive-date=2022-03-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20220313143950/https://www.kommersant.ru/doc/3561294|deadlink=no}}&amp;lt;/ref&amp;gt;.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
РША-н (РАНын) академикше Алексей Арбатов тыге шонен: президент серышыште «сарзе-технике» ужаш американ администрацийын у атоман стратегийжылан вашмут семын лийын, тудын тӱҥ шонымашыже атоман лӱйкалымашым чарымаш, тыге тудо Российымат ты ошкыл деч утараш шонен&amp;lt;ref&amp;gt;{{Cite web|url=https://media.defense.gov/2018/Feb/02/2001872876/-1/-1/1/EXECUTIVE-SUMMARY-TRANSLATION-RUSSIAN.PDF|title=Обзор ядерной политики — 2018 // Аппарат министра обороны США (на рус. яз.)|access-date=2022-04-16|archive-date=2022-02-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20220218181554/https://media.defense.gov/2018/feb/02/2001872876/-1/-1/1/executive-summary-translation-russian.pdf|deadlink=no}}&amp;lt;/ref&amp;gt;&amp;lt;ref&amp;gt;{{Cite web|url=https://www.defensenews.com/space/2018/02/02/nuclear-posture-review-puts-russia-firmly-in-crosshairs/|title=Nuclear Posture Review puts Russia firmly in crosshairs|first=Aaron|last=Mehta|date=2 февр. 2018 г.|website=Defense News}}&amp;lt;/ref&amp;gt;. Арбатовын мутшо почеш, Путин тиде шотышто шке серышыштыже чын да раш шонымашым увертарен: «Россий але тудын союзникше-влак ваштареш изи, кугу, да кеч-могай куатан атоман саргуралым кучылтмым мемнан элыш керылтме семын аклаш тӱҥалына. Вашмут тудо татыштак да тыгакяк эҥгекым кондышо лиеш»&amp;lt;ref&amp;gt;{{Cite web|url=https://www.kommersant.ru/doc/3568179|title=«Вызов брошен»|date=12 мар. 2018 г.|website=«Коммерсантъ»|access-date=2022-04-16|archive-date=2018-12-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20181205142540/https://www.kommersant.ru/doc/3568179|deadlink=no}}&amp;lt;/ref&amp;gt;.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Атоман политикым лыпландарымаш ===&lt;br /&gt;
{{main|Россий Федерацийын стратегийысе атоман вийже}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
2020 ий июньышто президент Путинын «Россий Федераций кугыжанышын атоман политике негызше нерген» кӱштыкшӧ вийыш пурен, туштыжо кугыжанышын атом саргуралым кунам кучылт кертмыж нерген ныл келшыкым рашемден палемдыме. Тыгай келшыклан шотлалтыт:&lt;br /&gt;
* Российын але тудын ушемэлжын (союзникшын) мланде кумдыкыш виктаралтше баллистикысе ракете-влакын чоҥештымыж нерген чын увер улмо годым;&lt;br /&gt;
* Россий але тудын ушемэлже ваштареш тушманын атоман але тӱшка калыкым пытарыше моло тӱрлӧ саргуралым кучылтмыж годым;&lt;br /&gt;
* тушманын критически кӱлешан кугыжаныш але сарзе объектлашке шыҥымыж годым, ты объектын шаланымыже атоман вийын вашмутым пуэн кертдымашке кондымыж годым;&lt;br /&gt;
* Россий ваштареш тыглай саргуралан керылт пурышо кугыжанышын илышыжлан лӱдыкшӧ ыштыме годым&amp;lt;ref&amp;gt;[https://www.rbc.ru/rbcfreenews/5ed656279a7947f3a533f124 РБК, 2 июня 2020. Россия определила четыре случая применения ядерного оружия]&amp;lt;/ref&amp;gt;.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Тӱжвал политике (2012) ===&lt;br /&gt;
[[Файл:Vladimir Putin&#039;s news conference following the G-20 Saint Petersburg Summit (2013-09-06) 01.jpeg|мини|слева|Владимир Путин [[Санкт-Петербург|Петербургысо]] G20 саммитыште, 2013 ий]]&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Bloomberg агентстве 2019 ийыште Путинын кучемыште улмо 20 ий жапыште эртарыме тӱжвал политикыжым сеҥымашан политике семын аклен&amp;lt;ref name=&amp;quot;:8&amp;quot;&amp;gt;{{Cite news|accessdate=2022-06-14|date=2019-12-28|website=Bloomberg.com|title=Putin’s Russia Is 20 Years Old and Stronger Than Ever. Or Is It?|url=https://www.bloomberg.com/news/features/2019-12-28/putin-s-russia-is-20-years-old-and-stronger-than-ever-or-is-it|archivedate=2022-03-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220322102846/https://www.bloomberg.com/news/features/2019-12-28/putin-s-russia-is-20-years-old-and-stronger-than-ever-or-is-it}}&amp;lt;/ref&amp;gt;. Тидын шотышто, Путин КНР дене кылым пеҥгыдемден, Крымым шкеж деке ушен, [[Сирий]]ыште сарын каен шогымо сӱретым вашталтен да Лишыл Эрвелыште Российым тӱҥ модшыш савырен, НАТО-ш пурышо [[Турций]]лан ЗРК-400 ужален кертын, тыгак [[Америке|Американ]] ушемэлже — Саудовысе Аравий дене саргурал да нефть дене кылдалтше кугу контрактым ыштен. Россий пытартыш 20 ий жапыште икымше гана Африкыште шке куатшым кумдаҥден ончыктен&amp;lt;ref&amp;gt;{{Cite web|url=https://www.rbc.ru/politics/30/12/2019/5e0916b39a7947510ab29ee1|title=Bloomberg перечислил главные достижения Путина на посту президента // РБК, 30.12.19|archive-url=https://web.archive.org/web/20210711173907/https://www.rbc.ru/politics/30/12/2019/5e0916b39a7947510ab29ee1|archive-date=2021-07-11|access-date=2022-04-16|deadlink=no}}&amp;lt;/ref&amp;gt;.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
==== США ====&lt;br /&gt;
{{Основная статья|Россий-американ кыл}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
[[2013|2013 ий]] августышто россий-американ кыл туран удаҥын, амалже — Россий ЦРУ-н ончычсо пашаеҥже Эдвард Сноуденлан жаплан шылын илаш верым (убежище) пуэн, Сирий шотышто тӱрлӧ ончалтыш да Российыште айдемын праваж шотышто йодыш&amp;lt;ref&amp;gt;{{Cite web|url=https://www.gazeta.ru/politics/2013/08/10_a_5548849.shtml|title=«Им не о чем говорить»|website=Газета.Ru|access-date=2016-07-11|archive-date=2016-08-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20160818084731/https://www.gazeta.ru/politics/2013/08/10_a_5548849.shtml|deadlink=no}}&amp;lt;/ref&amp;gt;&amp;lt;ref&amp;gt;{{Cite web |url=http://www.rbc.ru/rbcfreenews/20130810031840.shtml |title=Б. Обама опроверг предположения о плохих отношениях с В. Путиным — РосБизнесКонсалтинг |access-date=2013-08-10 |archive-date=2019-01-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190122044851/https://www.rbc.ru/rbcfreenews/20130810031840.shtml |deadlink=no }}&amp;lt;/ref&amp;gt;&amp;lt;ref&amp;gt;{{Cite web |url=http://top.rbc.ru/politics/07/08/2013/869272.shtml |title=Б. Обама отменил встречу с В. Путиным в Москве // Top.rbc.ru |access-date=2013-08-07 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130810082006/http://top.rbc.ru/politics/07/08/2013/869272.shtml |archivedate=2013-08-10 |deadlink=yes }}&amp;lt;/ref&amp;gt;.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
[[Файл:Vladimir Putin and Barack Obama (2015-09-29) 01.jpg|слева|thumb|Владимир Путин ден Барак Обама 2015 ий 29 сентябрьыште]]&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
[[2016|2016 ий]] ноябрьыште США президентым сайлымаште Дональд Трампын сеҥымашыже Российыште россий-американ кылын саеммыжлан ӱшаным шочыктен. Но Трамп, ик гана веле огыл Россий вуйлатыше дене кылым кучаш тыршымыж нерген ойлен гынат, тудын деч посна тыршыше американ разведке службо россий кучемын сайлыме пашаш шӱшкылтмышт нерген титаклаш чарнен огытыл&amp;lt;ref name=&amp;quot;kommersant.ru&amp;quot;&amp;gt;{{Cite web|url=https://www.kommersant.ru/doc/3502482|title=Трамп несбывшихся надежд|date=29 дек. 2017 г.|website=«Коммерсантъ»|access-date=2022-04-16|archive-date=2022-04-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20220405020335/https://www.kommersant.ru/doc/3502482|deadlink=no}}&amp;lt;/ref&amp;gt;&amp;lt;ref&amp;gt;{{Cite web|url=https://www.kommersant.ru/doc/3500704|title=В новый год без Вашингтона|date=18 дек. 2017 г.|website=«Коммерсантъ»|access-date=2022-04-16|archive-date=2022-04-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20220405020336/https://www.kommersant.ru/doc/3500704|deadlink=no}}&amp;lt;/ref&amp;gt;.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
[[Файл:Vladimir Putin &amp;amp; Donald Trump in Helsinki, 16 July 2018 (10).jpg|мини|Владимир Путин ден Дональд Трамп Россий-США саммитыште Хельсинки. 2018 ий]]&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
[[2019|2019 ий]] декабрьыште президент Трамп «Йӱдвел йогын-2» газпучым чоҥышо компаний-влак ваштареш санкцийым лукшо тӧртыкеш кидпалым пыштен.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
США кучемыш Джо Байденын администрацийже толмеке, сӱрет вашталтын. 2021 ий [[24 шорыкйол|24 январь]] гыч вӱд йымалсе ужашым чоҥымаш уэштаралтын, а май мучаште президент Байден каласен: пучпроводым чоҥымашым «пытарыме гаяк», проект ваштареш у санкцийым лукмаш США-лан Европысо кыллан пайдале огыл&amp;lt;ref name=&amp;quot;непрод&amp;quot;&amp;gt;{{Cite web |url=https://www.rbc.ru/politics/26/05/2021/60ad70bf9a79479e50f56105 |title=Байден назвал непродуктивным введение новых санкций против Nord Stream 2 // РБК, 26.05.2021 |access-date=2022-04-16 |archive-date=2022-04-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220402113120/https://www.rbc.ru/politics/26/05/2021/60ad70bf9a79479e50f56105 |deadlink=no }}&amp;lt;/ref&amp;gt;. 2021 ий 10 сентябрьыште «Йӱдвел йогын-2» газпучым чоҥымаш мучашлалтын. 2022 ий 15 февральыште, Российын да «тӱшка Касвел» кылын нелеммыже, Россий деч лӱдыкшдымылык шотышто йодмым шукташ темлыме годым, Байден каласен: Россий Украиныште сар пашам тӱҥалеш гын, США «Йӱдвел йогын-2» газпучлан пашам тӱҥалаш эрыкым ок пу&amp;lt;ref&amp;gt;[https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/13720065 ТАСС, 16 февраля 2022. Байден заявил, что Запад в случае агрессии против Украины остановит «Северный поток — 2»]&amp;lt;/ref&amp;gt;.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
2022 ий [[26 идым|26 сентябрьыште]] «Йӱдвел йогын-2» газпуч шотышто кугу диверсий ышталтын, ныл газпуч корно гыч кумытшо шаланен да «Йӱдвел йогын» почеш газ колтымым чарыме. 2022 ий сентябрьыште Путин шке шонымышым каласен: «Йӱдвел йогын» диверсийым «англосакс-влак» ыштеныт, лачак нунылан газпучым пудештарымаш пайдале лийын&amp;lt;ref&amp;gt;[https://www.rbc.ru/politics/27/09/2023/6513e1869a79474e10fae744?from=from_main_3 РБК, 27 сентября 2023. Ученые из Норвегии зафиксировали четыре взрыва на «Северных потоках»]&amp;lt;/ref&amp;gt;.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Эше инаугураций деч ончычак Байден президент Путин дене телефон гоч США ден Россий кокласе СНВ-III шотышто келшыкым нимогай ешартыш деч посна вич ийлан шуйымо нерген кутырен келшеныт&amp;lt;ref&amp;gt;{{Cite web|url=http://kremlin.ru/events/president/news/64936|title=Телефонный разговор с Президентом США Джозефом Байденом|website=kremlin.ru|access-date=2022-04-16|archive-date=2022-03-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20220326072328/http://kremlin.ru/events/president/news/64936|deadlink=no}}&amp;lt;/ref&amp;gt;&amp;lt;ref&amp;gt;{{Cite web |url=https://tass.ru/politika/10553085 |title=О чём говорили Путин и Байден. Главное // ТАСС, 26.01.2021 |access-date=2022-04-16 |archive-date=2021-11-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211112192035/https://tass.ru/politika/10553085 |deadlink=no }}&amp;lt;/ref&amp;gt;, [[3 пургыж|3 февральыште]] тиде ой-пидыш вийым налын&amp;lt;ref&amp;gt;{{Cite web |url=https://tass.ru/politika/10615745 |title=Соглашение между Россией и США о продлении ДСНВ вступило в силу // ТАСС, 03.02.2021 |access-date=2021-12-02 |archive-date=2021-11-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211110045733/https://tass.ru/politika/10615745 |deadlink=no }}&amp;lt;/ref&amp;gt;.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
2021 ий [[16 пеледыш|16 июньышто]] Женевыште Путин ден Байденын икымше вашмутланымашышт лийын. Самит эртыме жапыште, тыгак, пеҥгыде стратегий шотышто россий-американ мутланымашым тӱҥалаш кӱлмӧ нерген кутырен келшыме.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
{{main|НАТО-н эрвелыш шарлымыжым чарыме нерген кутырен келшыме нерген йодыш}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
2021 ий декабрьыште российысе вуйлатыше-влак Российын да НАТО эл-влаклан лӱдыкшым пытарыме шотышто сӧрен шуктышаш паша нерген келшыкын у проект-влакым США ден НАТО-лан кучыктен. Проектлаште Россий Украинын кумдыкыштыжо альянсын шарлымыж ваштареш гарантийым, Эрвел Европо да Прибалтике гыч саргуралым да саргуралан вийым кораҥдыме нерген йодын. Касвел партнёр-влаклан шижтарен увертарыме: Россий лӱдыкшыдымылык гарантий деч посна кодмо годым шке сарзе-техник куатшым кучылташ ямде&amp;lt;ref&amp;gt;[https://tass.ru/politika/13586841 ТАСС, 1 февраля 2022. Путин: Запад проигнорировал принципиальные требования РФ в ответах по безопасности]&amp;lt;/ref&amp;gt;&amp;lt;ref name=&amp;quot;автоссылка18&amp;quot;&amp;gt;[https://www.kommersant.ru/doc/5157138 Грубо выражаясь, к НАТО говоря. Россия и США не договорились ни о чём конкретно, но хоть не разругались совсем // Коммерсантъ, 11.01.2022]&amp;lt;/ref&amp;gt;&amp;lt;ref name=&amp;quot;автоссылка19&amp;quot;&amp;gt;[https://www.kommersant.ru/doc/5158345 Что и требовалось торговать. Россия добилась от США и НАТО важных уступок, но не по ключевым вопросам // Коммерсантъ, 13.01.2022]&amp;lt;/ref&amp;gt;.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
2022 ий январьыште эртыше мутланымаш-влак порволымо дене мучашлалтыныт, США ден НАТО тӱҥ йодмаш-влакым кӱлешанлан шотлен огытыл, — альянс умбакыже кумдаҥдымашым чараш, НАТО-м [[1997|1997 ийысе]] чек деке пӧртылташ тореш лийын. 2022 ий февраль гыч Россий ден США-н стратегий пеҥгыдылык шотышто йодыш-влакым каҥашымаш кӱрылтын, кыл пӱтынек начарештын&amp;lt;ref&amp;gt;{{Cite web|url=https://www.kommersant.ru/doc/5117913|title=Кремль прокомментировал переговоры Путина и Байдена|date=7 дек. 2021 г.|website=«Коммерсантъ»|access-date=2022-04-16|archive-date=2022-01-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20220127082041/https://www.kommersant.ru/doc/5117913|deadlink=no}}&amp;lt;/ref&amp;gt;&amp;lt;ref name=&amp;quot;автоссылка151&amp;quot;&amp;gt;{{Cite web|url=https://www.kommersant.ru/doc/5117973|title=Между Киевом и наковальней|date=8 дек. 2021 г.|website=«Коммерсантъ»|access-date=2022-04-16|archive-date=2022-02-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20220214233346/https://www.kommersant.ru/doc/5117973|deadlink=no}}&amp;lt;/ref&amp;gt;.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
2022 ий [[24 пургыж|24 февральыште]] Путинын пунчалже почеш Лӱмын ыштыме сар операций тӱҥалын, тудын эртыме жапыште США Украинылан эреак полышым пуэн шоген. 2023 ий ноябрьлан американ администрацийысе административ-бюджет управленийжын уверже почеш, США деч чумыр полыш 111 млрд утла долларыш шуын&amp;lt;ref&amp;gt;[https://inosmi.ru/20231113/kongress-266564994.html The American Conservative, 8 ноября 2023. Bradley Devlin Why Can’t Anyone Say How Much We’ve Spent on Ukraine? Is the Biden Administration’s inability to provide Congress with an accurate total of aid sent to Ukraine stonewalling or stupidity?]&amp;lt;/ref&amp;gt;&amp;lt;ref name=&amp;quot;Евросолдаты&amp;quot; &amp;gt;[https://www.gazeta.ru/army/2022/10/23/15666871.shtml gazeta.ru, 23 октября 2022. Виктор Сокирко. Каких «евросолдат» получит Украина. Запад обязался подготовить для ВСУ 15 тыс. бойцов по программам НАТО]&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&amp;lt;ref&amp;gt;[https://iz.ru/1536883/2023-06-29/mezhdunarodnaia-pomoshch-ukraine-dostigla-eu170-mlrd  Известия, 29 июня 2023. Международная помощь Украине достигла €170 млрд]&amp;lt;/ref&amp;gt;.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
==== Сирийысе кризис ====&lt;br /&gt;
{{Основная статья|Российын Сирийыште сар операцийже|Сирийысе граждан сарыште Российын верже}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
2011 ий шошым, Сирийысе граждан-влакын пудыранчыкышт тӱҥалме годымак, Россий президент Башар Асадлан дипломатий полышым пуэн. Россий сирийысе виктерлан саргуралым, сар техникым да шапаш куралым пуымо дене полшен, тыгак сар пашалан туныктымо да сарзе ойпуышо (советник)-влакым колтымо дене пашам виктарен шоген&amp;lt;ref name=&amp;quot;Itar-Tass27-1-12&amp;quot;&amp;gt;&amp;lt;cite class=&amp;quot;citation news&amp;quot;&amp;gt;[https://www.reuters.com/article/2012/01/27/us-syria-russia-idUSTRE80Q0I620120127 «Russia says U.N. Syria draft unacceptable: Itar-Tass»]. &amp;lt;/cite&amp;gt; {{Wayback|url=https://www.reuters.com/article/2012/01/27/us-syria-russia-idUSTRE80Q0I620120127 |date=20120128064627 }}&amp;lt;/ref&amp;gt;. 2015 ийыште Путинын пунчалже почеш совет жап деч вара икымше Хмеймим авиабазым мӱндыр йот элыштыже чоҥен почмо&amp;lt;ref&amp;gt;[https://tass.ru/armiya-i-opk/5616784 ТАСС, 28 сентября 2018. Боевое крещение Сирией. О каком российском оружии узнал весь мир. 30 сентября 2015 года началась операция Вооруженных сил РФ в Сирии. ТАСС — о вооружении и военной технике, которые прошли апробацию в Арабской Республике за три года]&amp;lt;/ref&amp;gt;.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
2015 ий 29 сентябрьыште Путин, ООН-ын 70-ше Генассамблейыште ойлышыжла, Касвел эл-влакым, тӱнямбал илышым пудыратылмылан, поснак Лишыл Эрвелыште, титаклен&amp;lt;ref&amp;gt;[https://ria.ru/20150929/1289996229.html Владимир Путин в ООН и правила поведения для нашего мира] {{Wayback|url=https://ria.ru/20150929/1289996229.html |date=20210422002914 }} // РИА Новости&amp;lt;/ref&amp;gt;. Вес кечын, 2015 ий 30 сентябрьыште, Башар Асадын йодмыж почеш Россий «Ислам кугыжаныш» да «Джебхат ан-Нусра» террорист формирований ваштареш сар операцийым тӱҥалын&amp;lt;ref&amp;gt;{{Cite web|url=https://www.kommersant.ru/doc/3494192|title=Основные этапы российской операции в Сирии|date=11 дек. 2017 г.|website=«Коммерсантъ»|access-date=2022-04-16|archive-date=2022-03-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20220313143958/https://www.kommersant.ru/doc/3494192|deadlink=no}}&amp;lt;/ref&amp;gt;, Россий армийын сирийысе сарыш пурымыжо США дене кутырен келшыдымаш кушкын толмо дене кылдалтын.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
[[Файл:Vladimir Putin in Khmeimim Air Base in Syria (2017-12-11) 05.jpg|мини|слева|Путин Сирийысе Хмеймим авиабазыште сар операцийым пытарыме нерген увертара. 2017 ий 11 декабрь]]&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
2017 ий 11 декабрьыште Хмеймим авиабазыште Путин сар операцийым мучашлыме нерген, эл гычын российысе сарзе тӱшкан тӱҥ вийжым лукмо нерген увертарен, тыште лийме тӱҥ лектыш — Сирийым посна эрыкан кугыжаныш семын арален кодымо, ООН-ын вуйлатымыж почеш политике илышлан йӧным шочыктымо, каласен тудо&amp;lt;ref&amp;gt;{{Cite web|url=https://www.kommersant.ru/doc/3493729|title=«В добрый путь»|date=11 дек. 2017 г.|website=«Коммерсантъ»|access-date=2022-04-16|archive-date=2021-11-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20211114211209/https://www.kommersant.ru/doc/3493729|deadlink=no}}&amp;lt;/ref&amp;gt;. Сирийын кумдыкыштыжо сырен илыше-влакым сӧрасыме шотышто россий рӱдер умбакыжат пашам ыштен, Сирийыште тыныс илышым чоҥымо да эл гыч куржшо-влакым пӧртылтымӧ пашам тӱҥалме шотышто программе илышыш пурталтын. Тӱнямбал келшык-влак дене келшышын, Сирийыште Российын кок кумдыкшо эрелан кодын — Хмеймим авиабазе да Россий ВМФ-ын технике погым кучымо Тартусышто вер&amp;lt;ref&amp;gt;{{cite web |url=https://function.mil.ru/news_page/country/more.htm?id=12155964@egNews |title=Министр обороны доложил Верховному Главнокомандующему о выполнении его приказа по выводу российских войск из Сирии |author= |date=2017-12-22 |website=Департамент информации и массовых коммуникаций Министерства обороны |publisher= |access-date=2017-12-22 |lang=ru |archive-date=2017-12-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171223044219/https://function.mil.ru/news_page/country/more.htm?id=12155964@egNews |deadlink=no }}&amp;lt;/ref&amp;gt;.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Сарысе сеҥымаш российысе темлымаш-влак негызеш кутырен келшаш йӧным ыштен, Турций ден Саудовысе Аравий умыленыт: нунын вийышт да ваштареш улшо-влаклан полышышт дене ты сарыште нимом ышташ, а Башар Асад 2000 ий гыч ондаксе президент олмыжым арален коден&amp;lt;ref name=&amp;quot;MilRev&amp;quot;&amp;gt;{{статья&lt;br /&gt;
 | автор = M. Kofman, M. Rojansky&lt;br /&gt;
 | заглавие = What Kind of Victory for Russia in Syria?&lt;br /&gt;
 | ссылка =&lt;br /&gt;
 | язык = en&lt;br /&gt;
 | издание = Military Review&lt;br /&gt;
 | тип = журнал&lt;br /&gt;
 | год = 2018&lt;br /&gt;
 | месяц = March-April&lt;br /&gt;
 | число =&lt;br /&gt;
 | том =&lt;br /&gt;
 | номер =&lt;br /&gt;
 | страницы = 6—23&lt;br /&gt;
 | doi =&lt;br /&gt;
 | issn = 0026-4148&lt;br /&gt;
 | nodot= 1&lt;br /&gt;
}}&amp;lt;/ref&amp;gt;. 2023 ийыште Российын сар-сандалык вийже верлаште шот-радамым куча, Сирийысе тӱнямбал терроризм ваштареш шуктымо сар пашаже умбакыже шуйна&amp;lt;ref&amp;gt;[https://www.kommersant.ru/doc/6335908 Коммерсантъ, 11 ноября 2023. ВКС России нанесли авиаудары по объектам боевиков в Сирии]&amp;lt;/ref&amp;gt;.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
==== Турций ====&lt;br /&gt;
2015 ий ноябрьысе ваштӱкнымаш (инцидент) деч вара Турций дене кыл ятырлан начаремын, тунам турко сарысе самолёт Сирийысе юж кумдыкышто россий бомбардировщикым тӱкен&amp;lt;ref&amp;gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://www.bbc.com/russian/russia/2015/11/151124_russia_turkey_jet|title=Что мы знаем о сбитом на турецко-сирийской границе Су-24|website=BBC News Русская служба|date=2015-11-24|access-date=2022-06-12|archive-date=2022-06-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20220612084149/https://www.bbc.com/russian/russia/2015/11/151124_russia_turkey_jet|deadlink=no}}&amp;lt;/ref&amp;gt;. 2015 ий 28 ноябрьыште Путин «Россий калыкле лӱдыкшыдымылыклан йӧным ыштыме, Россий граждан-влакым осал, моло тӧртык дене келшыдыме паша деч аралыме да Турций шотышто лӱмын экономике йӧным кучылтмо нерген» кӱштыкеш кидпалым пыштен. Россий Турций гыч толшо чыла экспорт сатулан, пашазе вийлан чарымашым (эмбарго) увертарен. Турцийыш чартер рейс чоҥештылмым чарнен, Российысе турфирме-влаклан турко курортлашке путёвкым ужалаш чареныт. Пырля илышыш шыҥдарыме ятыр проект-влак, ты шотышто «Турко йогын» / «Турецкий поток» петыралт чарналтын, кок эл коклаште визе деч посна коштмо режимат уке лийын.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Кыл чыла шотыштат 2016 ий 27 июнь марте укешке савырнен, тунам Реджеп Тайип Эрдоган россий могырым вуеш налаш огыл йодын. 2016 ий гыч Россий, Иран да Турций шке ӱмбакышт Сирийыште сар тулым чарыме, да тыныс илышым шотыш кондымо шотышто порысым шке ӱмбакышт налыныт. 2019 ий 22 октябрьыште Путин ден Эрдоган Сочиште вашлиймышт годым Сирийын йӱдвел-эрвелыштыже у кумдыкым аралыме, сирий-турко чек воктенсе кумдыкым пырля оролымо нерген кутырен келшеныт&amp;lt;ref&amp;gt;[https://tass.ru/politika/7031850 ТАСС, 22 октября 2019. Путин и Эрдоган завершили переговоры в Сочи. Они длились более шести часов]&amp;lt;/ref&amp;gt;.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
2020 ий январьыште Шем теҥыз пундаште пыштыме «Турко йогын» газпучым почмаш лийын, тиде Россий ден Кечывалвел Европысо эл-влакым ушен&amp;lt;ref&amp;gt;{{Cite web |url=https://www.rbc.ru/business/08/01/2020/5e15cbc79a7947ba0daddc73 |title=Путин и Эрдоган открыли «Турецкий поток» // РБК, 08.01.2020 |access-date=2022-04-16 |archive-date=2022-04-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220401095647/https://www.rbc.ru/business/08/01/2020/5e15cbc79a7947ba0daddc73 |deadlink=no }}&amp;lt;/ref&amp;gt;.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
2022—2023 ийлаште Турцийын полшымыж дене шурно шотышто Шемтеҥзысе темлымаш илышыш шыҥдаралтын. 2022 ий мартыште россий-украине вашмутланымаште, Турцийысе осман султан-влакын Долмабахче Полатыште, Россий ден Украине «Украинын нейтралитетше да лӱдыкшдымылык шотышто сӧрымаш» / «Договор о постоянном нейтралитете и гарантиях безопасности Украины» тыныс проект шотышо ситыдымашым кораҥдаш кутырен келшыме гаяк чак лийыныт, — тиде Украинылан милитаризацийдыме лияш да вашшогышо эл-влак коклаш пурыдымо илышым чоҥаш йӧным почын, ты шотышто икмыняр эл, нунын тӱшкаште Россий ден США поро кумылым ончыкташ сӧреныт. Но ты келшыкым пеҥгыдемдыме пашамат Касвел эл-влак кӱрлыныт, тидлан кӧра Россий сарзе-технике йӧнжӧ дене СВО-лан шындыме задачым умбакыже шуя&amp;lt;ref&amp;gt;[https://www.rbc.ru/politics/29/03/2022/6242d3da9a794756f65d794b РБК, 29 марта 2023. К чему пришли Москва и Киев на переговорах во дворце османских султанов И о каких ключевых разногласиях говорят эксперты]&amp;lt;/ref&amp;gt;&amp;lt;ref&amp;gt;[https://tass.ru/politika/18049869 ТАСС, 17 июня 2023. Путин показал руководителям стран Африки парафированный проект договора с Украиной]&amp;lt;/ref&amp;gt;.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
==== Совет деч варасе эл-влак ====&lt;br /&gt;
2014 ий 24 ноябрьыште Путин Абхазийын президентше Рауль Хаджимба дене вашполыш да стратегий вашкыл нерген 10 ийлан Келшыкеш кидпалым пыштен, тиде аралалтме шотышто ик кумдыкым да иквереш тӱшкан чумыргышо сарзывийым пеҥгыдемден, умбакыже сарзе-политике вияҥмашым (интеграцийым) пырля чоҥаш йӧным почын. Россий Абхазийлан палынак окса полышым кугемден&amp;lt;ref&amp;gt;{{cite web|url=http://www.interfax.ru/world/409043|title=Россия и Абхазия подписали новый договор о союзничестве и стратегическом партнёрстве|access-date=2014-11-24|archive-date=2013-03-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20130305014326/http://www.rbc.ru/rbcfreenews/20130302105953.shtml|deadlink=no}}&amp;lt;/ref&amp;gt;&amp;lt;ref&amp;gt;{{cite web|url=http://top.rbc.ru/politics/24/11/2014/54733485cbb20f0816f1710a|title=Путин и Хаджимба подписали новый договор между Россией и Абхазией|access-date=2014-11-24|archive-date=2013-03-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20130305014326/http://www.rbc.ru/rbcfreenews/20130302105953.shtml|deadlink=no}}&amp;lt;/ref&amp;gt;.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Белоруссийыште 2020-шо ийысе президент сайлымаш политике пунчежым (кризис) шочыктен. Эн пӱсӧ татыште Путин кучемым арален кодаш кумылан Александр Лукашенко дене эреак пеҥгыде кылым кучен&amp;lt;ref name=&amp;quot;ТАСС-2020&amp;quot; /&amp;gt;; Российыште, Белоруссийысе илыш сӱрет пудыраныме гай лийме шот дене, Лукашенкон йодмыж почеш, правам аралыше орган-влакын шапаш вийыштым чумырымо&amp;lt;ref&amp;gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://news.tut.by/world/698333.html|title=Путин: Россия по просьбе Лукашенко создала резерв правоохранителей для помощи Беларуси|website=TUT.BY|date=2020-08-27|access-date=2020-08-27|archive-date=2020-08-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20200827211849/https://news.tut.by/world/698333.html|deadlink=yes}}&amp;lt;/ref&amp;gt;. Россий ден Белоруссий президент-влак 1 млрд доллар кугытан белорус парымым петырыме (рефинансироватлыме) нерген кутырен келшеныт&amp;lt;ref&amp;gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://www.forbes.ru/newsroom/obshchestvo/407881-my-u-sebya-etot-milliard-ostavim-lukashenko-zayavil-o-dogovorennosti-s|title=«Мы у себя этот миллиард оставим»: Лукашенко заявил о договорённости с Путиным по долгу на $1 млрд|website=forbes.ru|date=2020-08-27|access-date=2020-08-27|archive-date=2020-08-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20200828212403/https://www.forbes.ru/newsroom/obshchestvo/407881-my-u-sebya-etot-milliard-ostavim-lukashenko-zayavil-o-dogovorennosti-s|deadlink=no}}&amp;lt;/ref&amp;gt;.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
2021 ий 5 ноябрьыште Путин ден Лукашенко «2021-2023 ийлаште Ушем кугыжанышым ыштыме нерген Келшык почеш шуктымо тӱҥ паша нерген» / «Об основных направлениях реализации положений Договора о создании Союзного государства на 2021—2023 годы» Ушемысе кугыжаныш нерген декретыш кидпалым пыштеныт, вияҥме шотышто 28 программым пеҥгыдемденыт&amp;lt;ref&amp;gt;{{Cite web|url=https://www.kommersant.ru/doc/5063223|title=Интеграции открыли путь|date=5 нояб. 2021 г.|website=«Коммерсантъ»|access-date=2022-04-16|archive-date=2021-11-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20211126101231/https://www.kommersant.ru/doc/5063223|deadlink=no}}&amp;lt;/ref&amp;gt;&amp;lt;ref&amp;gt;{{Cite web |url=http://government.ru/news/43234/ |title=Совместное заявление Председателя Правительства Российской Федерации и Премьер-министра Республики Беларусь о текущем развитии и дальнейших шагах по углублению интеграционных процессов в рамках Союзного государства. 10.09.2021 |access-date=2022-04-16 |archive-date=2022-03-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220320184716/http://government.ru/news/43234/ |deadlink=no }}&amp;lt;/ref&amp;gt;&amp;lt;ref&amp;gt;{{Cite web|url=https://www.kommersant.ru/doc/4980416|title=Две страны — одна экономика|date=10 сент. 2021 г.|website=«Коммерсантъ»|access-date=2022-04-16|archive-date=2022-03-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20220315154026/https://www.kommersant.ru/doc/4980416|deadlink=no}}&amp;lt;/ref&amp;gt;.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
{{Main|Кокымшо Карабах сар}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
СССР шаланымек, 2020 ийыште совет деч варасе кумдыкышто Армений ден Азербайджан коклаште сӧй тӱҥ событий лийын. Азербайджан Нагорный Карабах пелен улшо кундемын кугу кумдыкым, тыгак Нагорный Карабахын мландыжымат шке кид йымакыже пӧртылтен кертын. 44 кече шуйнышо сӧй 9 ноябрьыште Арменийысе премьер-министр Николай Пашинын, Азербайджан президент Ильхам Алиевын да Путинын йодмашеш кидпалым пыштыме дене мучашлалтын. Келшык почеш вашшогымо верыште россий тынысъеҥ (миротворец)-влакым вераҥдыме нерген ойпидыш лийын, тидыже сарын угыч ылыжмыж деч аралышаш, дипломатий мутланымашым угыч тӱҥалаш йӧным ыштышаш ыле&amp;lt;ref&amp;gt;{{Cite web|url=https://www.kommersant.ru/doc/4625906|title=Победа пришла откуда не ждали|date=30 дек. 2020 г.|website=«Коммерсантъ»|access-date=2022-04-16|archive-date=2021-11-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20211121001616/https://www.kommersant.ru/doc/4625906|deadlink=no}}&amp;lt;/ref&amp;gt;.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Но 2022 ий шыжым, карабах йодышым Прага ден Брюссельыште каҥашыме годым, Россий МИД-ын аклымыж почеш, Пашинянын ик могырым шеҥгек чакнымыже, 2020 ий 9 ноябрысе Путинын, Алиевын, Пашинянын кум могыран, кидпалым пыштыман йодмаш почеш кутырен келшымым, пӱтынек укешке луктын. Нуно пӧръеҥ семын ум ончылъеҥын кутырен келшымыштлан, Нагорный Карабахын статусшо нерген йодышым ончыкылык тукымлан тӧрлаш кодаш ойлан ваштареш лийыныт. Пашинянын йоҥылыш ошкылжо теве куш конден: 2023 ий сентябрьыште Азербайджан у спецопераций дене Нагорный Карабахым тичмашнек шке кидышкыже руалтен налын, НКР-се вуйлатыше-влакым пленлен, 100 тӱжем утла карабысе армян-влак куржыныт&amp;lt;ref&amp;gt;[https://www.rbc.ru/politics/30/09/2023/6517d9929a794737e1d1ab9f РБК, 30 сентября 2023. Более 100 тыс. жителей Нагорного Карабаха уехали в Армению]&amp;lt;/ref&amp;gt;, а 2024 ий 1 январь гыч Нагорно-Карабах Республикым официальнын укешке лукмо&amp;lt;ref&amp;gt;[https://www.rbc.ru/politics/28/09/2023/65151c419a79477ea819223d РБК, 28 сентября 2023. Глава Карабаха подписал указ о прекращении существования республики]&amp;lt;/ref&amp;gt;. Поро огыл илыш сӱретыште Армений ден Российын келшыме кылышт лушкыдемын. 2023 ий октябрьыште Арменийын Тӱнямбал уголовный судын Римысе статутыш ушнымыжат, нуно март тылзыште тӧртыкдымын Путиным арестоватлаш ордерым пуыэныт, удам гына ешарен&amp;lt;ref&amp;gt;[https://www.rbc.ru/politics/28/09/2023/651581f69a7947abbee56b31?from=from_main_10 РБК, 28 сентября 2023. МИД России предупредил Армению о последствиях ратификации статута МУС]&amp;lt;/ref&amp;gt;.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
==== Тӱнямбалысе форум-влак ====&lt;br /&gt;
2015 ий сентябрьыште Путин Нью-Йоркышто ООН-ысо Тӱҥ Ассамблейын сессийыштыже икымше гана ойлен. Тудо «Ислам кугыжаныш» ваштареш кучедалме шотышто кумда антитеррорист тӱшкам (коалиций) ышташ ӱжын&amp;lt;ref&amp;gt;{{Cite web |url=http://top.rbc.ru/politics/29/09/2015/560a97849a7947d6af019635 |title=Сирийская партия: как на инициативы Путина в ООН отреагировал Запад |access-date=2015-09-29 |archive-date=2015-09-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150930181358/http://top.rbc.ru/politics/29/09/2015/560a97849a7947d6af019635 |deadlink=no }}&amp;lt;/ref&amp;gt;.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
2020 ий 23 январьыште Путин, Иерусалимыште эртыше, Холокостым шарныме тӱнямбал форумышто лийын, тыштат у глобал темлымаш дене лектын, 2020 ийыште ООН-ын Лӱдыкшдымылык Каҥашыжым, эре йыжъэл улшо, кугыжаныш вуйлатыше-негызлыше-влакым, тӱҥ глобал йодыш-влакым пырля каҥашашлан вашлияш ӱжын&amp;lt;ref&amp;gt;{{Cite web |url=https://www.rbc.ru/politics/23/01/2020/5e29a0d39a79470c16146fab |title=Путин в Иерусалиме предложил созвать новый саммит пяти государств // РБК, 23.01.2020 |access-date=2022-04-16 |archive-date=2020-01-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200128170249/https://www.rbc.ru/politics/23/01/2020/5e29a0d39a79470c16146fab |deadlink=no }}&amp;lt;/ref&amp;gt;&amp;lt;ref&amp;gt;{{Cite web|url=https://www.kommersant.ru/doc/4227762|title=Путин инициировал встречу глав стран—постоянных членов Совбеза ООН|date=23 янв. 2020 г.|website=«Коммерсантъ»|access-date=2022-04-16|archive-date=2020-01-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20200128172410/https://www.kommersant.ru/doc/4227762|deadlink=no}}&amp;lt;/ref&amp;gt;&amp;lt;ref&amp;gt;{{Cite web |url=https://www.rbc.ru/rbcfreenews/5e2a80b79a79475a32eebea9 |title=Китай поддержал инициативу Путина о саммите постоянных членов Совбеза ООН // РБК, 24.01.2020 |access-date=2022-04-16 |archive-date=2022-04-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220403130655/https://www.rbc.ru/rbcfreenews/5e2a80b79a79475a32eebea9 |deadlink=no }}&amp;lt;/ref&amp;gt;. Но коронавирус пандемий тиде ойымат шукташ эрыкым пуэн огыл.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Президентлан шогымо жапыште Путин ятыр гана саммит да форумлаште пашам ыштен, «Азиат-тихийокеанысе экономике вашкыл» (АТЭС), Эрвел экономике, Евразийысе экономике форумлаште, Шанхайысе вашкыл организацийын, Тӱшка лӱдыкшыдымылык нерген ойпидыш организацийын тӱшка каҥашыштыже (ОДКБ) «Ик кумдык — ик корно» форумышто, Эрыкан кугыжаныш-влакын (СНГ) саммитыштышт, Петербургысо тӱнямбал экономике форумышто, «Россий ӱжеш!» инвестиций форумышто да моло тӱнямбал вашлиймаштат лийын.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
==== КНР, Азиат да Тихийокеанысе кумдык (АТР) ====&lt;br /&gt;
Украинылан кӧра, Касвел дене вашшогымаш тӱҥалме деч ончычак Путин Российын тӱжвал политикыжлан «эрвелыш савырнаш» кӱлешлан (приоритет) шотлен&amp;lt;ref name=&amp;quot;Андрев-2014&amp;quot;&amp;gt;{{cite web|author=Александр Андреев|title=Поворот на Восток|url=https://ria.ru/columns/20140521/1008730350.html|date=2014-05-21|publisher=РИА Новости|access-date=2017-03-27|language=ru|website=www.ria.ru|lang=ru|archive-date=2017-03-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20170328021421/https://ria.ru/columns/20140521/1008730350.html|deadlink=no}}&amp;lt;/ref&amp;gt;. Тиде «савыртыш» АТР-ысе шуко элын касвел санкцийым шотыш налдымыштлан кӧра шукталтын, тиде тыгак Российым кугу эҥгек деч утарен. Тыге Азиат-Тихийокеан кумдык Российлан углеводород ден саргуралым ужалыме у экспорт пазар лийын, касвелысе капиталым алмаштыме шотышто у технологий дене ончыко лектын&amp;lt;ref name=&amp;quot;Дипломат&amp;quot;&amp;gt;{{Cite web|url=https://thediplomat.com/2020/01/has-russias-pivot-to-asia-worked/|title=Has Russia’s Pivot to Asia Worked?|website=thediplomat.com|access-date=2022-04-16|archive-date=2022-04-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20220402171247/https://thediplomat.com/2020/01/has-russias-pivot-to-asia-worked/|deadlink=no}}&amp;lt;/ref&amp;gt;.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
[[Файл:Brics Leaders 2017.jpg|мини|БРИКС элласе вуйлатыше-влак 2017 ийыште|256x256пкс]]&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
2012 ий октябрьыште Путин «Газпромлан» газпуч проектым ончаш пуэн, варажым тиде проект «Сибирьын вийже» лӱмым налын&amp;lt;ref&amp;gt;[https://news.ykt.ru/article/7679 Газопровод «Якутия — Хабаровск — Владивосток» получил название «Сила Сибири»] {{Wayback|url=https://news.ykt.ru/article/7679 |date=20191204173316 }} // News.Ykt.Ru&amp;lt;/ref&amp;gt;. Китайыш газым газпуч дене тулымаш 2019 ий 2 декабрьыште тӱҥалын&amp;lt;ref name=&amp;quot;:zapusk&amp;quot;&amp;gt;{{cite web|url=https://tass.ru/ekonomika/7242223|title=Россия начала поставки газа в Китай по газопроводу «Сила Сибири»|publisher=ТАСС |access-date=2019-12-02|lang=ru|archive-date=2019-12-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20191202092110/https://tass.ru/ekonomika/7242223|deadlink=no}}&amp;lt;/ref&amp;gt;. «Эрвел Сибирь — Тихий океан» пучпроводым пашаш колтымо дене Россий Китайыш эн кугу нефтьым тулышо лийын, тыгодым Садовскысе Аравийым шыгыремден. 2014 ий гыч Россий Китай ден Индийысе инвестор-влаклан шке тулышо секторжым да транспорт инфраструктуржым почын&amp;lt;ref name=&amp;quot;Дипломат&amp;quot; /&amp;gt;.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Россий ден Китай дене кыл аралалтме технологий шотыштат вияҥын, Российын полшымыж дене Китайыште ракете керылтмаш нерген ончылгоч шижтарыше кышкар ышталтеш&amp;lt;ref&amp;gt;{{Cite web |url=https://www.rbc.ru/rbcfreenews/5dfb895d9a794731a715f8ed |title=Путин заявил об отсутствии планов по созданию военного союза с Китаем // РБК, 19.12.2019 |access-date=2022-04-16 |archive-date=2021-06-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210607235912/https://www.rbc.ru/rbcfreenews/5dfb895d9a794731a715f8ed |deadlink=no }}&amp;lt;/ref&amp;gt;.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
2022 ий февральыште Украиныште пудыранчык тарваныме годым Китай нигӧн могырышкат ушныдымо (нейтралитет) кумылым ончыктен, Российын у кумдыкшымат шотыш налын огыл, но Россий ваштареш санкций деке ушнен огыл, 2023 ий февраль тылзыште тыныс илышым ыштыме нерген 12 темлымашан шке планжым темлен, тыгодым россий сарзе-влакым утарыме кумдык гыч мӧҥгеш пӧртылташ темлен огыл&amp;lt;ref&amp;gt;[https://www.rbc.ru/politics/24/02/2023/63f80f5d9a7947dbaf8ab785 РБК, 24 февраля 2023. Китай опубликовал план урегулирования конфликта на Украине из 12 пунктов]&amp;lt;/ref&amp;gt;.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
2023 ий мартыште да октябрьыште Москошто да Пекиныште Путин ден Си Цзиньпин вашлийын мутланеныт. Шошым кок вуйлатыше Йӱдвел теҥыз корным вияҥдыме шотышто паша орган нерген ойым пидыныт, «Сибирьын вийже-2» газкорным чоҥымо нерген тӱҥ йӧным рашемденыт, Россий гыч Китайыш Монголий гоч транспорт коридорым цифровизацийлыме нерген кутырен келшеныт. Россий ден китай лидер-влак шуко поляран тыныс тӱням ыштыме нерген увертареныт, тудын рӱдыжлан США ден Европым ойырен огытыл. Октябрьысе «Ик кумдык — ик корно» форумышто Россий ден Китай политике вашкылым келгемдаш кутырен келшеныт, кажне кугыжанышын вияҥаш праван улмыжым палемденыт, Израиль ден Палестина кокласе вашшогымашын пӱсеммым, тыгак кок пошкудо-кугыжаныш кокласе икмыняр йодышым каҥашеныт. Путин ден Си Цзиньпинын пырля лукмо уверыштышт Россий ден Китай кокласе кылым «у эпохыш пурышо, чыла шотыштат йолташла келшене илыме да вашполышым пуышо кыл» ман каласеныт&amp;lt;ref&amp;gt;[https://ria.ru/20230321/politika-1859497959.html РИА Новости, 21 марта 2023. «На верной стороне истории». О чем договорились Путин и Си Цзиньпин]&amp;lt;/ref&amp;gt;&amp;lt;ref&amp;gt;[https://iz.ru/1591370/2023-10-18/putin-rasskazal-podrobnosti-peregovorov-s-si-tczinpinom-v-pekine Известия, 18 октября 2023. Путин рассказал подробности переговоров с Си Цзиньпином в Пекине. Путин: с главой КНР обсуждались двусторонняя повестка и Ближний Восток]&amp;lt;/ref&amp;gt;&amp;lt;ref&amp;gt;[https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/17336721 ТАСС, 22 марта 2023. «Новая глава в отношениях»: мировые СМИ о визите Си Цзиньпина в Россию]&amp;lt;/ref&amp;gt;&amp;lt;ref&amp;gt;[https://www.vedomosti.ru/politics/articles/2023/10/16/1000872-putin-nachnet-vizit-v-kitai Ведомости, 16 октября 2023. В графике Путина — посещение глобального форума, полномасштабные переговоры с Си и встречи с еще четырьмя лидерами]&amp;lt;/ref&amp;gt;&amp;lt;ref&amp;gt;[https://www.kommersant.ru/doc/5888092 Коммерсантъ, 21 марта 2023. Главные заявления Владимира Путина и Си Цзиньпина по итогам переговоров в Кремле]&amp;lt;/ref&amp;gt;.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
2024 ийыште, президент сайлымаш деч вара Путинын икымше йотэлыш лектын коштмыжо Китайыште лийын&amp;lt;ref&amp;gt;[https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/20489623 ТАСС, 9 апреля 2024. МИД РФ: государственный визит Путина в Китай предстоит в 2024 году]&amp;lt;/ref&amp;gt;.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
==== Крымын Россий дек ушнымыж деч вара Украина дене кыл ====&lt;br /&gt;
{{Смотри также|Россий-украин кыл|Россий Федерацийыш Крымым ушымаш|Украинысе сар паша (2022 ий гыч)|Руш ден украин-влакын ик историйышт нерген}}&lt;br /&gt;
{{Смотри также|Крым кӱвар}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
[[Файл:Putin with Vladimir Konstantinov, Sergey Aksyonov and Alexey Chaly 4.jpeg|мини|Крым ден Севастополь олам Россий кышкарыш налме нерген келшыкеш кидпалым пыштымаш. Моско, Кремль, 2014 ий 18 март|альт=]]&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
2014 ий 19 мартыште, Крымын Россий кышкарыш пурымо вес кечынже, Путин Керченский пролив гоч автомобиль ден кӱртньыгорно кӱварым чоҥаш задачым шынден&amp;lt;ref name=&amp;quot;sovm&amp;quot;&amp;gt;{{cite web|title=Керченский мост будет автомобильным и железнодорожным|url=https://tass.ru/ekonomika/1058894|publisher=ТАСС |date=19 марта 2014|access-date=2018-02-08|archive-date=2018-05-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20180518214954/http://tass.ru/ekonomika/1058894|deadlink=no}}&amp;lt;/ref&amp;gt;, тиде пелотрон Россий дене ушнымаште тӱҥ паша семын аклалтын&amp;lt;ref name=&amp;quot;:3&amp;quot;&amp;gt;{{cite web|url=https://www.theguardian.com/world/2017/aug/31/russia-bridge-link-crimea-moves-nearer-completion-ukraine|title=Russia&#039;s bridge link with Crimea moves nearer to completion|author=Shaun Walker|date=2017-08-31|publisher=the Guardian|lang=en|access-date=2018-06-07|archive-date=2021-09-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20210914115340/https://www.theguardian.com/world/2017/aug/31/russia-bridge-link-crimea-moves-nearer-completion-ukraine|deadlink=no}}&amp;lt;/ref&amp;gt;. 2018 ий 15 майыште Путин Крым кӱварын автокорно ужашыжым почмаште лийын&amp;lt;ref&amp;gt;{{Cite news|title=Открытие автодорожной части Крымского моста|url=http://kremlin.ru/events/president/news/57472|work=Kremlin.ru|date=2018-05-15|access-date=2018-05-15|language=ru|accessdate=2022-04-16|archivedate=2021-12-31|archiveurl=https://web.archive.org/web/20211231091526/http://kremlin.ru/events/president/news/57472}}&amp;lt;/ref&amp;gt;. 2019 ий 23 декабрьыште кӱртньыгорно ужашым почмо&amp;lt;ref&amp;gt;{{Cite web|url=https://tass.ru/obschestvo/7404565|title=Путин открыл железнодорожное движение по Крымскому мосту|publisher=ТАСС |access-date=2019-12-23|lang=ru|archive-date=2020-04-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20200413163204/https://tass.ru/obschestvo/7404565|deadlink=no}}&amp;lt;/ref&amp;gt;.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
2019 ий 11 июльышто украин велым темлыме почеш, президент-влак Путин ден Зеленский коклаште икымше телефон мутланымаш лийын&amp;lt;ref&amp;gt;[https://www.rbc.ru/politics/11/07/2019/5d2767fe9a794793251a7f26 Киев назвал ключевую тему разговора Путина с Зеленским] {{Wayback|url=https://www.rbc.ru/politics/11/07/2019/5d2767fe9a794793251a7f26 |date=20190711201014 }} // РБК, 11.07.2019&amp;lt;/ref&amp;gt;, тиде кучалтше еҥ-влакым утарыме шотышто чолган тыршымашке конден.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
2019 ий 9 декабрьыште Парижыште «нормандийысе нылытан» / «нормандская четвёрка» саммитше — 2016 ий деч вара лидер-влакын икымше вашлиймашышт эртен. Саммит жапыште тыгак президент-влак Путин ден Зеленскийын кок могыран икымше да пытартыш вашлиймашышт лийын&amp;lt;ref name=&amp;quot;главное&amp;quot;&amp;gt;{{Cite web|url=https://www.kommersant.ru/doc/4187813|title=«Есть ли потепление? Я думаю, что да»|date=9 дек. 2019 г.|website=«Коммерсантъ»|access-date=2022-04-16|archive-date=2019-12-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20191212133113/https://www.kommersant.ru/doc/4187813|deadlink=no}}&amp;lt;/ref&amp;gt;&amp;lt;ref&amp;gt;{{Cite web|url=http://kremlin.ru/supplement/5465|title=Совместно согласованные итоги Парижского саммита «Нормандского формата»|website=kremlin.ru|access-date=2022-04-16|archive-date=2019-12-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20191212081104/http://www.kremlin.ru/supplement/5465|deadlink=no}}&amp;lt;/ref&amp;gt;.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
2021 ийыште Россий США да НАТО эл-влак деч эрвелыш шарлен кертме деч гарантийым, Украиным НАТО-ш пурташ огыл, НАТО блокым 1997 ийысе чекыш пӧртылташ, да Россий дене чекланыше эллаште ударлын ончык кайыме саргурал кышкарым вераҥдыме деч шӧрлаш йодын&amp;lt;ref name=&amp;quot;автоссылка151&amp;quot; /&amp;gt;&amp;lt;ref name=&amp;quot;Итог2021&amp;quot;&amp;gt;{{Cite web|url=https://www.kommersant.ru/doc/5154624|title=Остросюжетная внешняя политика|date=30 дек. 2021 г.|website=«Коммерсантъ»|access-date=2022-07-28|archive-date=2022-01-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20220122020623/https://www.kommersant.ru/doc/5154624|deadlink=no}}&amp;lt;/ref&amp;gt;. Российын тӱҥ йодмашыж-влакым НАТО кӱлешлан шотлен огыл.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
[[Файл:Владимир Путин в 2023 году.jpg|thumb|Владимир Путин 2023 ий 21 февральыште Гостиный дворышто Федерал погынымашлан ойлымыж годым]]&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
2022 ий 21 февральыште Путин ДНР-ым да ЛНР-ым шотлымо нерген кӱштыкеш кидпалым пыштен&amp;lt;ref name=&amp;quot;vedomosti.ru&amp;quot;&amp;gt;{{Cite web|url=https://www.vedomosti.ru/politics/news/2022/02/21/910347-putin-zayavil-sholtsu-i-makronu-namerenii-podpisat-ukaz|title=Путин заявил Шольцу и Макрону о намерении подписать указ о признании ДНР и ЛНР|website=Ведомости|access-date=2022-04-16|archive-date=2022-03-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20220317185604/https://www.vedomosti.ru/politics/news/2022/02/21/910347-putin-zayavil-sholtsu-i-makronu-namerenii-podpisat-ukaz|deadlink=no}}&amp;lt;/ref&amp;gt;, а 24 февральыште Путинын пунчалже почеш Лӱмын ыштыме сар операцийым тӱҥалме.&lt;br /&gt;
2024 ий 14 июньышто Путин, вашшогымашым тӧрлаш, тулым чарыме да мутланаш тӱҥалме тӱҥ йӧн-влак дене палдарен. Российын йодмашыже тыгай лийын: украин сарзе-влакым Донецк, Луганск республикыла гыч, Запорожье кундем гыч Украина кумдыкыш пурымо жапысе административ чекше марте лукташ; Украинын статусшо нейтралне лийшаш, блок деч ӧрдыжтӧ, да атомдыме лийышаш; Крымын, Севастопольын, ДНР-ын, ЛНР-ын, Херсон и Запорожье кундемын статусыштым тӱнямбал келшыклаште российысе регион семын ончыкташ; Россий ваштареш чыла касвел санкцийым шӧраш&amp;lt;ref name=&amp;quot;Условия&amp;quot; &amp;gt;[https://www.rbc.ru/politics/14/06/2024/666c19bf9a7947470e6ebe4b? РБК, 14 июня 2024. Путин назвал условия прекращения огня и начала переговоров]&amp;lt;/ref&amp;gt;. СВО жапыште украинысе лӱмын ыштыме службо-влак ик гана огыл президент Путиным пушташ тӧченыт, но россий кугыжанышым вуйлатыше ваштареш чыла террор актым чарен шогалтыме&amp;lt;ref&amp;gt;{{Cite web|url=https://www.rbc.ru/politics/13/07/2024/669263df9a7947a1b8df4b7d?|title=Буданов рассказал о попытках покушения на Путина|website=РБК|date=2024-07-13|access-date=2024-07-13}}&amp;lt;/ref&amp;gt;.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Российысе кугу амалкалче-влак дене кыл ===&lt;br /&gt;
1980-шо ийла мучаште, КГБ-ын дрезденысе резидентурышто пырля пашам ыштыме жап гыч Путин Николай Токарев ден Сергей Чемезов деке лишыл улеш&amp;lt;ref&amp;gt;[https://www.rbc.ru/society/08/05/2017/590fffe39a7947866e52b760 РБК, 8 мая 2017. Путин навестил своего бывшего начальника по резидентуре КГБ в Дрездене]&amp;lt;/ref&amp;gt;&amp;lt;ref&amp;gt;{{Cite web|url=https://www.vedomosti.ru/library/articles/2013/02/11/revizor_iz_razvedochnoj_partii|title=Николай Токарев: путь от КГБ до «Транснефти»|website=Ведомости|access-date=2022-04-16|archive-date=2022-03-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20220325183810/https://www.vedomosti.ru/library/articles/2013/02/11/revizor_iz_razvedochnoj_partii|deadlink=no}}&amp;lt;/ref&amp;gt;.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
2013 ий декабрьыште российысе да тӱнямбал прессын тӱткылыкыштым Путинын лу ий эрык деч посна кучымо деч вара Ходорковскийым серлагыме йодыш авалтен, тиде Сочисе олимпиаде деч ончыч Российын сынжым саештараш тыршыме семын аклалтын&amp;lt;ref&amp;gt;{{Cite web |url=https://inosmi.ru/russia/20131220/215899291.html#ixzz2oaEkxkq2 |title=Почему Путин сказал, что помилует Ходорковского {{!}} ИноСМИ |access-date=2022-04-16 |archive-date=2021-06-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210614143626/https://inosmi.ru/russia/20131220/215899291.html#ixzz2oaEkxkq2 |deadlink=no }}&amp;lt;/ref&amp;gt;&amp;lt;ref&amp;gt;{{Cite web |url=https://inosmi.ru/russia/20131224/215977515.html |title=Освобождение Михаила Ходорковского — милость князя Путина {{!}} ИноСМИ |access-date=2022-04-16 |archive-date=2021-06-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210607235841/https://inosmi.ru/russia/20131224/215977515.html |deadlink=no }}&amp;lt;/ref&amp;gt;.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
2014 ий мартыште США «Россия» банк ваштареш санкцийым увертарен&amp;lt;ref&amp;gt;{{Cite web|url=https://www.archives.gov/federal-register/executive-orders/2014.html|title=2014 Executive Orders Signed by Barack Obama|date=26 авг. 2016 г.|website=National Archives|access-date=2022-04-16|archive-date=2022-03-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20220313143754/https://www.archives.gov/federal-register/executive-orders/2014.html|deadlink=no}}&amp;lt;/ref&amp;gt;, тудым «Россий Федераций кучемыште кугу олмым айлыше» да кугу бизнесъеҥ-влакын «шке банкышт» ман лӱмденыт, нуным президент Путин дене паша кыл кучышылан шотленыт (Геннадий Тимченко, иза-шольо Аркадий ден Борис Ротенберг, Юрий Ковальчук). Шукертсе келшымаш кыл Путиным виолончелист да амалкалче Сергей Ролдугин дене кылден&amp;lt;ref&amp;gt;[https://www.rbc.ru/politics/29/03/2016/56fa69d79a794784efde8629 РБК, 29 марта 2016. Информационный вброс: что известно про друга президента Сергея Ролдугина]&amp;lt;/ref&amp;gt;.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Критике ===&lt;br /&gt;
Тӱнясе тӱрлӧ элын савыктышыже-влак Путинын ончылгочак палемдыме кугыжаныш, виктер вуйлатыше, королевствын пагалымыже, римский Папа дене вашлиймашке вараш кодын толмыжым палемдат&amp;lt;ref&amp;gt;{{Cite web |url=https://www.rbc.ru/photoreport/11/06/2015/5579717a9a79477cfe19fcf7 |title=Часов не замечает: к кому и на сколько опаздывал Путин |access-date=2022-04-16 |archive-date=2022-04-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220401112549/https://www.rbc.ru/photoreport/11/06/2015/5579717a9a79477cfe19fcf7 |deadlink=no }}&amp;lt;/ref&amp;gt;.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Путинлан ваштареш шогышо-влакын туран луктын ойлымо статья-влакым шымлышыла, Массачусетск институтысо русистке, профессор Элизабет Вуд шекланен&amp;lt;ref&amp;gt;[https://www.wilsoncenter.org/person/elizabeth-wood Elizabeth A. Wood] {{Wayback|url=https://www.wilsoncenter.org/person/elizabeth-wood |date=20210709183827 }} Wilson Center Home&amp;lt;/ref&amp;gt;: оппозиционер-влак националист (але ксенофобий) шӱлышым (риторика) либерализм дене лугаш тӧчат, а шке ӱжыкмутыштым Путиным «шемемден» ойлымо дене негызлат. Политике ваштареш улмым ончыктымо эн проста йӧнлан вуйлатыме режим дене политике вуйлатышым иктӧр шынден кержалтмаш (нападке) шотлалтеш гынат, тыгайже пӱтынь тӱня мучко шарлен, тысе сӱретым ончымаште, Вудын шонымаштыже, оппозиционер-влакын ваштарешлык чолгалыкышт айдеме кокласе мыскылыме сыным путырак налын&amp;lt;ref&amp;gt;{{публикация|книга|заглавие=Roots of Russia’s War in Ukraine|ссылка=|год=2016|автор=Wood|ref=|автор имя=Elizabeth|вид=|часть=Personal Attacks on Vladimir Putin, 2011–12|часть ссылка=|часть вид=|основной автор=|ответственный=|издание=|место=Washington, D.C.|издательство=Woodrow Wilson Center Press|pages=103—104|тираж=|isbn=9780231801386}}&amp;lt;/ref&amp;gt;.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Россий президентым Украинысе сӧйлан кӧра шылталышыла, Польшын экс-премьерже Матеуш Моравецкий [[2024|2024 ий]] январьыште Express савыктышлан пуымо интервьюштыжо палемден: Российын да президент Путинын «тӱнямбал политикыште кугу шапаш вийже (ресурсшо), стратегий келгытше, чытышыже уло»&amp;lt;ref&amp;gt;[https://www.rbc.ru/politics/13/01/2024/65a260ed9a79470d528df74d? РБК, 13 января 2024. Экс-премьер Польши заявил о «глубоко тревожной» ситуации на Украине]&amp;lt;/ref&amp;gt;.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
2024 ий июньышто лӱмлӧ британ политик Reform UK пурла партийын ончылъеҥже Найджел Фараж, Би-би-си-лан интервьюштыжо, Путин нерген шонкалышыжла каласен: Путин тудлан айдеме семын ок келше, но «политик пашаеҥ семын тудым куанен ончем»&amp;lt;ref&amp;gt;[https://www.rbc.ru/politics/22/06/2024/667626869a794718ed7e42be РБК, 22 июня 2024. Идеолог Brexit заявил, что конфликт Москвы и Киева спровоцировал Запад]&amp;lt;/ref&amp;gt;.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Коррупций да налогым тӱлыдымӧ дене кучедалмаш ===&lt;br /&gt;
{{Основная статья|Российыште коррупций}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
2006 ийыште президент Путин Россий лӱм дене коррупций ваштареш ООН-ын конвенцийеш кидпалым пыштен. 2012 ий гыч Путин Коррупций ваштареш кучедалме шотышто икмыняр калыкле планеш кидым пыштен. 2012 ийыште президентын олмыш Путинын шогалмеке, тудын эскерымыж да кӧнымыж почеш у антикоррупционный паша почылтын, коррупций дене кылдалтше кӱкшӧ олмым айлыше&amp;lt;ref&amp;gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://www.gazeta.ru/politics/2017/04/04_a_10610741.shtml|title=25 лет коррупционной «заразе»|website=Газета.Ru|access-date=2022-10-27|archive-date=2022-10-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20221027103439/https://www.gazeta.ru/politics/2017/04/04_a_10610741.shtml|deadlink=no}}&amp;lt;/ref&amp;gt; чинъеҥ, губернатор, амалкалче-влакым эрык деч посна кодымо. Судын титаклыме пунчалже почеш кугу лӱман-влак кужу пагытлан эрык деч посна кодыныт: Алексей Улюкаев, Никита Белых, Александр Хорошавин, Сергей Фургал, Виктор Ишаев, Леонид Маркелов, Вячеслав Гайзер, Вячеслав Дудка, Андрей Нелидов, Николай Подгорнов, Владимир Торлопов, Николай Денин, Александр Прохоров, Александр Реймер, Михаил Ходорковский, Рауф Арашуков, Магомедов иза-шольо-влак&amp;lt;ref&amp;gt;[https://tass.ru/info/17017975 ТАСС, 10 февраля 2023. Кого из бывших губернаторов приговорили к реальным срокам заключения]&amp;lt;/ref&amp;gt;&amp;lt;ref&amp;gt;[https://www.rbc.ru/society/01/12/2022/637f0e229a79473add85ed55 РБК, 1 декабря 2022. Суд приговорил братьев Магомедовых к 19 и 18 годам лишения свободы]&amp;lt;/ref&amp;gt; да молат.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
2023—2024 ийлаште РФ Аралтыш министерствын кӱшыл чинъеҥже-влак ваштареш антикоррупций паша толкынла нӧлталалтын, тидын годым лу дене кӱкшӧ олмышто шинчыше еҥ-влакын пашашт негызеш уголовный делам почмо, ты радамыште чоҥымо да тылысе йӧным ситарыме шотышто министрын кок алмаштышыже, кадр шотышто Тӱҥ управленийын начальникше улыт&amp;lt;ref&amp;gt;[https://lenta.ru/news/2024/07/12/v-gosdume-raskryli-masshtab-vorovstva-v-minoborony/ Lenta.ru, 12 b.kz 2024/ В Госдуме раскрыли масштаб воровства в Минобороны]&amp;lt;/ref&amp;gt;&amp;lt;ref&amp;gt;[https://www.kommersant.ru/doc/6834832 Коммерсантъ, 13 июля 2024. В деле бывшего замминистра обороны Иванова могут появиться новые фигуранты]&amp;lt;/ref&amp;gt;.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
2010 ийла тӱҥалтыште Российыште кугыжаныш закупокым электрон кышкар гоч шукташ тӱҥалыныт, ондак мер калык деч шылтен ыштыме паша-влак ятырлан куштылемыныт да вошткойшо лийыныт.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Ernst &amp;amp; Young британ компанийын 2012 ийыште шымлымыж почеш, 2011 ийыште Российыште коррупций риск ятырлан иземын да ятыр шотышто тӱнямбал кокла кӱкшыт деч изирак лийын. Тыге, 2011 ийыште Российыште йодыштмо менеджер-влак гыч 39 % бизнесым аралаш да корпоратив пайдам налаш пӧлек оксам пуаш кӱлмӧ нерген ойлен гын, 2012 ийыште тыгай 16 % лийын&amp;lt;ref&amp;gt;{{Cite web|url=https://www.vedomosti.ru/management/articles/2012/05/29/ey_korrupciya_v_rossii_padaet|title=Ernst &amp;amp; Young отметила снижение коррупционных рисков в России|website=Ведомости|access-date=2022-04-16|archive-date=2022-04-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20220408190737/https://www.vedomosti.ru/management/articles/2012/05/29/ey_korrupciya_v_rossii_padaet|deadlink=no}}&amp;lt;/ref&amp;gt;.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== МУС-ын титаклымашыже ===&lt;br /&gt;
2023 ий [[17 ӱярня|17 мартыште]] Тӱнямбал уголовный суд В. Путиным да М. Львова-Беловам арестоваяш ордерым пуэн. Уголовный судын уверже почеш, Путин ден Львова-Белова «ончылгоч увертарыме почеш, сарысе титаклан мутым кучат», тыгайлан суд Россий Украине кокласе вашшогымаш годым Российын кучымаште улшо мланде гыч украин йоча-влакын тӧртыкдымын депортироватлымым шотла.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Россий вел титаклымашым ӧрдыжтара, тудо Тӱнямбал уголовный судын юрисдикцийжым чынлан ок шотло. Пресс-секретарь Дмитрий Песковын пеҥгыдемдымыж почеш, РФ-се права могыр гыч ончаш гын, судын пунчалже-влак «нимолан йӧрдымӧ» улыт&amp;lt;ref&amp;gt;[https://www.rbc.ru/politics/17/03/2023/641486bf9a79479594d1fb8a РБК, 17 марта 2023. Суд в Гааге выдал ордер на арест Путина и Львовой-Беловой]&amp;lt;/ref&amp;gt;.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Тӱняумылымаш, политике ончалтыш, юмыйӱла кумыл ==&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Тӱняумылымаш ===&lt;br /&gt;
Политолог ден журналист-влак Владимир Путиным политике кумылжо дене консерватор-влак радамыш пуртат.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Философ ден историк-влак коклаште, кудын ойыштым Путин чӱчкыдын ушештара, утларакшым пурла консерватор-влак улыт: И. А. Ильин&amp;lt;ref&amp;gt;&#039;&#039;Гнездилов А.&#039;&#039; Иван Ильин и идеология Кремля // [https://www.yabloko.ru/files/democrat2.pdf Демократ, 12.22] {{Wayback|url=https://www.yabloko.ru/files/democrat2.pdf |date=20230105090925 }}, с. 14—18&amp;lt;/ref&amp;gt;, К. Н. Леонтьев, Л. Н. Гумилёв, Н. А. Бердяев, Н. М. Карамзин, Д. И. Менделеев, В. С. Соловьёв. Йӧратыме философшылан политолог-влак И. А. Ильиным шотлат&amp;lt;ref&amp;gt;{{cite web|title=В поисках мудрости|url=https://www.kommersant.ru/doc/2383840|website=Коммерсант. Власть|access-date=2019-01-09|archive-date=2019-01-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20190110073640/https://www.kommersant.ru/doc/2383840|deadlink=no}}&amp;lt;/ref&amp;gt;.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Философ Мишель Ельчанинов Путинын тӱняужмыжын тӱҥ сынжым тыге радамлен пуэн: консерватизм, касвелдыме, шке семын вияҥме «руш корно» теорий да ервазийлык. Путинын тӱняумылымаштыже эртыше совет илыш шке палыжым коден&amp;lt;ref&amp;gt;{{cite web|title=Цели Путина, идеология России|url=https://inosmi.ru/politic/20160505/236420932.html|website=Frankfurter Allgemeine Zeitung|access-date=2019-01-09|archive-date=2019-01-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20190110015003/https://inosmi.ru/politic/20160505/236420932.html|deadlink=no}}&amp;lt;/ref&amp;gt;.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
2011 ден 2013 ийлаште Путин шкенжым «коммунистдыме консерватор»&amp;lt;ref&amp;gt;&#039;&#039;Тьерри де Монбриаль&#039;&#039; Русский дневник: 1977—2011. — М., Аспект-Пресс, 2019. — ISBN 978-5-7567-1027-4. — с. 447&amp;lt;/ref&amp;gt; да консерватор дек тайныше прагматик ман аклен&amp;lt;ref&amp;gt;{{Cite web |url=https://rg.ru/2013/09/04/intervue.html |title=Путин дал интервью агентству «Ассошиэйтед Пресс» и Первому каналу — Российская газета |access-date=2016-07-11 |archive-date=2013-09-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130907054927/https://rg.ru/2013/09/04/intervue.html |deadlink=no }}&amp;lt;/ref&amp;gt;, 2014 ийыште шкенжым либерал-влак пелен улшылан шотлен&amp;lt;ref&amp;gt;{{Cite web|url=https://www.rbc.ru/politics/19/01/2014/570416189a794761c0ce5bf4|title=В.Путин подтвердил, что он «настоящий либерал»|publisher=РБК|access-date=2018-06-15|archive-date=2018-06-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20180615112722/https://www.rbc.ru/politics/19/01/2014/570416189a794761c0ce5bf4|deadlink=no}}&amp;lt;/ref&amp;gt; да «Российын эн кугу националистше» манын&amp;lt;ref name=&amp;quot;Ведомости&amp;quot;&amp;gt;{{Cite web|url=https://www.vedomosti.ru/politics/news/2014/10/24/putin-ya-samyj-bolshoj-nacionalist-v-rossii|title=Путин: Самый большой националист в России - это я|publisher=Ведомости|access-date=2018-06-15|archive-date=2018-09-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20180923235922/https://www.vedomosti.ru/politics/news/2014/10/24/putin-ya-samyj-bolshoj-nacionalist-v-rossii|deadlink=no}}&amp;lt;/ref&amp;gt; (2018 ийыште Российыште «эн чын да пайдале лектышан националист» марте ешарен рашемден&amp;lt;ref&amp;gt;{{Cite web|url=https://www.rbc.ru/politics/18/10/2018/5bc887819a79471a48978647|title=Путин назвал себя самым эффективным националистом|publisher=РБК|access-date=2018-10-18|archive-date=2018-10-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20181018171241/https://www.rbc.ru/politics/18/10/2018/5bc887819a79471a48978647|deadlink=no}}&amp;lt;/ref&amp;gt;). Тидын годым Путин «Россий — руш-влаклан» шонымашым шылтален (2021 ийыште «пещерысе национализмын» ӱжыкмутшо ман ойлен)&amp;lt;ref&amp;gt;{{Cite news|title=Путин счел лозунг «Россия для русских» вредным для страны|url=https://www.rbc.ru/politics/17/02/2021/602cea0a9a7947077d8a8070|website=РБК|date=17 фев 2021}}&amp;lt;/ref&amp;gt;, тудым сепаратист да ирредентист амбицийлан ваштарешлыше ман ойлен — 2022 ийыште ик телемутланымаштыже тудо увертарен: тудын тӱҥ шонымашыже «руш калыкым чумыраш». Песковын мутшо почеш, Путин йӱштын да «ӱшан деч посна» монархийым онча&amp;lt;ref&amp;gt;{{cite web|url=https://www.vedomosti.ru/politics/news/2017/03/15/681255-peskov-putin-monarhiyu|title=Песков: Путин относится к монархии без оптимизма|date=2017-03-15|publisher=Ведомости|archive-url=https://web.archive.org/web/20171009195855/https://www.vedomosti.ru/politics/news/2017/03/15/681255-peskov-putin-monarhiyu|archive-date=2017-10-09|access-date=2017-09-10|deadlink=no}}&amp;lt;/ref&amp;gt; — 2016 ийыште Путин шкежак каласен: тудлан эреак социалист шонымаш-влак келшеныт&amp;lt;ref&amp;gt;{{cite web|title=Путин: Мне до сих пор нравятся коммунистические идеи, я не выбрасывал партбилет|url=https://www.vedomosti.ru/politics/news/2016/01/25/625382-putin-kommunisticheskie-idei|website=Ведомости|access-date=2019-01-09|archive-date=2019-01-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20190110014523/https://www.vedomosti.ru/politics/news/2016/01/25/625382-putin-kommunisticheskie-idei|deadlink=no}}&amp;lt;/ref&amp;gt;.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Путин сталинизмым осал шӱлышыш савырыме ваштареш шоген, тыгак тудым шылталыше-влак южгунам сталинист семын акленыт&amp;lt;ref&amp;gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://www.rbc.ru/opinions/politics/19/06/2017/5947a0bf9a79471cdbd8ec4f|title=Путин и Сталин: в чем проблема «демонизации» истории|website=РБК|access-date=2023-03-06}}&amp;lt;/ref&amp;gt;, но Алексей Венедиктовын пеҥгыдемден ойлымыж почеш, «Путин — сталинист огыл, да тудо [[Сталин, Иосиф Виссарионович|Сталиным]] ок йӧрате», а руш монарх-шамыч гыч Екатеринам эн чот чонеш шыҥышылан шотла. Путинын [[Ленин, Владимир Ильич|Лениным]] да тудын СССР-ште калыкле-кугыжанышым чоҥымо модельже-влакым, 1922 ийыште СССР-ым ыштыме годым Донбассын, Харьковын, Малороссийын чылт руш мланде кумдыкым Украин ССР кышкарыш пуртымыжым да ушемысе кугыжаныш гыч ойырлымо марте шке вуя илаш правам пуымыжым шылталымыж нерген кумдан палат. Тидын дене пырля Путин Йошкар площадьыште В. И. Ленинын Мавзолейжым петырыме нерген радикал йодмаш дене келшен огыл&amp;lt;ref&amp;gt;[https://www.rbc.ru/opinions/politics/26/01/2016/56a7858e9a79477cc8cc27d7 РБК, 26 января 2016. Александр Резник. Назад в будущее: почему Путин критикует Ленина]&amp;lt;/ref&amp;gt;.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Путин чӱчкыдынак касвел политик-влакын кучылтмо «&#039;&#039;правил почеш негызлыме шот-радам&#039;&#039;» / «&#039;&#039;порядок, основанный на правилах&#039;&#039;» умылымашым шылтала — чынже ден нигӧат ок пале, кӧ, кунам да мо негызеш Россий деч посна ты правилым палемден&amp;lt;ref&amp;gt;[https://tass.ru/politika/19021503 ТАСС, 16 октября 2023. Путин назвал чушью западный порядок, основанный на правилах]&amp;lt;/ref&amp;gt;.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Россий да совет историй дек ончалтышыже ===&lt;br /&gt;
[[Файл:Putin BRE 4.jpg|right|thumb|left|Владимир Путин «Российысе кугу энциклопедий» тичмаш савыктышын лекмыжым палемдыме годым]]&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
[[2013|2013 ийыште]] Путин кыдалаш школышто Россий историйым туныктымо книга-влакым ик йогын дене ышташ темлен, тыге тудо историйым ваштарешлен, кокыте шонымашым шочыктышо ой деч кораҥдаш шонен&amp;lt;ref&amp;gt;* [http://top.rbc.ru/society/19/02/2013/845904.shtml В. Путин рассказал, каким должен быть новый учебник истории России] {{Wayback|url=http://top.rbc.ru/society/19/02/2013/845904.shtml |date=20130602050618 }} // РБК, 19.02.2013&lt;br /&gt;
* [http://top.rbc.ru/society/17/06/2013/862145.shtml Д. Ливанов: Изучение истории России закончится на В. Путине] {{Wayback|url=http://top.rbc.ru/society/17/06/2013/862145.shtml |date=20130622014451 }} // РБК, 17.06.2013&amp;lt;/ref&amp;gt; — школлаште российысе историйым нине учебник-влак дене туныктымаш 2016/2017 тунемме ийыште лийын.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
[[2005|2005 ийыште]] Путин СССР-ын шаланымыжым XX курымысо кугу геополитике катастрофо манын&amp;lt;ref name=&amp;quot;:21&amp;quot;&amp;gt;{{Cite web|url=http://kremlin.ru/appears/2005/04/25/1223_type63372type63374type82634_87049.shtml|title=Послание Федеральному Собранию Российской Федерации|archive-url=https://web.archive.org/web/20090629193625/http://www.kremlin.ru/appears/2005/04/25/1223_type63372type63374type82634_87049.shtml|archive-date=2009-06-29|access-date=2010-10-08|deadlink=no}}&amp;lt;/ref&amp;gt;. Тунамак тудо мер калыкым демократий сынан у Российым тӱзаташлан чумыргаш (консолидаций) ӱжын&amp;lt;ref name=&amp;quot;:21&amp;quot; /&amp;gt;.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Октябрь революцийын вождьшо В. И. Ленинын паша лектышыже да шонымашыже-влак нерген Путин тура ойлен, историйысе Российым шалатымыжлан титаклен&amp;lt;ref&amp;gt;[http://www.interfax.ru/russia/490856 Путин рассказал учёным о подрывной роли Ленина в российской истории] {{Wayback|url=http://www.interfax.ru/russia/490856|date=20160121151807}} // Интерфакс&amp;lt;/ref&amp;gt;&amp;lt;ref&amp;gt;{{Cite web|url=https://www.rbc.ru/rbcfreenews/5dfb4c919a79470a42e53bb1|title=Путин ответил на вопрос о выносе тела Ленина из Мавзолея // РБК, 19.12.19|archive-url=https://web.archive.org/web/20220402133011/https://www.rbc.ru/rbcfreenews/5dfb4c919a79470a42e53bb1|archive-date=2022-04-02|access-date=2022-04-16|deadlink=no}}&amp;lt;/ref&amp;gt;.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
[[2019|2019 ий]] декабрьыште Путин тӱнямбал ден россий форумлаште Кокымшо тӱнямбал сар тӱҥалме шотышто Касвелын мутым кучымыжыжлан икмыняр мутланымашым пӧлеклен. Путин Европарламентын резолюцийжым туран шылталымашке луктын, тыште сталинысе коммунизмын ден нацизмын осал пашаштым иктӧр аклен очыктеныт, тыгак ойленыт, пуйто Германийын да СССР-ын кок тоталитар кучем коклаште керылт пурыдымаш нерген договорлан верч сар тӱҥалын. Путинын шонымыж почеш, сӧйым тӱҥалаш чын амалым Версальысе тынысын куллык темлымашыже ыштен, Германийлан тиде «калыкле мыскылымаш» / «национальное унижение» лийын, да варажым европо кугыжаныш-влакын Германий шотышто вӱдымӧ политикышт, ончыкылык сарлан плацдармым ыштен&amp;lt;ref&amp;gt;{{Cite web |url=https://ria.ru/20191220/1562655224.html |title=Путин заявил, что его удивила резолюция ЕП об исторической памяти |date=2019-12-20 |publisher=РИА Новости |lang=ru |access-date=2019-12-25 |archive-date=2019-12-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191225132856/https://ria.ru/20191220/1562655224.html |deadlink=no }}&amp;lt;/ref&amp;gt;&amp;lt;ref&amp;gt;{{Cite web |url=https://www.interfax.ru/world/677307 |title=Москва раскритиковала Европарламент из-за принятия «антисоветской» резолюции |date=2019-09-20 |publisher=Интерфакс |lang=ru |access-date=2019-12-25 |archive-date=2019-12-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191225132855/https://www.interfax.ru/world/677307 |deadlink=no }}&amp;lt;/ref&amp;gt;. «Молотов — Риббентропын пактышт» тыныс нерген келшык радамыште пытартышлан ушештаралтын, тыгайым гитлерысе Германий [[1930|1930-шо ийлаште]] европысо моло эл-влак денат ыштен. Путин [[Польшо|Польшым]] посна шылтален да кызытсе вуйлатышыжлан «ожно мо ышталтме шотышто титаклымылан извиненийым йодаш» ойым пуэн&amp;lt;ref&amp;gt;{{Cite web|lang=en-US|url=https://foreignpolicy.com/2020/01/21/vladimir-putin-wants-to-rewrite-the-history-of-world-war-ii/|title=Vladimir Putin Wants to Rewrite the History of World War II|author=Sergey Radchenko|website=Foreign Policy|access-date=2023-02-15|archive-date=2022-02-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20220220042544/https://foreignpolicy.com/2020/01/21/vladimir-putin-wants-to-rewrite-the-history-of-world-war-ii/|deadlink=no}}&amp;lt;/ref&amp;gt;.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
2022 ий [[20 вӱдшор|20 апрельыште]] Путин князь Рюрикын тукымжо шотышто норман теорий ваштареш ойлен. Президент лиймыж годсекак ты йодыш шотышто тургыжланымыже палдырнен.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Октябрьыште Путин шке шонымыжым каласен: XVIII курымышто Емельян Пугачёвын пудыранчыкшат Россий империйысе рӱдӧ кучемын лушкыдылыкшылан кӧра лийын кертын&amp;lt;ref&amp;gt;{{Cite news|title=Путин назвал одной из причин пугачевского восстания ослабление центральной власти|url=https://tass.ru/obschestvo/15964163|website=ТАСС|date=2022-10-05|accessdate=2023-02-28|archivedate=2022-10-12|archiveurl=https://web.archive.org/web/20221012200757/https://tass.ru/obschestvo/15964163}}&amp;lt;/ref&amp;gt;.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
2023 ий январьыште, Ленинград блокадым пытарымылан 80 ий темме идалыкыште, Путин шарныктен: блокадым ыштымаште немыч-фашист войска-влак веле огыл, а «европысо эл-влакын» ӱшанъеҥыштат лийыныт, тидын нерген ондак Россий пагален илаш кӱлмӧ кумылым ончыктымыжлан кӧра, вашкылым локтылаш огыл манын, ойлен огыл&amp;lt;ref&amp;gt;[https://www.interfax.ru/russia/881221 Интерфакс, 18 января 2023. Путин заявил, что РФ не напоминала об участии европейцев в блокаде Ленинграда из-за толерантности]&amp;lt;/ref&amp;gt;.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
2023 ий шыжым Путин паледен: Совет Ушем [[1956|1956 ийыште]] [[Венгрий]]ыш, [[1968|1968 ийыште]] Чехословакийыш танк-влакым пуртымо годым йоҥылышым ыштен. «Тӱжвал политике аланыште моло калык дене келшыдымашым шочыктышо нимогай пашамат ышташ ок лий», — палемден тудо. [[Венгрий]]ыште нине мут-влакым шокшын вашлийыныт&amp;lt;ref&amp;gt;{{Cite web|lang=|url=http://kremlin.ru/events/president/news/72259|title=Пленарное заседание восьмого Восточного экономического форума. Президент России Владимир Путин принял участие в пленарном заседании восьмого Восточного экономического форума.|website=Официальный сайт президента России|date=2023-09-12|access-date=2024-08-31}}&amp;lt;/ref&amp;gt;&amp;lt;ref&amp;gt;{{Cite web|url=https://www.rbc.ru/politics/30/08/2024/66d218339a79472f8d3ffa00?|title=Глава ЕК заявила, что некоторые политики в ЕС «мутят воду» насчет Украины|website=РБК|date=2024-08-30|access-date=2024-08-31}}&amp;lt;/ref&amp;gt;.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Юмыйӱла ончалтышыже ===&lt;br /&gt;
2012 ий январьыште сайлымаш кампаний деч ончыч Путин йочаж годым православий йӱла почеш тынеш пуртымо нерген ойлен. Тынеш пуртымаш 1952 ий ноябрьыште (Микал кечын) Ленинградысе Утарыше-Преображен соборышто лийын&amp;lt;ref&amp;gt;[http://www.pravmir.ru/vladimir-putin-rasskazal-o-svoem-kreshhenii/ Владимир Путин рассказал о своём крещении. 7 января 2012] {{Wayback|url=http://www.pravmir.ru/vladimir-putin-rasskazal-o-svoem-kreshhenii/ |date=20121024162907 }} // Православие и мир&amp;lt;/ref&amp;gt;.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Путин ик гана веле огыл христиан ден коммунист идеологийым таҥастарен ойлен да пеҥгыдын ӱшандарен: коммунизмым чоҥышын Кодексыштыже тӱҥ умылымаш-влак — «эрык, иза-шольо, тӧр праван улмо, чынлык» — «чылжат Шнуй возымашым негызлат, тиде чыла тушто уло… Шонымаш-влак тӱҥ шотышто чапле улыт…, но мемнан элыште нине чапле шонымаш-влакым илышыш шыҥдарыме паша социалист-утопист-влакын возымышт дечын тораште лийын»&amp;lt;ref&amp;gt;[http://www.interfax.ru/russia/491445 Путин признался в симпатии к созвучным Библии коммунистическим идеям] {{Wayback|url=http://www.interfax.ru/russia/491445 |date=20160126091302 }} // Интерфакс, 25.01.2016&amp;lt;/ref&amp;gt;&amp;lt;ref&amp;gt;[http://www.interfax-religion.ru/atheism/?act=news&amp;amp;div=61704 Путину нравятся идеи коммунизма, он считает их созвучными библейским] {{Wayback|url=http://www.interfax-religion.ru/atheism/?act=news&amp;amp;div=61704 |date=20160202191128 }}// Интерфакс-Религия, 25.01.2016&amp;lt;/ref&amp;gt;&amp;lt;ref&amp;gt;{{Cite web |url=https://www.rbc.ru/politics/14/01/2018/5a5b2c469a79477f62cbafae |title=Путин сравнил тело Ленина в Мавзолее с мощами святых // РБК, 14.01.18 |access-date=2022-04-16 |archive-date=2022-04-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220402133352/https://www.rbc.ru/politics/14/01/2018/5a5b2c469a79477f62cbafae |deadlink=no }}&amp;lt;/ref&amp;gt;.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
[[Файл:Vladimir Putin 16 August 2001-1.jpg|upright|мини|Путин Валаамысе Утарыше-Преображен монастырьыште архимандрит Панкратий дене пырля (шолаште), 2001 ий 16 август]]&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Путин Моско да Пӱтынь Российын патриархше Алексий II дене эреак вашлийын (1999 ий 31 декабрь гыч тӱҥалын — ты кечын Борис Ельцин президент кучемым Путинлан кучыктен, — да 2000 ий 11 январьыште, кунам Путин Алексий II дене пырля Христосын шочмыжлан 2000 ий теммым Кремльыште палемдыме паремле вашлиймаште лийын, Моско да Пӱтынь Российын патриархше Кирилл дене вашлиялтеш&amp;lt;ref&amp;gt;{{cite web|url=http://www.patriarchia.ru/db/text/1992378.html|title=Председатель правительства В. В. Путин поздравил Святейшего Патриарха Кирилла с третьей годовщиной интронизации / Патриархия.ru|access-date=2013-01-29|archiveurl=https://www.webcitation.org/6E6ZNe5Rt?url=http://www.patriarchia.ru/db/text/1992378.html|archivedate=2013-02-01|deadlink=no}}&amp;lt;/ref&amp;gt;, юмылан кумалмаште лиеда, эл мучко лектын коштшыжла, православий черке ден монастырьлаш пура, юмылан вуй савымыж годым ыресла&amp;lt;ref&amp;gt;{{cite web|url=http://www.ntv.ru/novosti/411816|title=Путин на Рождество призвал помогать нуждающимся и проявлять милосердие // НТВ.Ru|access-date=2013-01-08|archive-date=2013-01-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20130107224715/http://www.ntv.ru/novosti/411816/|deadlink=no}}&amp;lt;/ref&amp;gt;.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Los Angeles Times американ савыктышын аклымыж почеш, Путин 2007 ий майыште патриарх Алексей II дене пырля йот элласе Руш православий черке ден РПЦ кокласе 80 ияш вашшогымашым пытарымаште, РПЦЗ-ын шкевуя виктараш праван черке семын РПЦ-ыш ушнымаште тӱҥ верым айлен&amp;lt;ref&amp;gt;{{cite news|url=http://www.chron.com/disp/story.mpl/world/4815010.html|date=2007-05-17|title=Russian Orthodox Church ends 80-year split|author=David Holley|publisher=Los Angeles Times|language=en|website=|accessdate=2022-04-16|archivedate=2007-05-20|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070520061933/http://www.chron.com/disp/story.mpl/world/4815010.html}}&amp;lt;/ref&amp;gt;.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Путинын шонымыш почеш, «Российын йӱлаш пурышо конфессийже-влак, да атом щитше россий кугыжанышым пеҥгыдын кучышо йыжыҥ, элнан кӧргӧ да тӱжвал лӱдыкшыдымылыклан йӧным ыштыше негыз улыт»&amp;lt;ref&amp;gt;Пресс-конференция Президента России, 1.02.2007&amp;lt;/ref&amp;gt;.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Публичный образ ==&lt;br /&gt;
[[Файл:Putin in Su-27-2.jpg|мини|249x249px|Владимир Путин Су-27 кабиныштыже, 2000 ийысе президент кампаний годым]]&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
2013 ийыште Путин, «Forbes» журналын ий еда эртарыме «тӱнян эн пагалыме еҥже-влак» рейтингыште икымше верым налын&amp;lt;ref&amp;gt;{{Cite web|url=https://www.forbes.com/sites/carolinehoward/2013/10/30/the-worlds-most-powerful-people-2013/|title=The World&#039;s Most Powerful People 2013|first=Caroline|last=Howard|website=Forbes|access-date=2022-04-16|archive-date=2017-03-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20170314065815/https://www.forbes.com/sites/carolinehoward/2013/10/30/the-worlds-most-powerful-people-2013/|deadlink=no}}&amp;lt;/ref&amp;gt;&amp;lt;ref&amp;gt;{{Cite web |url=http://ria.ru/world/20131030/973699084.html |title=РИА-Новости: Путин сместил Обаму с первого места в рейтинге Forbes |access-date=2013-10-30 |archive-date=2013-10-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131031153654/http://ria.ru/world/20131030/973699084.html |deadlink=no }}&amp;lt;/ref&amp;gt;, [[Обама, Барак|Барак Обамым]] кокымшо верыш шыгыремден. Рейтингым ыштыше-влакын шонымышт почеш, Путин 2013 ийыште &amp;quot;шке элыште да тӱнямбал ареныште куатшым ончыктышо шкевуякучышо (самодержец) семын икымше верым налын&amp;lt;ref&amp;gt;«Russian autocrat Vladimir Putin scores the highest points in 2013 because he so frequently shows his strength at home and on the global stage» ([https://www.forbes.com/sites/carolinehoward/2013/10/30/ranking-the-worlds-most-powerful-people-2013/ источник] {{Wayback|url=https://www.forbes.com/sites/carolinehoward/2013/10/30/ranking-the-worlds-most-powerful-people-2013/ |date=20220313144126 }})&amp;lt;/ref&amp;gt;. Тыгаяк иктешлымаш 2014 ийыште угычтаралтын&amp;lt;ref&amp;gt;{{cite web|url=http://www.forbes.ru/news/272499-putin-vozglavil-reiting-samykh-vliyatelnykh-lyudei-mira-po-versii-forbes|title=Путин возглавил рейтинг самых влиятельных людей мира по версии Forbes|quote=«…за год, когда Путин присоединил Крым, устроил опосредованную войну на Украину и подписал сделку стоимостью более 70 млрд долларов на строительство газопровода с Китаем (это крупнейший  строительный проект на планете), наш выбор кажется просто пророческим», — указывает журнал.|date=2014-11-05|publisher=Аксель Шпрингер Раша|access-date=2014-11-05|archive-date=2014-11-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20141105180320/http://www.forbes.ru/news/272499-putin-vozglavil-reiting-samykh-vliyatelnykh-lyudei-mira-po-versii-forbes|deadlink=no}}&amp;lt;/ref&amp;gt;, варажам 2016 ийыштат&amp;lt;ref&amp;gt;{{cite web|url= https://www.gazeta.ru/politics/news/2016/12/14/n_9454661.shtml|title= Путин в четвертый раз признан самым влиятельным человеком мира по версии Forbes|date= 2016-12-14|work= Газета.Ru|publisher= Rambler&amp;amp;Co|access-date= 2016-12-14|archiveurl= https://web.archive.org/web/20161215155334/https://www.gazeta.ru/politics/news/2016/12/14/n_9454661.shtml|archivedate= 2016-12-15|deadlink= no}}&amp;lt;/ref&amp;gt;. «Россий президент шке куатшым мланде шарын кажне лукышкыжо гаяк кумдаҥден шуктен»&amp;lt;ref&amp;gt;{{cite web|url= https://www.forbes.com/profile/vladimir-putin/|title= The World&#039;s Most Powerful People: #1 Vladimir Putin|date= 2016-12-14|work= Forbes.Com|publisher= Forbes Media LLC|access-date= 2016-12-14|lang= en|archiveurl= https://web.archive.org/web/20161206150815/http://www.forbes.com/profile/vladimir-putin/|archivedate= 2016-12-06|deadlink= no}}&amp;lt;/ref&amp;gt;&amp;lt;ref&amp;gt;[https://www.forbes.com/sites/davidewalt/2016/12/14/the-worlds-most-powerful-people-2016/#2d5508e368d8 The World’s Most Powerful People 2016] {{Wayback|url=https://www.forbes.com/sites/davidewalt/2016/12/14/the-worlds-most-powerful-people-2016/#2d5508e368d8 |date=20180105224706 }} // Forbes, 14.12.2016&amp;lt;/ref&amp;gt;.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
2015 ий октябрьыште Путин шкенжым «кӱртньӧ шулдыран кӧгӧрчен» семын аклен&amp;lt;ref&amp;gt;{{cite web|url=http://www.rbc.ru/politics/24/10/2015/562b43449a79477c52cde4c1|title=Путин назвал себя голубем с железными крыльями|publisher=РБК|archive-url=https://web.archive.org/web/20151024170815/http://www.rbc.ru/politics/24/10/2015/562b43449a79477c52cde4c1|archive-date=2015-10-24|access-date=2015-09-02|deadlink=no}}&amp;lt;/ref&amp;gt;, а айдемын чыташ лийдыме койышыж гыч шоялык ден ӱлыкшӧ умылымашым палемден&amp;lt;ref&amp;gt;{{cite web|url=https://www.rbc.ru/rbcfreenews/5a60a2fd9a7947182c2872f5?from=newsfeed|title=Песков рассказал о своей правдивости|date=2018-01-18|publisher=РБК|archive-url=https://web.archive.org/web/20180314073452/https://www.rbc.ru/rbcfreenews/5a60a2fd9a7947182c2872f5?from=newsfeed|archive-date=2018-03-14|access-date=2018-01-18|deadlink=no}}&amp;lt;/ref&amp;gt;. Дрезденыште служымо ийлаште Путин пырля пашам ыштыше-влак коклаште айыкын илымыж дене ойыртемалтын&amp;lt;ref name=&amp;quot;Токарев&amp;quot; /&amp;gt;, но 2018 ийыште тудо пивым йӧратымыж нерген чоным почын&amp;lt;ref&amp;gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://lenta.ru/news/2020/10/07/beer/|title=Путин рассказал об отказе от алкогольного напитка|website=Lenta.RU|access-date=2023-02-15|archive-date=2023-02-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20230215041334/https://lenta.ru/news/2020/10/07/beer/|deadlink=no}}&amp;lt;/ref&amp;gt;, а ончыкыжым йошкар арака ышташ кумылан улмыжымат шӧрен огыл&amp;lt;ref&amp;gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://www.rbc.ru/politics/25/01/2021/600eb4599a794707a792d2eb|title=Путин рассказал о том, чем может заняться после ухода с поста|website=РБК|date=25 янв 2021|access-date=2023-02-15|archive-date=2023-02-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20230215041332/https://www.rbc.ru/politics/25/01/2021/600eb4599a794707a792d2eb|deadlink=no}}&amp;lt;/ref&amp;gt;.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Шкем ончыктымо (имидж) акций-влак ===&lt;br /&gt;
[[Файл:2018 FIFA World Cup opening ceremony (2018-06-14) 14.jpg|мини|слева|Владимир Путин футбол дене Тӱнян XXI чемпионатшым почмо пайремыште|альт=]]&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
2008 ий [[31 сорла|31 августышто]] Путин Уссурийысе заповедникыш миен, тушто уссурийскысе тигр-влакым утарыме паша дене палыме лийын&amp;lt;ref&amp;gt;[https://iz.ru/news/433850 Известия, 31 августа 2008. Премьер-министр РФ Владимир Путин посетил в воскресенье заповедник дальневосточного отделения РАН и ознакомился с программой по изучению и спасению уссурийских тигров]&amp;lt;/ref&amp;gt;.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
[[Файл:Putin drives a yellow Lada through the Amur Highway 1.jpeg|thumb|Путин нарынчалге Лада Калина руль воктене «Амур» трассыште. 2010 ий]]&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
2010 ий [[28 вӱдшор|28 апрель]] Путин Франц-Иосиф Мландысе архипелагыш миен, тушто ош маска-влакын урлыкыштым эскерыше шанчызе-шамычын экспедиций пашашт дене палыме лийын. Ик маскалан Путин GPS-шӱйӱштым чиктен&amp;lt;ref&amp;gt;[https://rg.ru/2010/04/30/medved.html Российская газета, 29 апреля 2010. Владимир Путин надел на белого медведя спутниковый передатчик]&amp;lt;/ref&amp;gt;.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
2012 ий [[5 идым|5 сентябрьыште]] Путин Салехард лишне «Кушеват» орнитологий станцийысе экспериментыште лийын, тиде Йошкар книгаш пуртымо ош турня-влакым утарыме «Ӱшанын чоҥештымыже» проект кышкарыште эртен. [[Рязань]]ысе питомникыште ончен-куштымо куд турнялан теле жаплан шокшо велыш кайыме корным ончыкташ манын, Путин ош чием дене турня каштан вуйыштыжо мотодельтоплан дене чоҥештен, кум гана каваш нӧлтын: икымше терген чоҥештылмаш лийын, эше кокытшо турня-влак дене пырля&amp;lt;ref&amp;gt;[https://iz.ru/news/534544 Известия, 6 сентября 2012. Президент пролетел на мотодельтаплане над Обью ведя стаю стерхов, а после этого рассказал «Известиям», почему управлять истребителем было легче]&amp;lt;/ref&amp;gt;.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
[[2018|2018 ий]] кеҥежым Путин Российыште футбол дене XXI тӱнямбал чемпионатым почын&amp;lt;ref&amp;gt;[http://www.kremlin.ru/events/president/transcripts/speeches/57787 Официальный сайт президента России, 14 июня 2018. Владимир Путин принял участие в торжественной церемонии открытия чемпионата мира FIFA на стадионе «Лужники»]&amp;lt;/ref&amp;gt;.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
2019 ий июльышто Путин Кугу Ачамланде сар жапыште Щ-308 «Сёмга» подлодко кӧргеш колышо-влакым шарнен вуйым саваш, Финн икса пундашке батискаф дене волен&amp;lt;ref&amp;gt;{{Cite web |url=https://www.rbc.ru/society/23/12/2019/5dfff6609a79471b94ee3c06 |title=Адмирал сообщил о минном поле в Финском заливе перед погружением Путина // РБК, 23.12.2019 |access-date=2022-04-16 |archive-date=2021-07-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210711145025/https://www.rbc.ru/society/23/12/2019/5dfff6609a79471b94ee3c06 |deadlink=no }}&amp;lt;/ref&amp;gt;.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Чонлан келшыше паша ===&lt;br /&gt;
Курык ече дене мунчалташ йӧрата. Самбо да дзюдо дене спорт мастер. Самбо (1973) да дзюдо дене (1975) Ленинградын чемпионжо&amp;lt;ref name=&amp;quot;:2&amp;quot;&amp;gt;{{Cite web|url=https://tass.ru/info/6967925|title=Биография Владимира Путина|website=tass.ru|access-date=2022-05-28|archive-date=2019-11-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20191104125552/https://tass.ru/info/6967925|deadlink=no}}&amp;lt;/ref&amp;gt;, самбо дене Российын сулло тренерже (1998)&amp;lt;ref&amp;gt;{{Cite web |url=http://www.tvc.ru/news/show/id/72823 |title=Спортивные увлечения Владимира Путина |access-date=2022-04-16 |archive-date=2022-01-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220111175133/http://www.tvc.ru/news/show/id/72823 |deadlink=no }}&amp;lt;/ref&amp;gt;, «Паша» ДСО ЦС чемпионжо, СССР Кубокым налше призёр, «Жальгирис», «Калев» ДСО-н таҥасымаштышт сеҥыше, вузласе чемпионат-влакын ик гана огыл сеҥышыже&amp;lt;ref&amp;gt;{{Cite web|url=https://www.sovsport.ru/|title=Советский спорт - новости футбол, хоккей, биатлон и другие виды спорта|website=Советский спорт|access-date=2022-04-16|archive-date=2020-11-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20201125142850/https://www.sovsport.ru/|deadlink=no}}&amp;lt;/ref&amp;gt;. Самырыкше годым Путинын дзюдо дене тренерже Анатолий Рахлин (1938—2013) лийын, вараже тудо дзюдо дене российысе ӱдырамаш сборныйын тренерже лийын. Рахлинын мутшо почеш, Путин моторын кучедал кертын, «эше йоча годымак корштымым чытен моштен», «таҥасымаште „физике“ дене огыл, а йӧным муын моштымыж дене сеҥен». Тидын годым Путинын ыштышаш ошкылжым ончылгоч палаш ок лий, палемден тренер, тудо лӱдыкшӧ таҥасыше улеш. Путин шкеже ойлен: тудын илышыштыже дзюдо дене туныктышо «пунчалым лукшо» верым айлен. 1998 ий гыч Путин дзюдо дене санкт-петербургысо Явара-Нева спорт клубын чапланыше президентше улеш&amp;lt;ref&amp;gt;{{Cite web|url=http://yawara.spb.ru/rukovodstvo-kluba/|title=Руководство клуба — Явара-Нева|access-date=2022-04-16|archive-date=2021-07-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20210715134550/http://yawara.spb.ru/rukovodstvo-kluba/|deadlink=no}}&amp;lt;/ref&amp;gt;. 2014 ийыште Кёкусин-кан каратэ-до организацийын Тӱнямбал комитетше Путинлан кандашымше Кёкусинкай даным пуэн&amp;lt;ref&amp;gt;{{cite web |datepublished=2014-11-21 |url=http://www.kyokushinkan.ru/news/article.wbp?articleid=4d201920-0db3-41b6-b4cd-2b47dc4e7d80 |title=21 октября Международный комитет Кёкусин-кан присвоил Президенту Российской Федерации В.В. Путину мастерскую степень 8-й дан Кёкусин-кан |publisher=Федерация Кёкусин-кан каратэ-до России |access-date=2014-11-21 |archive-date=2014-12-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141206045612/http://www.kyokushinkan.ru/news/article.wbp?articleid=4d201920-0db3-41b6-b4cd-2b47dc4e7d80 |deadlink=no }}&amp;lt;/ref&amp;gt;.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
1999 ийыште Владимир Путинын Василий Шестаков да Алексей Левицкий дене пырля возымо «Владимир Путин дене пырля дзюдом тунемына» книгаже лектын&amp;lt;ref&amp;gt;Кузнецова, Татьяна [http://iqgorod.ru/story/putin-nauchit-yapontsev-dzyudo Путин научит японцев дзюдо] {{Wayback|url=http://iqgorod.ru/story/putin-nauchit-yapontsev-dzyudo |date=20120327134941 }} Газета «Умный город» за Май 12, 2009&amp;lt;/ref&amp;gt;. 2008 ий 6 октябрьыште тиде книгалан Санкт-Петербургышто Владимир Путин дене войзымо видеоешартышын презентацийже эртен&amp;lt;ref&amp;gt;{{Cite web|url=http://news.mail.ru/culture/2072499/|title=Новости@Mail.Ru: В Санкт-Петербурге ночью покажут фильм, в котором снялся Владимир Путин|date=9 окт. 2008 г.|website=web.archive.org|access-date=2016-07-10|archive-date=2008-10-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20081009023342/http://news.mail.ru/culture/2072499/|deadlink=yes}}&amp;lt;/ref&amp;gt;&amp;lt;ref&amp;gt;{{Cite web|url=https://gazeta.spb.ru/7979-0/|title=Владимир Путин снялся в кино &amp;amp;#124;|date=24 окт. 2007 г.|website=GAZETA.SPb|access-date=2022-04-16|archive-date=2021-07-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20210709183342/https://gazeta.spb.ru/7979-0/|deadlink=no}}&amp;lt;/ref&amp;gt;. 2012 ийысе Олимпиадыш мийымыж годым пале лийын: Путин шкеже кызытат дзюдошто вийым терга да РФ дзюдо шотышто федерацийлан полышым пуэн шога&amp;lt;ref&amp;gt;{{Cite web |url=http://top.rbc.ru/society/03/08/2012/662987.shtml |title=Д. Песков: В. Путин продолжает поддерживать Федерацию дзюдо :: Общество :: Top.rbc.ru |access-date=2012-08-03 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120807043440/http://top.rbc.ru/society/03/08/2012/662987.shtml |archivedate=2012-08-07 |deadlink=yes }}&amp;lt;/ref&amp;gt;.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Немычла сайын кутырен мошта&amp;lt;ref name=&amp;quot;pn10&amp;quot; /&amp;gt;&amp;lt;ref name=&amp;quot;тасс-немецкий язык&amp;quot;&amp;gt;{{cite web|url=http://tass.ru/obschestvo/2578495|title=Путин считает, что немецкий язык больше отличается точностью, а русский — изяществом|author=|work=|date=2016-01-12|publisher=ТАСС |lang=|access-date=2016-08-01|archive-date=2016-09-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20160916131719/http://tass.ru/obschestvo/2578495|deadlink=no}}&amp;lt;/ref&amp;gt;&amp;lt;ref&amp;gt;{{cite web|url=https://www.ridus.ru/news/218373|title=Германский политик: Путин говорит по-немецки так же хорошо, как я|author=Эдуард Футурье|work=|date=2016-04-14|publisher=Ридус|lang=|access-date=2016-08-01|archive-date=2016-09-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20160916051405/https://www.ridus.ru/news/218373|deadlink=no}}&amp;lt;/ref&amp;gt;, англичанла ойлен кертеш&amp;lt;ref name=&amp;quot;autogenerated19&amp;quot;&amp;gt;{{cite web|url=https://ria.ru/world/20161022/1479786473.html|title=Песков рассказал, на каких языках общаются лидеры &amp;quot;нормандской четвёрки&amp;quot;|publisher=РИА Новости|accessdate=2016-10-22|archive-date=2016-10-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20161022161556/https://ria.ru/world/20161022/1479786473.html|deadlink=no}}&amp;lt;/ref&amp;gt;. ОБСЕ парламентысе ассамблейын ондаксе вице-председательже Вилли Виммерын шонымыж почеш, Владимир Путин моло политик-влак коклаште калык ончылно немычла шкеора каласыме ойым чын да ӱшанлын кусарен кертмыж дене ойыртемалтеш&amp;lt;ref name=&amp;quot;willy&amp;quot;&amp;gt;[https://www.world-economy.eu/pro-contra/details/article/wenn-ein-praesident-zum-dolmetscher-wird/ Wenn ein Präsident zum Dolmetscher wird] // [https://www.world-economy.eu/world-economy/wer-sind-wir/ World Economy] {{Wayback|url=https://www.world-economy.eu/world-economy/wer-sind-wir/ |date=20191212180044 }}&amp;lt;br&amp;gt;[http://actualpolitics.ru/article/12097 Когда Президент Путин превращается в переводчика] {{Wayback|url=http://actualpolitics.ru/article/12097 |date=20191202011800 }} // [http://actualpolitics.ru/about Центр Актуальной Политики] {{Wayback|url=http://actualpolitics.ru/about |date=20191119222813 }}&amp;lt;/ref&amp;gt;.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;lt;gallery mode=&amp;quot;packed&amp;quot; heights=&amp;quot;140&amp;quot;&amp;gt;&lt;br /&gt;
Файл:Vladimir Putin in Tuva 2007-35.jpg|Путин (пурлаште) Монакон оньыжаже Альбер II (шолаште) да Шойгу дене пырля Енисей эҥер дене волымо годым колым куча. Тыва, 2007 ий 13 август&lt;br /&gt;
Файл:Vladimir Putin on a Harley Trike.jpeg|Шке Harley-Davidson-ыште байк-шоу годым. Севастополь, 2010 ий 24 июль&lt;br /&gt;
Файл:Передняя подножка (Путин).jpg|Путинын деч йолым ончыч шындымаш. Токио, 2012 ий 19 апрель&lt;br /&gt;
Файл:Гала-матч Ночной хоккейной лиги 04.jpg|Хоккей лигын йӱд матчше. 2015 ий 16 май&lt;br /&gt;
&amp;lt;/gallery&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Шке илышыже ==&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Еш ===&lt;br /&gt;
[[Файл:Vladimir Putin wedding-2.jpg|мини|Владимир Путинын Людмила Шкребнева дене сӱанже. 1983-ше ий]]&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
[[1983|1983 ий]] [[28 сӱрем|28 июльышто]] 30 ияш Путин 25 ияш Людмила Александровна Шкребневам марлан налын&amp;lt;ref name=&amp;quot;:1&amp;quot;&amp;gt;{{Cite web|url=http://putin.kremlin.ru/bio/page-0|title=Владимир Путин – личный сайт|website=Владимир Путин – личный сайт|access-date=2022-04-16|archive-date=2022-04-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20220412214745/http://putin.kremlin.ru/bio/page-0|deadlink=no}}&amp;lt;/ref&amp;gt;.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
[[2013|2013 ий]] [[6 пеледыш|6 июньышто]] «Россий-24» телеканалыште мутланымышт годым Владимир ден Людмила Путинмыт коктын кутырен келшыме почеш увертареныт: нунын мужыр улмышт мучашлалтын. Варарак Путин рашемден, нуно венчайыме йӱла дене кылдалтше лийын огытыл, садлан тудын мутшо почеш, ойырлымаште юмыйӱла йодыш ок шого&amp;lt;ref&amp;gt;{{cite web|url=http://rbcdaily.ru/society/562949987340862|title=Путин о разводе: «Мы не венчались!»|publisher=РБК daily|access-date=2013-11-25|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131203011214/http://rbcdaily.ru/society/562949987340862|archivedate=2013-12-03|deadlink=yes}}&amp;lt;/ref&amp;gt;. Ойырлымо кагаз, Путинын пресс-секретарьже Дмитрий Песков рашемден, [[2014|2014 ий]] март тылзылан сералтын&amp;lt;ref&amp;gt;[https://www.gazeta.ru/politics/news/2014/04/01/n_6054213.shtml Песков официально подтвердил развод Путина] {{Wayback|url=https://www.gazeta.ru/politics/news/2014/04/01/n_6054213.shtml |date=20160818062927 }}. Газета. Ру.&amp;lt;/ref&amp;gt;&amp;lt;ref&amp;gt;{{cite web|url=http://ria.ru/society/20130606/941943472.html|title=Владимир Путин и Людмила Путина объявили, что их брак завершён|date=2013-06-06|publisher=РИА Новости|access-date=2013-06-06|archiveurl=https://www.webcitation.org/6HBPOS171?url=http://ria.ru/society/20130606/941943472.html|archivedate=2013-06-06|deadlink=no|lang=ru}}&amp;lt;/ref&amp;gt;.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
==== Йоча ден уныка-влак ====&lt;br /&gt;
Мужыр дене илымаште кок ӱдыр шочын: Мария ([[1985|1985 ий]] [[28 вӱдшор|28 апрельыште]] Ленинградыште) да Екатерина ([[1986|1986 ий]] [[31 сорла|31 августышто]] Дрезденыште) — СПбГУ-ште тунемыныт ([[2003|2003 ийыште]] пуреныт) — Мария биолог-рок, Катерина — эрвел факультетлаште&amp;lt;ref&amp;gt;&#039;&#039;Колядина Е.&#039;&#039; [http://kp.ru/daily/23557.5/42947/ Людмила Вербицкая, ректор Санкт-Петербургского госуниверситета: Дочери Путина были отлично подготовлены] {{Wayback|url=http://kp.ru/daily/23557.5/42947/ |date=20220120032318 }} // Комсомольская правда, 05.08.2005&amp;lt;/ref&amp;gt;.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
[[2012|2012 ий]] [[20 теле|20 декабрь]], пресс-конференцийыште журналистын йодышыжлан вашештышыжла, Путин кок ӱдыржӧ Москошто илымышт, тунеммышт да пашам ыштымышт нерген увертарен.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
2012 ий [[15 сорла|15 августышто]] Мариян Москошто эргыже шочын&amp;lt;ref&amp;gt;{{cite news|url=http://www.rbcdaily.ru/society/562949984534243|title=Путин стал дедушкой|work=РБК. Ежедневная деловая газета|first=|date=2012-08-16|access-date=2015-11-15|accessdate=2015-11-15|archivedate=2015-11-17|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151117015541/http://www.rbcdaily.ru/society/562949984534243}}&amp;lt;/ref&amp;gt;, тудын шочмыж нерген Путинын тошто йолташыже, семмастар Сергей Ролдугин&amp;lt;ref&amp;gt;&#039;&#039;Айсылу Кадырова&#039;&#039;. [http://www.evening-kazan.ru/articles/ya-strashno-boyus-voprosov-o-putine.html «Я страшно боюсь вопросов о Путине»] {{Wayback|url=http://www.evening-kazan.ru/articles/ya-strashno-boyus-voprosov-o-putine.html |date=20220401094345 }} «Вечерняя Казань», 20.03.2014&amp;lt;/ref&amp;gt; 2014 ийыште ойлен, а 2017 ий июнь тылзыште, Путин Оливер Стоун дене мутланымыж годым, уныкан шочмыжым шкежат пеҥгыдемден&amp;lt;ref&amp;gt;{{cite web |url=https://russian.rt.com/russia/article/398597-putin-stoun-vnuki |title=Кроме политики: Путин рассказал Стоуну о своих внуках |author= |date=2017-06-10 |website=RT |publisher= |access-date=2017-06-10 |lang=ru |archive-date=2017-06-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170610101143/https://russian.rt.com/russia/article/398597-putin-stoun-vnuki |deadlink=no }}&amp;lt;/ref&amp;gt;. 2017 ий [[15 пеледыш|15 июньышто]] Владимир Путин шукерте огыл тудын кокымшо уныкаже шочмо нерген каласен&amp;lt;ref&amp;gt;{{cite web | url = http://www.ntv.ru/novosti/1820542/ | title = У Путина родился второй внук | publisher = [[НТВ]] | author =  | date = 2017-06-15 | access-date = 2017-06-15 | lang = ru | archive-date = 2017-06-16 | archive-url = https://web.archive.org/web/20170616132421/http://www.ntv.ru/novosti/1820542 | deadlink = no }}&amp;lt;/ref&amp;gt;.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
==== Родо-тукымжо ====&lt;br /&gt;
Путин дене родо лийме шот дене прессыште ушештаралтыныт:&lt;br /&gt;
* Коча — Спиридон Иванович Путин (1879—1965).&lt;br /&gt;
* Тукым шольыжо — Игорь Александрович Путин (1953 ий 30 мартыште Ленинградыште шочын), тунеммыж дене инженер, юрист, 24 ий Сарвийыште служиен, вара кугыжаныш кучемыште пашам ыштен, 2013 ийыште «Мастер-банкын» вице-президентше да правленийын йыжъеҥже&amp;lt;ref&amp;gt;{{cite web|url=http://ria.ru/spravka/20100923/278500892.html|title=Игорь Александрович Путин. Биографическая справка &amp;amp;#124; РИА Новости|access-date=2013-11-20|archive-date=2013-11-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20131123053120/http://ria.ru/spravka/20100923/278500892.html|deadlink=no}}&amp;lt;/ref&amp;gt;&amp;lt;ref&amp;gt;{{Cite web|url=https://www.gazeta.ru/business/2013/11/20/5761425.shtml|title=У Мастер-банка поехала крыша|website=Газета.Ru|access-date=2016-07-11|archive-date=2016-08-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20160807042432/http://www.gazeta.ru/business/2013/11/20/5761425.shtml|deadlink=no}}&amp;lt;/ref&amp;gt;.&lt;br /&gt;
* Тукым изаже — Евгений Михайлович Путин ([[25 пургыж|25 февраль]] 1933 — [[10 ӱярня|10 март]] 2024), эмлыше уролог, Ивановошто пашам ыштен&amp;lt;ref&amp;gt;[https://www.osnmedia.ru/proisshestviya/ushel-iz-zhizni-dvoyurodnyj-brat-prezidenta-rf-vladimira-putina/ Общественная служба новостей, 11 марта 2014. Ушёл из жизни двоюродный брат президента РФ Владимира Путина]&amp;lt;/ref&amp;gt;&amp;lt;ref&amp;gt;[https://www.ivanovonews.ru/news/1344696/ Новости Иваново, 11 марта 2024. Умер Евгений Путин. Ивановскому брату президента 25 февраля исполнился 91 год]&amp;lt;/ref&amp;gt;&amp;lt;ref&amp;gt;[https://www.ivanovonews.ru/news/1316858/ Новости Иваново. 90-летний юбилей отмечает Евгений Михайлович Путин. Это ведущий ивановский врач-уролог, который ставил на ноги своих пациентов в период 1970-90 годах]&amp;lt;/ref&amp;gt;&amp;lt;ref&amp;gt;[https://lenta.ru/news/2024/03/12/umer-dvoyurodnyy-brat-putina/ lenta.ru, 12 марта 2024. Умер двоюродный брат Путина]&amp;lt;/ref&amp;gt;&amp;lt;ref&amp;gt;[https://vladimir.tsargrad.tv/news/v-ivanove-v-91-god-skonchalsja-dvojurodnyj-brat-prezidenta-vladimira-putina_972120 Царьград, 12 марта 2024. В Иванове в 91 год скончался двоюродный брат президента Владимира Путина. Евгений Путин в Иванове был ведущим врачом-урологом с 1970-х годов]&amp;lt;/ref&amp;gt;&amp;lt;ref&amp;gt;[https://www.mkivanovo.ru/social/2024/03/12/v-suzdale-skonchalsya-evgeniy-putin-kogdato-rabotavshiy-vrachom-v-ivanove.html Московский комсомолец в Иваново, 12 марта 2024. В Суздале скончался Евгений Путин, когда-то работавший врачом в Иванове]&amp;lt;/ref&amp;gt;.&lt;br /&gt;
* Урлык шольыжо — Роман Игорьевич Путин (1977 ийыште шочын), «МРТ тӱшка компаний» ООО-н директор-влак каҥашын председательже, «МРТ-АВИА» компанийын ик озаже&amp;lt;ref&amp;gt;[http://nsk.rbc.ru/nsk_topnews/25/12/2013/896952.shtml Губернатор Василий Юрченко уволил Путина :: Новосибирск] {{Wayback|url=http://nsk.rbc.ru/nsk_topnews/25/12/2013/896952.shtml|date=20131228065832}}. Top.rbc.ru.&amp;lt;/ref&amp;gt;&amp;lt;ref&amp;gt;[http://kommersant.ru/doc/1690778 Силовики нагуляют автожир.] {{Wayback|url=http://kommersant.ru/doc/1690778 |date=20131029200451 }} Ъ-Газета.&amp;lt;/ref&amp;gt;.&lt;br /&gt;
* Урлык акажын эргыже — Михаил Шеломов. 2000 ийла гыч 2017 ий марте петербургысо «Совкомфлот» офисыште тӱҥ специалистлан пашам ыштен. Ешартыш (дочерняя) компаний гоч 8,4 % «Россий» банк, 12,4 % «Согаз» (2004 ий гыч), 100 % «СОГАЗ-недвижимость» (2009 ий гыч) да 50 % «Игора драйв» компаний-влакын (2009 ий гыч) акцийыштым куча, «Игора драйв» Петербург деч тора огыл Игора курыкече курортышто автомобиль дене кудалыштме трассым чоҥен.&lt;br /&gt;
* Тукым изажын эргыже — Михаил Путин. Тунеммыж дене эмлыше, 2018 ийыште «Газпром» председательын алмаштышыже. Кугыжаныш вуйлатышын пресс-секретарьже Дмитрий Песков прессылан увертарен: тудо В. В. Путинын укш мучаш родыжо улеш, тудын дене президент кылым ок кучо гаяк&amp;quot;.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Парыш нерген ===&lt;br /&gt;
Деклараций почеш, Путинын 2018 ийысе парышыже 8,6 млн теҥгеш шуын. Декларацийыште ончыктымыж почеш Путинын погыштыжо 77 м² кумдыкан пачер ден 18 м² кумдыкан гараж уло, тыгак 153,7 м² вес пачер дене пайдалана. Путин ончычсылак ГАЗ М21 кок автомобильым, «Нива» автомобильым да «Скиф» прицепым куча&amp;lt;ref&amp;gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://ria.ru/20190412/1552649799.html|title=Путин в 2018 году заработал более восьми миллионов рублей|date=2019-04-12|publisher=РИА Новости|access-date=2019-04-12|archive-date=2019-04-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20190412171156/https://ria.ru/20190412/1552649799.html|deadlink=no}}&amp;lt;/ref&amp;gt;. 2019 ийысе деклараций почеш официальный парышыже&amp;lt;ref&amp;gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://declarator.org/person/582/|title=Владимир Путин: официальная декларация|website=declarator.org|accessdate=2021-01-25|archive-date=2021-01-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20210125045026/https://declarator.org/person/582/|deadlink=no}}&amp;lt;/ref&amp;gt; 9,7 миллион теҥге лийын, кусараш лийме, кусараш лийдыме погыжо 2018 ий дене таҥастарымаште вашталтын огыл.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Тазалыкше ===&lt;br /&gt;
[[Файл:Vladimir Putin at Christmas service at the Church of Simeon and Anna (St. Petersburg; 2018-01-07) 01.jpg|мини|Путин Симеон ден Анна черкысе&amp;lt;ref&amp;gt;{{Cite web |url=http://tass.ru/obschestvo/4859417 |title=ТАСС, 7 января 2018. Путин прибыл на Рождественское богослужение в Симеоновскую церковь в Петербурге |access-date=2018-05-05 |archive-date=2018-05-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180503190559/http://tass.ru/obschestvo/4859417 |deadlink=no }}&amp;lt;/ref&amp;gt; Рошто пайрем кумалтыште 2018 ийыште|альт=]]&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Путин таза илыш-йӱлам куча, тамакым ок шупш да йырым-йырысе-влакын тамакым шупшмыштым ок саламле&amp;lt;ref&amp;gt;{{cite web|title=Песков рассказал, как Путин относится к курильщикам|url=https://tass.ru/obschestvo/6937119|publisher=ТАСС|access-date=2023-02-28|archive-date=2022-09-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20220925115522/https://tass.ru/obschestvo/6937119|deadlink=no}}&amp;lt;/ref&amp;gt;, но, шке врачше Сергей Мироновын мутшо почеш, эм дене эмлалташ кумылан огыл, мончаш пураш йӧрата&amp;lt;ref&amp;gt;{{cite web|url=http://www.itogi.ru/obsh-spetzproekt/2013/31/192491.html|title=Лейб-медик|subtitle=/ Общество и наука / Спецпроект|date=2013-08-05|pages=№ 31 (895)|publisher=Итоги|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130823004248/http://www.itogi.ru/obsh-spetzproekt/2013/31/192491.html|archivedate=2013-08-23|deadlink=yes}}&amp;lt;/ref&amp;gt;. Пеш чот кӱлеш лийме годым гына Рӱдӧ клинике больницыште эмлалтеш&amp;lt;ref&amp;gt;{{cite web|title=Главный доктор Кремля Сергей Миронов|url=https://www.kommersant.ru/doc/2290899|publisher=Коммерсантъ|date=2002-11-03|access-date=2024-10-16}}&amp;lt;/ref&amp;gt;.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Российыште пашам ыштыше кӱшыл вуйлатыше-влак коклаште ийгот шот дене Путин нылымше улеш — РФ Конституций судын председательже Валерий Зорькин, РФ Федераций Каҥашын председательже [[Матвиенко, Валентина Ивановна|Валентина Матвиенко]] да РФ йотэл паша шотышто министр [[Лавров, Сергей Викторович|Сергей Лавров]] деч вара&amp;lt;ref&amp;gt;[https://tass.ru/info/18834103 ТАСС, 23 сентября 2023. Биография председателя Конституционного суда России Валерия Зорькина]&amp;lt;/ref&amp;gt;.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
[[Файл:Vladimir Putin visited the St Nilus Stolobensky Monastery (2018-01-19) 07.jpg|мини|Путин Селигерысе Крещене йӱштылмаште, 2018 ий 19 январь|альт=]]&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Резиденций да паша транспорт ==&lt;br /&gt;
{{См. также|СССР-ын да Россий вуй-влакын паша автомобильышт}}&lt;br /&gt;
[[Файл:Резиденция Ново-Огарёво, вид со стороны Усово.jpeg.jpeg|thumb|Ново-Огарёвысо резиденцийын печыже]]&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
2000 ий гыч Путин Ново-Огарёвысе резиденцийыште ила&amp;lt;ref&amp;gt;{{Cite web|url=https://www.lenpravda.ru/whoiswho/269217.html|title=Путины меняют адрес|website=www.lenpravda.ru|access-date=2022-04-16|archive-date=2022-04-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20220401134440/http://www.lenpravda.ru/whoiswho/269217.html|deadlink=no}}&amp;lt;/ref&amp;gt;. Тыгак президентын резиденцийлан официальне шотлалтыт: Санкт-Петербург воктене — Константиновысо полат; Сочиште — Бочаров изэҥер, Тверь кундемыште — «Русь» национальный паркын кумдыкшо); Валдайысе ерыште — Долгие Бороды. Кремльыште Путинын паша пачерже уло&amp;lt;ref&amp;gt;{{cite web|url=https://www.vesti.ru/broadcasts/show/id/42715/|title=Инаугурация президента России Владимира Путина|work=Комментарий Сергея Брилёва|date=2018-05-07|publisher=Россия 1|archive-url=https://web.archive.org/web/20180507080517/https://www.vesti.ru/broadcasts/show/id/42715/|archive-date=2018-05-07|access-date=2018-05-07|deadlink=no}}&amp;lt;/ref&amp;gt;.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Путин пашаш вертолёт дене чоҥештылмыжым Моско корным шыгыремдылме деч утараш кумылжо дене умылтара, президент кортежын кече еда кудалыштмыже тыгай йӧндымылыкым луктеш&amp;lt;ref&amp;gt;{{cite web|url=http://top.rbc.ru/society/16/05/2013/857825.shtml|title=В. Путин будет добираться на работу по воздуху|website=РБК|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130607121508/http://top.rbc.ru/society/16/05/2013/857825.shtml|archivedate=2013-06-07|access-date=2013-05-16|deadlink=yes}}&amp;lt;/ref&amp;gt;. 2018 ий марте паша автомобильжылан Mercedes Pullman кучылтын, 2018 ийыште Путин ингурацийыш икымше гана «Кортеж» проектын российысе у лимузинже дене лектын&amp;lt;ref&amp;gt;{{cite web|url=https://www.autonews.ru/news/5af018769a7947105a76e746|title=Кортеж для президента: 5 фактов о новом лимузине Путина|publisher=РБК-Autonews|author=Давид Акопян|date=2018-05-07|access-date=2022-04-16|archive-date=2018-05-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20180523093122/https://www.autonews.ru/news/5af018769a7947105a76e746|deadlink=no}}&amp;lt;/ref&amp;gt;. Президентын эре чоҥештылме самолётлан Ил-96 шотлалтеш, тудын бортыштыжо кугыжаныш вуйлатышын паша кабинетше да апартаментше-влак, мутланашлан зал, Сарвий виктемын команде пультшо улыт&amp;lt;ref&amp;gt;{{cite web|url=https://www.ntv.ru/novosti/2231041/|title=Пилот борта №1 рассказал об экстремальной посадке с Путиным|publisher=НТВ|work=Интервью командира президентского авиаотряда «Россия» Владимира Федорушкина|date=2019-09-08|access-date=2022-04-16|archive-date=2022-01-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20220113200944/https://www.ntv.ru/novosti/2231041/|deadlink=no}}&amp;lt;/ref&amp;gt;.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Путин тӱвыраште ==&lt;br /&gt;
Путиным чӱчкыдынак чапланыше, уремысе, интернет-тӱвыраште ушештарат. Тудлан сӱрет, плакат, муро, графити, видеоролик да фильм-влак (тидын шотыштак документ негызеш ыштымат), мыскара да молат пӧлеклалтыныт. Йышт илыше совет разведчик нерген «Латшым шошын татше» / «Семнадцать мгновений весны» телефильмым лончылышыла, киновед-влак Стивен Ловелл и Марк Липовецкий Путин ден Штирлицым таҥастарен каласкалат да палемдат: когыньыштынат патриот миссийлан ӱшанле улмышт европысо койыш-шоктышлан келшен толеш&amp;lt;ref&amp;gt;{{статья|автор        = Ловелл С.|заглавие     = «Семнадцать мгновений весны» и семидесятые. Перевод Н. Полтавцевой|ссылка= http://www.zh-zal.ru/nlo/2013/123/7l.html|издание      = Новое литературное обозрение|тип          = журнал|год          = 2013|номер        = 5|страницы     =}}&amp;lt;/ref&amp;gt;&amp;lt;ref&amp;gt;Липовецкий М. Искусство алиби: «Семнадцать мгновений» в свете нашего опыта // Неприкосновенный запас. 2007. № 3. С. 131.&amp;lt;/ref&amp;gt;.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Филателийыште ===&lt;br /&gt;
{{главная|Путин филателийыште}}&lt;br /&gt;
[[Файл:Stamps of Azerbaijan, 2001-604.jpg|thumb|Азербайджан почтовый маркыште Гейдар Алиев дене (2001)]]&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
В. В. Путинлан Российын кум почто маркыже&amp;lt;ref&amp;gt;{{cite web|url=https://rusmarka.ru/catalog/marki/position/13106.aspx|title=№584. 26 марта 2000 года Президентом Российской Федерации избран В. В. Путин|website=АО «Марка»|access-date=2020-06-11|archive-date=2020-06-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20200611132229/https://rusmarka.ru/catalog/marki/position/13106.aspx|deadlink=no}}&amp;lt;/ref&amp;gt;&amp;lt;ref&amp;gt;{{cite web|url=https://rusmarka.ru/catalog/marki/position/23577.aspx|title=№1585. 7 мая 2012 года В. В. Путин вступил в должность Президента Российской Федерации|website=АО «Марка»|access-date=2020-06-11|archive-date=2020-06-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20200611132227/https://rusmarka.ru/catalog/marki/position/23577.aspx|deadlink=no}}&amp;lt;/ref&amp;gt;&amp;lt;ref&amp;gt;{{cite web|url=https://rusmarka.ru/catalog/marki/position/33390.aspx|title=№ 2343. Вступление в должность Президента Российской Федерации|website=АО «Марка»|access-date=2020-06-11|archive-date=2020-06-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20200611133138/https://rusmarka.ru/catalog/marki/position/33390.aspx|deadlink=no}}&amp;lt;/ref&amp;gt;, тыгак Азербайджанын&amp;lt;ref&amp;gt;{{cite web |author= |url=http://www.azermarka.az/en/2001.php?subaction=showfull&amp;amp;id=1131342348&amp;amp;archive=&amp;amp;start_from=&amp;amp;ucat=17&amp;amp; |title=2001, December, 20. Friendly relations between Azerbaijan and Russia. |lang=en|website=Азермарка |date=2001-12-20 |quote= |access-date=2020-02-11 |ref= |archiveurl=https://www.webcitation.org/66iqlx71H?url=http://www.azermarka.az/en/2001.php?subaction=showfull|archivedate=2012-04-06|deadlink=no}}&amp;lt;/ref&amp;gt;, КНДР-ын&amp;lt;ref&amp;gt;&#039;&#039;Акопов П.&#039;&#039; [http://www.politjournal.ru/index.php?action=Articles&amp;amp;dirid=67&amp;amp;tek=2784&amp;amp;issue=84 Политики с зубцами и без] // Политический журнал. — 2005. — № 33 (84). — 10 октября.{{v|12|2|2010}} {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090729102049/http://www.politjournal.ru/index.php?action=Articles&amp;amp;dirid=67&amp;amp;tek=2784&amp;amp;issue=84|date=2009-07-29}}&amp;lt;/ref&amp;gt;, Либерийын&amp;lt;ref&amp;gt;{{Cite web|url=https://mirmarok.ru/news/92/220/|title=МирМ@рок :: Новости сайта|website=mirmarok.ru|access-date=2022-04-16|archive-date=2021-07-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20210711223209/https://mirmarok.ru/news/92/220/|deadlink=no}}&amp;lt;/ref&amp;gt;, Молдавийын&amp;lt;ref&amp;gt;{{cw|url=http://www.posta.md/ru/filatelia/2002-10-06/25.html|title=Summitul Comunităţii Statelor Independente. Chişinău 2002|work=Знаки почтовой оплаты и филателия. 2002|publisher=Poşta Moldovei|access-date=2010-08-10|archiveurl=https://www.webcitation.org/66iqq6BIi?url=http://www.posta.md/ru/filatelia/2002-10-06/25.html|archivedate=2012-04-06|deadlink=yes}}&amp;lt;/ref&amp;gt;, Словакийын&amp;lt;ref&amp;gt;{{cw|url=http://www.pofis.sk/index.php?id=2439&amp;amp;prod=2610|title=Slovakia Summit 2005|work=Postage stamps. Chronological list|publisher=Postal Philatelic Service; Slovenská pošta, a.s.|lang=en|access-date=2010-08-10|deadlink=yes|archiveurl=https://web.archive.org/web/20050419224857/http://www.pofis.sk/index.php?id=2439&amp;amp;prod=2610|archivedate=2005-04-19}}&amp;lt;/ref&amp;gt;, Словенийын&amp;lt;ref&amp;gt;Michel-Katalog Europa. Bd. 1. Mitteleuropa 2006. — Unterschleißheim: Schwaneberger Verlag GmbH, 2006. — 1151 S. — ISBN 3-87858-691-4.{{ref-de}}&amp;lt;/ref&amp;gt;, Украинын да Узбекистанын&amp;lt;ref&amp;gt;{{cw|url=http://www.pochta.uz/stampuz/catalogs/2006/645.html|title=645. Почтовая марка с купоном «Ислам Каримов и Владимир Путин»|work=Каталог. 2006. Почтовые марки|publisher=Почтовые марки Узбекистана; Открытое акционерное общество «Узбекистон почтаси»|access-date=2010-08-10|deadlink=yes}}&amp;lt;/ref&amp;gt; маркышт пӧлеклалтыныт.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Фильмографий ===&lt;br /&gt;
* 2001 — «Путин. Високос ий» / «Путин. Високосный год»&amp;lt;ref&amp;gt;{{Cite web |url=https://rg.ru/2011/07/26/manski-site.html |title=Фильм Виталия Манского «Родина или Смерть» выходит в российский прокат — Российская газета |access-date=2022-04-16 |archive-date=2021-09-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210922182813/https://rg.ru/2011/07/26/manski-site.html |deadlink=no }}&amp;lt;/ref&amp;gt;&amp;lt;ref&amp;gt;{{Cite web|url=https://www.kommersant.ru/doc/2036786|title=Юбилей Владимира Путина отметят на мировом уровне|date=4 окт. 2012 г.|website=«Коммерсантъ»|access-date=2022-04-16|archive-date=2021-07-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20210723114558/https://www.kommersant.ru/doc/2036786|deadlink=no}}&amp;lt;/ref&amp;gt;. Владимир Путинын икымше президент ийже нерген фильм.&lt;br /&gt;
* 2007 — «55» — Никита Михалковын президент Владимир Путин нерген документ фильмже. Путинын 55 ий темме вашеш ончыктымо.&lt;br /&gt;
* 2012 — «Путин, Россий да Касвел» / «Путин, Россия и Запад» фильм&amp;lt;ref&amp;gt;[https://www.kommersant.ru/doc/1877035 Россия, Путин и НТВ Телелидеры // 20-26 февраля] {{Wayback|url=https://www.kommersant.ru/doc/1877035 |date=20210624202526 }} газета «Коммерсантъ» № 36 от 29.02.2012, стр. 4&amp;lt;/ref&amp;gt;&amp;lt;ref&amp;gt;[https://www.interfax.ru/russia/228969 BBC показала третью часть фильма «Путин, Россия и Запад», посвящённую отношениям Москвы и Тбилиси] {{Wayback|url=https://www.interfax.ru/russia/228969 |date=20210624203433 }} INTERFAX.RU 3 февраля 2012&amp;lt;/ref&amp;gt;.&lt;br /&gt;
* 2015 — «Президент» — Владимир Соловьёвын российысе тичмаш метражан фильмже.&lt;br /&gt;
* 2015 — «Крым. Шочмо элыш корно» / «Крым. Путь на Родину» — Андрей Кондрашовын российысе тичмаш метражан фильмже.&lt;br /&gt;
* 2015 — «Тӱнясе шот-радам» / «Миропорядок» — Владимир Соловьёвын российысе тичмаш метражан фильмже.&lt;br /&gt;
* 2016 — «Украина тулышто» / «Украина в огне» — Игорь Лопатёнкын американ тичмаш метражан документан фильм.&lt;br /&gt;
* 2017 — «Путин дене мутланымаш» / «Интервью с Путиным» Оливер Стоунын американ ныл сериян документан фильм.&lt;br /&gt;
* 2017 — «Кугу, йӧратыме, шергакан» / «Большой, любимый, дорогой» — «Десятая муза» йоча киносудийын российысе кӱчык метражан фильмже.&lt;br /&gt;
* 2018 — «Валаам» — Андрей Кондрашовын российысе документальный фильмже.&lt;br /&gt;
* 2018 — «Тӱнян шот-радамже 2018» / «Миропорядок 2018» — Владимир Соловьёвын тичмаш метражан фильмже.&lt;br /&gt;
* 2018 — «Путин» — Андрей Кондрашовын тичмаш метражан фильмже.&lt;br /&gt;
* 2018 — «Путинын таныкъеҥже-влак» / «Свидетели Путина» — Виталий Манскийын российысе документ фильмже.&lt;br /&gt;
* 2018 — «Дело Собчака» — Вера Красевскаян российысе документ фильмже.&lt;br /&gt;
* 2019 — «Украина верч кредалмаште» / «В борьбе за Украину» — Игорь Лопатёнкын американ тичмаш метражан документ фильмже.&lt;br /&gt;
* 2020 — британ мини-сериал «Путин: руш шпионын историйже» / «Путин: история русского шпиона». Кум сериян документ фильм&amp;lt;ref&amp;gt;{{Cite web |url=https://www.kp.ru/putevoditel/serialy/novosti/v-velikobritanii-pokazyvayut-serial-o-putine/ |title=В Великобритании показывают сериал о Путине |access-date=2022-04-16 |archive-date=2021-07-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210723114051/https://www.kp.ru/putevoditel/serialy/novosti/v-velikobritanii-pokazyvayut-serial-o-putine/ |deadlink=no }}&amp;lt;/ref&amp;gt;. Трёхсерийный документальный фильм&amp;lt;ref&amp;gt;{{Cite web |url=https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/6786061 |title=Британский телеканал снимет документальный фильм о Владимире Путине — Международная панорама — ТАСС |access-date=2022-04-16 |archive-date=2021-07-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210723114617/https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/6786061 |deadlink=no }}&amp;lt;/ref&amp;gt;.&lt;br /&gt;
* 2024 — Журналистлан интервью, Tucker Carlson видеоплатформым негызлыше Такер Карлсонлан&amp;lt;ref&amp;gt;{{Cite web|url=http://kremlin.ru/events/president/news/73411|title=Интервью Такеру Карлсону|website=Официальный сайт президента России|date=2024-02-09|access-date=2024-02-09}}&amp;lt;/ref&amp;gt;.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Суаптар ден чаплӱм ==&lt;br /&gt;
{{main|Владимир Путинын суапле лӱмжӧ да чаплӱмжӧ-влак радам}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Владимир Путин 2007 ийыште Time американ журналын версийже почеш «Идалыкын айдемыже» / «Человек года»&amp;lt;ref name=&amp;quot;ТАСС2021&amp;quot; /&amp;gt;.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
2013, 2014, 2015 да 2016 ийлаште Forbes американ журналын шымлымыж почеш Путин тӱнямбалне эн сеҥышоян (влиятельный) еҥ-влак радамын ончыл верыштыже лийын&amp;lt;ref name=&amp;quot;ТАСС2021&amp;quot; /&amp;gt;.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Россий да йот элласе академий ден университет-влакын чап докторжо улеш&amp;lt;ref name=&amp;quot;ТАСС2021&amp;quot; /&amp;gt;.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Пётр Великий лӱмеш калыкле мер премийын лауреатше (2001), «Православий калык-влакын иктылыкыштым пеҥгыдемден толмыжлан» премий (2002), Андрей Первозванный лӱмеш «Ӱшанлан да ӱшанле лиймылан» / «За веру и верность» премий (2004), Тӱнян Конфуций лӱмеш премийже (КНР, 2011)&amp;lt;ref name=&amp;quot;ТАСС2021&amp;quot; /&amp;gt;.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
2024 ий шошым Путинын лӱмжӧ дене Чечня республикын гудермесысе спецназ университетым лӱмденыт&amp;lt;ref&amp;gt;[https://www.rbc.ru/politics/29/10/2024/67210bbe9a7947f3a90f27ef? РБК, 29 октября 2024. Кадыров приехал в атакованный дронами университет спецназа в Гудермесе]&amp;lt;/ref&amp;gt;&amp;lt;ref&amp;gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://www.kp.ru/online/news/5683342/?ysclid=lsvmqc1fg5692740254|title=Университет спецназа в Гудермесе назвали именем Владимира Путина|author=Абдулла ШАКИРОВ|website=kp.ru -|date=2024-02-20|access-date=2024-02-21}}&amp;lt;/ref&amp;gt;.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
2025 ий апрельыште этноспортышто лидер улмылан Тӱнямбал этноспорт федерацийын лауреатше лийын, наградым [[Санкт-Петербург]]ышто VII Тӱнямбал этноспорт форумышто кучыктеныт&amp;lt;ref&amp;gt;[https://www.sports.ru/exotic/1116714543-vladimir-putin-stal-laureatom-premii-za-liderstvo-vsemirnoj-federaczii.html Путин стал лауреатом премии за лидерство Всемирной федерации этноспорта. Награду за него получил Дегтярев]&amp;lt;/ref&amp;gt;.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Сарзе лӱмпале да классысе чин ==&lt;br /&gt;
* Шапашын полковникше (1999 ий)&amp;lt;ref&amp;gt;{{Cite web|url=https://aif.ru/|title=Аргументы и Факты: новости России и мира|website=aif.ru|access-date=2022-04-16|archive-date=2022-04-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20220415045009/https://aif.ru/|deadlink=no}}&amp;lt;/ref&amp;gt;&amp;lt;ref&amp;gt;{{Cite web|url=https://www.kommersant.ru/doc/223431|title=Полковник из запаса|date=10 авг. 1999 г.|website=«Коммерсантъ»|access-date=2022-04-16|archive-date=2022-03-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20220313143958/https://www.kommersant.ru/doc/223431|deadlink=no}}&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
* Россий Федерацийын 1-ше классан кугыжаныш ойпуышыжо (1997 ий 3 апрель)&amp;lt;ref&amp;gt;{{Cite web |url=http://document.kremlin.ru/doc.asp?ID=074225 |title=Указ Президента Российской Федерации от 3 апреля 1997 года № 285 «О присвоении квалификационных разрядов федеральным государственным служащим Администрации Президента Российской Федерации» |access-date=2020-02-11 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20111020192514/http://document.kremlin.ru/doc.asp?ID=074225 |archivedate=2011-10-20 |deadlink=yes }}&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Библиографий ==&lt;br /&gt;
{{кол}}&lt;br /&gt;
* &#039;&#039;Путин В. В.&#039;&#039; [https://web.archive.org/web/20121207131734/http://rubin.do.am/load/nauka/putin_v_v_strategicheskoe_planirovanie_vosproizvodstva_mineralno_syrevoj_bazy_regiona_v_uslovijakh_formirovanija_rynochnykh_otnoshenij/6-1-0-301 Стратегическое планирование воспроизводства минерально-сырьевой базы региона в условиях формирования рыночных отношений (Санкт-Петербург и Ленинградская область)]: дисс. … канд. экон. наук. — Санкт-Петербург, 1997. — 218 с.&lt;br /&gt;
* {{книга|автор=Путин В. В.|заглавие=Избранные речи и выступления|год=2008|издательство=Книжный мир|место=М.|страниц=471}}&lt;br /&gt;
* {{книга|автор=Путин В. В.|заглавие=Прямая речь|год=2016|том=1—3|издательство=Звонница-МГ, Новый ключ|место=М.|тираж=1000}}&lt;br /&gt;
* &#039;&#039;Путин В. В.&#039;&#039; [https://web.archive.org/web/20180225023946/http://www.ng.ru/politics/1999-12-30/4_millenium.html Россия на рубеже тысячелетий] // Независимая газета. — 1999. — 30 декабря.&lt;br /&gt;
* Владимир Путин [http://ruspioner.ru/cool/m/single/1999 Почему трудно уволить человека] // Русский пионер. — 2009. — 16 июня.&lt;br /&gt;
* &#039;&#039;Путин В. В.&#039;&#039; [http://www.izvestia.ru/news/511884 Россия сосредотачивается — вызовы, на которые мы должны ответить] // Известия. — 2012. — 16 января.&lt;br /&gt;
* &#039;&#039;Путин В. В.&#039;&#039; [http://www.ng.ru/politics/2012-01-23/1_national.html Россия: национальный вопрос] // Независимая газета. — 2012. — 23 января.&lt;br /&gt;
* &#039;&#039;Путин В. В.&#039;&#039; [http://www.vedomosti.ru/politics/news/1488145/o_nashih_ekonomicheskih_zadachah О наших экономических задачах] // Ведомости. — 2012. — 30 января. — № 15(3029)&lt;br /&gt;
* &#039;&#039;Путин В. В.&#039;&#039; [http://www.kommersant.ru/doc/1866753 Демократия и качество государства] // Коммерсантъ. — 2012. — 6 февраля. — № 20/П (4805)&lt;br /&gt;
* &#039;&#039;Путин В. В.&#039;&#039; [http://kp.ru/daily/3759/2807793/ Строительство справедливости. Социальная политика для России] // Комсомольская правда. — 2012. — 13 февраля.&lt;br /&gt;
* &#039;&#039;Путин В. В.&#039;&#039; [https://rg.ru/2012/02/20/putin-armiya.html Быть сильными: гарантии национальной безопасности для России] // Российская газета. — 2012. — 20 февраля. — № 35(5708)&lt;br /&gt;
* &#039;&#039;Putin V.&#039;&#039; [https://www.nytimes.com/2013/09/12/opinion/putin-plea-for-caution-from-russia-on-syria.html A Plea for Caution From Russia] // The New York Times. — 2013. — September 11.&lt;br /&gt;
* &#039;&#039;Wladimir Putin&#039;&#039; [https://www.zeit.de/politik/ausland/2021-06/ueberfall-auf-die-sowjetunion-1941-europa-russland-geschichte-wladimir-putin Offen sein, trotz der Vergangenheit] // ZEIT ONLINE&amp;lt;ref&amp;gt;{{Cite web |url=https://tass.ru/obschestvo/11713041 |title=Статью Путина к 80-летию начала войны опубликуют в ZEIT ONLINE и еженедельнике Die Zeit — Общество — ТАСС |access-date=2022-04-16 |archive-date=2021-07-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210723114629/https://tass.ru/obschestvo/11713041 |deadlink=no }}&amp;lt;/ref&amp;gt;.&amp;lt;br&amp;gt;22. Juni 2021&lt;br /&gt;
{{конец кол}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Палемдымаш ==&lt;br /&gt;
{{Примечания}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Литератур ==&lt;br /&gt;
{{refbegin|2}}&lt;br /&gt;
* {{книга|автор= Гуревич В. Д. |заглавие= Владимир Путин. Родители. Друзья. Учителя |ответственный= |место= СПб. |издательство= Изд-во Юрид. ин-та |год= 2004 |страниц= 173 |серия= |isbn= 5-86247-068-9 |тираж=}}&lt;br /&gt;
* {{книга|автор= Дегоев В. В., Ибрагимов Р. Ю. |заглавие= Россия при Путине: обретения, тревоги, надежды |ответственный= |место= М. |издательство= Империум XXI век |год= 2007 |страниц= 237 |серия= |isbn= 978-5-91317-005-7 |тираж=}}&lt;br /&gt;
* {{книга|автор= Зайпель Х. |заглавие=Путин: Логика власти |издательство=Время |год=2016 |страниц=384 |isbn=978-5-9691-1508-8}}&lt;br /&gt;
* {{БРЭ|статья=Путин, Владимир Владимирович|id=3484217|автор=С. Л. Кравец (мировоззренческие основы государственной политики, внутренняя политика), Ф. А. Лукьянов (внешнеполитическая концепция, внешняя политика), В. А. Мау (экономика), Е. Э. Чуковская (законодательство, вопросы культуры)|том=28|страницы=8—29|ref=Кравец, Лукьянов, Мау, Чуковская}}&lt;br /&gt;
* {{книга|автор= Леонов Н. С. |заглавие= Что ещё может Путин? |ответственный= |место= М. |издательство= Алгоритм |год= 2013 |страниц= 256 |серия= Как Путину обустроить Россию |isbn= 978-5-4438-0251-0 |тираж= 3000 |nodot= 1}}&lt;br /&gt;
* {{книга|автор= Лузянин С. Г. |заглавие= Восточная политика Владимира Путина : возвращение России на «Большой Восток» (2004-2008 гг.) |ответственный= |место= М. |издательство= АСТ |год= 2007 |страниц= 446 |серия= |isbn= 5-17-041020-4 |тираж=}}&lt;br /&gt;
* {{книга|автор= Медведев Р. А. |заглавие= Время Путина |ответственный= |место= М. |издательство= Время |год= 2014 |страниц= 720 |серия= Собрание сочинений Медведевых Роя и Жореса |isbn= 978-5-9691-0855-4 |ref= Медведев }}&lt;br /&gt;
* {{книга|автор= Медведев Р. А. |заглавие= Владимир Путин |ответственный= |место= М. |издательство= Молодая гвардия |год= 2007 |страниц= 685 |серия= Жизнь замечательных людей |isbn= 978-5-235-03059-6 |ref= Медведев}}&lt;br /&gt;
* {{книга |автор= Млечин Л. М.|заглавие= Путин и Трамп. Враги, соперники, конкуренты?|язык= |ответственный= |ссылка= |место= М.|издательство= |год= 2019|том= |страниц= |страницы= |isbn= 978-5-6040607-1-1|ref= Млечин}}&lt;br /&gt;
* {{книга |автор= Млечин Л. М.|заглавие= Путин. Россия перед выбором|язык= |ответственный= |ссылка= |место= СПб.|издательство= Питер|год= 2012|том= |страниц= 448|страницы= |isbn= 978-5-459-01226-2|ref= Млечин}}&lt;br /&gt;
* {{книга|автор= Рар А. |заглавие= Владимир Путин: «Немец» в Кремле |ответственный= |место= М. |издательство= ОЛМА-Пресс |год= 2001 |страниц= 318 |серия= Проект «Путин» |isbn= 5-224-02143-X |тираж=}}&lt;br /&gt;
* {{книга|автор= Рар А. |заглавие= Владимир Путин. Лучший немец в Кремле |ответственный= |место= М. |издательство= Алгоритм |год= 2012 |страниц= 237 |серия= Проект «Путин» |isbn= 978-5-4320-0039-2 |тираж=}}&lt;br /&gt;
* {{книга|автор= Рар А. |заглавие= Куда пойдёт Путин?: Россия между Китаем и Европой (Почему Западу нужна Россия: Экспертный анализ) |ответственный= |место= М. |издательство= ОЛМА Медиа Групп |год= 2012 |страниц= 352 |серия= |isbn= 978-5-373-04735-7 |тираж= 4000}}&lt;br /&gt;
* {{книга|автор= Стратиевски Д., Гонсаленс К. |заглавие= Путин, водка и казаки: Представления о России на Западе |ответственный= |место= М. |издательство= Алгоритм |год= 2014 |страниц= 208 |серия= Проект «Путин» |isbn= 978-5-699-71816-0, 978-5-4438-0770-6 |тираж= 2500}}&lt;br /&gt;
* {{книга|автор= Таланов В. Л. |заглавие= Психологический портрет Владимира Путина |ответственный= |место= СПб. |издательство= Б&amp;amp;К |год= 2000 |страниц= 61 |серия= |isbn= 5-93414-018-3 |тираж=}}&lt;br /&gt;
* {{книга|автор= Хатчинс К., Коробко А. |заглавие= Путин / Пер. с англ |ответственный= |место= М. |издательство= ОЛМА Медиа Групп |год= 2012 | |страниц= 432 |серия= |isbn= 978-5-373-04767-8 |тираж= 3000}}&lt;br /&gt;
* {{книга|автор= Чадаев А. В. |заглавие= Путин. Его идеология |ответственный= |место= М. |издательство= Европа |год= 2006 | |страниц= 230 |серия= Идеологии |isbn= 5-9739-0040-1 |тираж=}}&lt;br /&gt;
* {{книга|автор= Karen Dawisha |заглавие=Putin&#039;s Kleptocracy: Who Owns Russia? |ссылка= https://archive.org/details/putinskleptocrac0000dawi_z6x0 |ответственный= |место= |издательство= Simon and Schuster. |год= 2015 | |страниц= 464 |серия= |isbn= 9781476795201 |тираж=}}&lt;br /&gt;
* {{книга&lt;br /&gt;
 | автор = Оливер Стоун&lt;br /&gt;
 | заглавие = Интервью с Владимиром Путиным&lt;br /&gt;
 | ссылка = https://archive.org/details/interviusvladimi0000ston&lt;br /&gt;
 | оригинал =&lt;br /&gt;
 | место = М.&lt;br /&gt;
 | издательство = Альпина Паблишер&lt;br /&gt;
 | year = 2017&lt;br /&gt;
 | страниц = 350&lt;br /&gt;
 | isbn = 978-5-9614-6477-1&lt;br /&gt;
 | тираж =&lt;br /&gt;
 | ref =  Стоун&lt;br /&gt;
}}&lt;br /&gt;
* {{публикация|автор=Boyd-Barrett, Olive|заглавие=Western Mainstream Media and the Ukraine Crisis|подзаголовок=A study in conflict propaganda|место=L.|место2=N.Y.|издательство=Routledge|год=2017|isbn=978-1-315-55968-1|ref=Boyd-Barrett}}&lt;br /&gt;
{{refend}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Кылвер-влак ==&lt;br /&gt;
{{Навигация}}&lt;br /&gt;
* [https://tass.ru/info/12592215 ТАСС, 7 октября 2021. Биография Владимира Путина]&lt;br /&gt;
* {{Официальный сайт||Путина Владимира Владимировича}}&lt;br /&gt;
* [http://archive.premier.gov.ru/ Архив сайта Председателя Правительства РФ В. В. Путина (2008—2012)]&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
{{Внешние ссылки}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
[[Категорий:Руш политик-влак]]&lt;br /&gt;
[[Категорий:Российысе президент-влак]]&lt;/div&gt;</summary>
		<author><name>WikiAdmin</name></author>
	</entry>
	<entry>
		<id>https://wiki.imagedataset.ru/index.php?title=%D0%9F%D1%83%D1%82%D0%B8%D0%BD,_%D0%92%D0%BB%D0%B0%D0%B4%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%80_%D0%92%D0%BB%D0%B0%D0%B4%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87&amp;diff=2</id>
		<title>Путин, Владимир Владимирович</title>
		<link rel="alternate" type="text/html" href="https://wiki.imagedataset.ru/index.php?title=%D0%9F%D1%83%D1%82%D0%B8%D0%BD,_%D0%92%D0%BB%D0%B0%D0%B4%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%80_%D0%92%D0%BB%D0%B0%D0%B4%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87&amp;diff=2"/>
		<updated>2026-10-10T07:47:53Z</updated>

		<summary type="html">&lt;p&gt;WikiAdmin: Новая страница: «{{Государственный деятель | имя            = Владимир Владимирович Путин | изображение    = Президент Российской Федерации Владимир Владимирович Путин (2024).jpg | ширина         = 250px | должность      = Россий Федерацийын президентше | порядок = 4 | должность_2 = Россий Феде...»&lt;/p&gt;
&lt;hr /&gt;
&lt;div&gt;{{Государственный деятель&lt;br /&gt;
| имя            = Владимир Владимирович Путин&lt;br /&gt;
| изображение    = Президент Российской Федерации Владимир Владимирович Путин (2024).jpg&lt;br /&gt;
| ширина         = 250px&lt;br /&gt;
| должность      = Россий Федерацийын президентше&lt;br /&gt;
| порядок = 4&lt;br /&gt;
| должность_2 = Россий Федерацийын президентше&lt;br /&gt;
| порядок_2 = 2&lt;br /&gt;
| флаг           = Standard of the President of the Russian Federation.svg&lt;br /&gt;
| флаг2          = Flag of Russia.svg&lt;br /&gt;
| флаг_2        = Standard of the President of the Russian Federation.svg&lt;br /&gt;
| флаг2_2        = Flag of Russia.svg&lt;br /&gt;
| периодначало   = [[2012|2012 ий]] [[7 ага|7 май]] гыч&lt;br /&gt;
| периодконец    = &lt;br /&gt;
| предшественник = [[Медведев, Дмитрий Анатольевич|Дмитрий Медведев]]&lt;br /&gt;
| преемник = &lt;br /&gt;
| премьер = * Виктор Зубков &amp;lt;small&amp;gt;(2012, {{и. о.}})&amp;lt;/small&amp;gt;&lt;br /&gt;
* [[Медведев, Дмитрий Анатольевич|Дмитрий Медведев]] &amp;lt;small&amp;gt;(2012—2020)&amp;lt;/small&amp;gt;&lt;br /&gt;
* [[Мишустин, Михаил Владимирович|Михаил Мишустин]] &amp;lt;small&amp;gt;(2020 гыч)&amp;lt;/small&amp;gt;&lt;br /&gt;
* [[Белоусов, Андрей Рэмович|Андрей Белоусов]] &amp;lt;small&amp;gt;(2020, {{и. о.}})&amp;lt;/small&amp;gt;&lt;br /&gt;
| периодначало_2 = ({{и. о.}} 1999 ий 31 декабрь — 2000 ий 7 май)&amp;lt;br&amp;gt;[[2000|2000 ий]] [[7 ага|7 май]]&lt;br /&gt;
| периодконец_2 = [[2008|2008 ий]] [[7 ага|7 май]]&lt;br /&gt;
| предшественник_2 = [[Ельцин, Борис Николаевич|Борис Ельцин]]&lt;br /&gt;
| преемник_2 = [[Медведев, Дмитрий Анатольевич|Дмитрий Медведев]]&lt;br /&gt;
| премьер_2 = * Михаил Касьянов &amp;lt;small&amp;gt;(2000—2004)&amp;lt;/small&amp;gt;&lt;br /&gt;
* Виктор Христенко &amp;lt;small&amp;gt;(2004, {{и. о.}})&amp;lt;/small&amp;gt;&lt;br /&gt;
* Михаил Фрадков &amp;lt;small&amp;gt;(2004—2007)&amp;lt;/small&amp;gt;&lt;br /&gt;
* Виктор Зубков &amp;lt;small&amp;gt;(2007—2008)&amp;lt;/small&amp;gt;&lt;br /&gt;
| должность_3 = Россий Федерацийын Кугыжаныш Каҥашын председательже&lt;br /&gt;
| флаг_3 = Coat of Arms of the Russian Federation 2.svg&lt;br /&gt;
| флаг2_3 = Flag of Russia.svg&lt;br /&gt;
| периодначало_3 = [[2012|2012 ий]] [[7 ага|7 май]] гыч&lt;br /&gt;
| периодконец_3 = &lt;br /&gt;
| предшественник_3 = [[Медведев, Дмитрий Анатольевич|Дмитрий Медведев]]&lt;br /&gt;
| преемник_3 = &lt;br /&gt;
| периодначало_4 = [[2000|2000 ий]] [[22 кылме|22 ноябрь]]&lt;br /&gt;
| периодконец_4 = [[2008|2008 ий]] [[7 ага|7 май]]&lt;br /&gt;
| предшественник_4 = &#039;&#039;должностьым ыштыме&#039;&#039;&lt;br /&gt;
| преемник_4 = [[Медведев, Дмитрий Анатольевич|Дмитрий Медведев]]&lt;br /&gt;
| должность_5 = Россий Правительствын Председательже&lt;br /&gt;
| флаг_5 = Government.ru logo.svg&lt;br /&gt;
| флаг2_5 = Flag of Russia.svg&lt;br /&gt;
| периодначало_5 = [[2008|2008 ий]] [[8 ага|8 май]]&lt;br /&gt;
| периодконец_5 = 2012 ий 7 май&lt;br /&gt;
| предшественник_5 = Виктор Зубков&lt;br /&gt;
| преемник_5 = * Виктор Зубков ({{и. о.}})&lt;br /&gt;
* [[Медведев, Дмитрий Анатольевич|Дмитрий Медведев]]&lt;br /&gt;
| президент_5 = [[Медведев, Дмитрий Анатольевич|Дмитрий Медведев]]&lt;br /&gt;
| периодначало_6 = ({{и. о.}} 1999 ий 9—16 август)&amp;lt;br&amp;gt;1999 ий 16 август &lt;br /&gt;
| периодконец_6 = 2000 ий 7 май&lt;br /&gt;
| предшественник_6 = Сергей Степашин&lt;br /&gt;
| преемник_6 = Михаил Касьянов&lt;br /&gt;
| президент_6 = [[Ельцин, Борис Николаевич|Борис Ельцин]]&amp;lt;br&amp;gt;тудо шкеже ({{и. о.}})&lt;br /&gt;
| должность_7 = Ушем кугыжаныш Министр каҥашын председательже&lt;br /&gt;
| флаг_7 = Flag of Russia.svg&lt;br /&gt;
| флаг2_7 = Flag of Belarus (1995–2012).svg&lt;br /&gt;
| периодначало_7 = 2008 ий [[27 ага|27 май]] &lt;br /&gt;
| периодконец_7 = 2012 ий [[18 сӱрем|18 июль]]&lt;br /&gt;
| предшественник_7 = Виктор Зубков&lt;br /&gt;
| преемник_7 = [[Медведев, Дмитрий Анатольевич|Дмитрий Медведев]]&lt;br /&gt;
| должность_8 = «Икоян Россий» партийын председательже&lt;br /&gt;
| флаг_8 = ЕдРо (лог).svg&lt;br /&gt;
| флаг2_8 = Flag of Russia.svg&lt;br /&gt;
| периодначало_8 = 2008 ий [[7 ага|7 май]]&lt;br /&gt;
| периодконец_8 = 2012 ий [[26 ага|26 май]] &lt;br /&gt;
| предшественник_8 = Борис Грызлов&lt;br /&gt;
| преемник_8 = [[Медведев, Дмитрий Анатольевич|Дмитрий Медведев]]&lt;br /&gt;
| должность_9 = СНГ кугыжаш-влакын вуйлатышышт ушемын председательже&lt;br /&gt;
| флаг_9 = Flag of the CIS.svg&lt;br /&gt;
| флаг2_9 = Emblem of CIS.svg&lt;br /&gt;
| периодначало_9 = [[1 шорыкйол|1 январь]]&lt;br /&gt;
| периодконец_9 = 2017 ий [[31 теле|31 декабрь]] &lt;br /&gt;
| предшественник_9 = Алмазбек Атамбаев&lt;br /&gt;
| преемник_9 = Эмомали Рахмон&lt;br /&gt;
| периодначало_10 = 2004 ий [[16 идым|16 сентябрь]]&lt;br /&gt;
| периодконец_10 = 2006 ий [[20 ага|20 май]] &lt;br /&gt;
| предшественник_10 = [[Кучма, Леонид Данилович|Леонид Кучма]]&lt;br /&gt;
| преемник_10 = Нурсултан Назарбаев&lt;br /&gt;
| периодначало_11 = 2000 ий [[25 шорыкйол|25 январь]] &lt;br /&gt;
| периодконец_11 = 2003 ий [[29 шорыкйол|29 январь]]&lt;br /&gt;
| предшественник_11 = [[Ельцин, Борис Николаевич|Борис Ельцин]]&lt;br /&gt;
| преемник_11 = [[Кучма, Леонид Данилович|Леонид Кучма]]&lt;br /&gt;
| должность_12 = Россий Федерацийын Лӱдыкшыдымылык шотышто Каҥашын председательже&lt;br /&gt;
| флаг_12 = Emblem Security Council of Russia.svg&lt;br /&gt;
| флаг2_12 = Coat of Arms of the Russian Federation.svg&lt;br /&gt;
| периодначало_12 = [[29 ӱярня|29 март]]&lt;br /&gt;
| периодконец_12 = 1999 ий [[9 сорла|9 август]]&lt;br /&gt;
| предшественник_12 = Николай Бордюжа&lt;br /&gt;
| преемник_12 = Сергей Иванов&lt;br /&gt;
| президент_12 = [[Ельцин, Борис Николаевич|Борис Ельцин]]&lt;br /&gt;
| должность_13 = Россий ФСБ-ын вуйлатышыже&lt;br /&gt;
| флаг_13 = FSB Emblem.png&lt;br /&gt;
| флаг2_13 = Flag of Federal security service.svg&lt;br /&gt;
| периодначало_13 = 1998 ий [[25 сӱрем|25 июль]] &lt;br /&gt;
| периодконец_13 = 1999 ий [[9 сорла|9 август]] &lt;br /&gt;
| предшественник_13 = Николай Ковалёв&lt;br /&gt;
| преемник_13 = Николай Патрушев&lt;br /&gt;
| президент_13 = [[Ельцин, Борис Николаевич|Борис Ельцин]]&lt;br /&gt;
| дата рождения = 07.10.1952&lt;br /&gt;
| место рождения = {{МР|Ленинград|Санкт-Петербургышто|Санкт-Петербург}}, [[СССР]]&lt;br /&gt;
| род = Путинмыт&lt;br /&gt;
| отец = [[#Происхождение|Владимир Спиридонович Путин]]&lt;br /&gt;
| мать = [[#Происхождение|Мария Ивановна Путина]]&lt;br /&gt;
| супруга = Людмила Путина (Шкребнева) (1983—2013)&amp;lt;ref name=autogenerated8&amp;gt;{{статья|заглавие=«Отстояла вахту»: Владимир и Людмила Путины объявили о разводе|ссылка=https://www.forbes.ru/news/240295-vladimir-putin-razvelsya-s-zhenoi-lyudmiloi|архив=https://web.archive.org/web/20220321131615/https://www.forbes.ru/news/240295-vladimir-putin-razvelsya-s-zhenoi-lyudmiloi|архив дата=2022-03-21|издание=Forbes.ru|год=2013|месяц=6|день=6|archivedate=2023-02-25|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230225014754/https://www.forbes.ru/news/240295-vladimir-putin-razvelsya-s-zhenoi-lyudmiloi}}&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
| дети = Мария (1985), Екатерина (1986)&lt;br /&gt;
| звание = {{ГБ, Полковник}}&amp;lt;br&amp;gt;полковник (1999)&amp;lt;br&amp;gt;&#039;&#039;&#039;Класс чин:&#039;&#039;&#039;&amp;lt;br&amp;gt;[[Файл:Действительный государственный советник РФ 1 класса (Минобороны)г.png|80px]]&amp;lt;br&amp;gt;Россий Федерацийын 1-ше классан чынле кугыжаныш каҥашъеҥже &lt;br /&gt;
| годы службы = 1975—1991, 1998—1999&lt;br /&gt;
| принадлежность = {{USSR}} → {{RUS}}&lt;br /&gt;
| род войск = [[File:Emblema KGB.svg|12px|link=Комитет государственной безопасности СССР]] СССР КГБ→&amp;lt;br&amp;gt;[[File:Flag of Federal security service.svg|25px|link=Федеральная служба безопасности]] Россий ФСБ→&amp;lt;br&amp;gt;[[Файл:Banner of the Armed Forces of the Russian Federation (obverse).svg|25px]] Россий Федерацийын Сарзе вийже&lt;br /&gt;
| командовал = Россий Федераций Сарзе вийын кӱшыл главнокомандующийже&amp;lt;br&amp;gt;(1999 ий 31 декабрь — 2008 ий 7 май;&amp;lt;br&amp;gt;2012 ий 7 май гыч)&lt;br /&gt;
| сражения = Кокымшо чечен сар&amp;lt;br&amp;gt;Грузийысе сар&amp;lt;br&amp;gt;Россий-украин сарзе конфликт&amp;lt;br&amp;gt;Сирийыште сарзе операций&amp;lt;br&amp;gt;Казахстаныште ОДКБ Операций&lt;br /&gt;
| партия = КПСС (1975—1991)&amp;lt;br&amp;gt;НДР (1995—1999)&amp;lt;br&amp;gt;Единство (1999—2001)&amp;lt;br&amp;gt;Икоян Россий (председатель, тыгодым партий член огыл, 2008—2012)&lt;br /&gt;
| образование = 1. [Ленинградысе кугыжаныш университет&amp;lt;br&amp;gt;2. СССР КГБ кӱшыл школжо&amp;lt;br&amp;gt;3. СССР КГБ-ын Йошкар знамя институт&lt;br /&gt;
| учёная степень = {{ус|кандидат|экономических наук}} (1997)&lt;br /&gt;
| профессия = юрист, разведчик, чиновник, политик&lt;br /&gt;
| деятельность = {{d-|президентстве}}, кугыжаныш службо, спецслужбо&lt;br /&gt;
| вероисповедание = [[православий]]&amp;lt;ref name=&amp;quot;от первого лица&amp;quot;&amp;gt;{{книга |автор = Геворкян Н. П., Тимакова Н. А., Колесников А. И. |заглавие = От первого лица. Разговоры с Владимиром Путиным |издательство = Вагриус |год = 2000 |ссылка = http://kremlin.ru/articles/bookintro1.shtml |isbn = 5-264-00257-6 |ref = От первого лица |archivedate = 2009-08-22 |archiveurl = https://web.archive.org/web/20090822082548/http://kremlin.ru/articles/bookintro1.shtml }}&amp;lt;/ref&amp;gt;&amp;lt;ref&amp;gt;{{статья |заглавие=Путин Владимир Владимирович |подзаголовок=[Досье] |ссылка=http://www.aif.ru/dossier/1369 |архив=https://web.archive.org/web/20111221161702/http://www.aif.ru/dossier/1369 |архив дата=2011-12-21 |издание=Аргументы и факты |язык=ru |тип=газета |archivedate=2013-12-04 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131204223010/http://www.aif.ru/dossier/1369 }}{{v|6|1|2013}}&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
| известен как = &lt;br /&gt;
| автограф = Vladimir Putin signature.svg&lt;br /&gt;
| сайт = [http://kremlin.ru/ kremlin.ru] ([[kremlin.ru|президент.рф]])&lt;br /&gt;
| награды = &amp;lt;center&amp;gt;&#039;&#039;&#039;СССР, Россий Федераций да СНГ:&#039;&#039;&#039;&amp;lt;/center&amp;gt;&lt;br /&gt;
{{ряд|{{Орден Почёта|1996}}|{{Орден Знак Почёта|1988}}|{{Медаль За безупречную службу 2 степени}}|{{Медаль За безупречную службу 3 степени}}}}&lt;br /&gt;
{{ряд|{{Медаль Босния-Косово}}|{{Орден За заслуги перед Республикой Дагестан}}|[[Файл:Почётный гражданин города Астрахани (лента).png|40px|link=Почётный гражданин города Астрахани]]}}&lt;br /&gt;
{{ряд|{{Орден Содружество}}|{{Почётный гражданин Казани|2005}}|[[Файл:Почётный гражданин города Севастополя.png|28px|Почётный гражданин города Севастополя|link=Награды Севастополя]]|{{Почётный гражданин Санкт-Петербурга}}}}&lt;br /&gt;
&amp;lt;center&amp;gt;&#039;&#039;&#039;конфессионал награде-влак:&#039;&#039;&#039;&amp;lt;/center&amp;gt;&lt;br /&gt;
{{ряд|{{Орден святого князя Владимира 1 степени}}|{{Орден Славы и Чести}}|{{Орден Сергия Радонежского 1 степени}}}}&lt;br /&gt;
&amp;lt;center&amp;gt;&#039;&#039;&#039;спорт чаплӱм-влак:&#039;&#039;&#039;&amp;lt;/center&amp;gt;&lt;br /&gt;
{{ряд|{{Заслуженный тренер России}}|{{Мастер спорта СССР}}}}&lt;br /&gt;
&amp;lt;center&amp;gt;&#039;&#039;&#039;Моло кугыжанышын:&#039;&#039;&#039;&amp;lt;/center&amp;gt;&lt;br /&gt;
{{ряд|{{Орден Назарбаева}}|{{Орден Дружбы народов (Белоруссия)}}|{{Орден Уацамонга}}|{{Орден Честь и слава I степени}}}}&lt;br /&gt;
{{ряд|{{Орден Золотого орла}}|{{Орден Манас 1 степени}}|{{Орден За выдающиеся заслуги (Узбекистан)}}}}&lt;br /&gt;
{{ряд|{{Орден Исмоили Самони}}|{{Большая цепь ордена Республики Сербия}}|{{Орден Республики Сербской на цепи}}}}&lt;br /&gt;
{{ряд|{{Кавалер Большого Креста ордена Почётного легиона}}|{{Большой крест ордена святого Карла}}|{{Цепь ордена Макариоса III}}}}&lt;br /&gt;
{{ряд|{{Цепь ордена короля Абдель-Азиза}}|{{Орден Заида}}|{{Орден Хо Ши Мина}}}}&lt;br /&gt;
{{ряд|{{Орден Звезды Палестины}}|{{Орден Хосе Марти}}|{{Большая цепь ордена Освободителя (Венесуэла)}}}}&lt;br /&gt;
{{ряд|{{Большой крест Национального ордена заслуг (Гвинея)}}|{{Орден Нето}}|{{Медаль За заслуги Национальной Народный Армии III степени}}|{{Орден Ким Ир Сена}}}}&lt;br /&gt;
{{ряд|{{Орден Ким Ир Сена}}}}&lt;br /&gt;
{{ряд|{{Орден Дружбы (КНР)}}|{{Орден Олий Даражали Дустлик}}|{{Орден Шейх-уль-ислама}}}}&lt;br /&gt;
&amp;lt;center&amp;gt;&#039;&#039;&#039;суап саргурал:&#039;&#039;&#039;&amp;lt;/center&amp;gt;&lt;br /&gt;
{{ряд|[[Файл:Военно-морской палаш.png|20px|Именной морской палаш от командующего ЧФ РФ адмирала Владимира Комоедова и командующего Военно-морскими силами Украины Михаила Ежеля|link=Наградное оружие]]}}&lt;br /&gt;
| викисклад = Vladimir Putin&lt;br /&gt;
}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&#039;&#039;&#039;Владимир Владимирович Путин&#039;&#039;&#039; ({{ВД-Преамбула|references=0}}) — россий кугыжаныш да политике пашаеҥ. [[Россий Федераций]]ын кызытсе президентше, Россий Федерацийын Кугыжаныш Каҥашын да Россий Федерацийын Лӱдыкшыдымылык шотышто Каҥашын председательже, [[2012|2012 ий]] [[7 ага|7 май]] гыч Россий Федерацийысе Сарвийын Кӱшыл Главнокомандующийже. Ондак президентын олмыштыжо [[2000|2000 ий]] 7 май гыч 2008 ий 7 май марте лийын, тыгак [[1999]]—[[2000]] да [[2008]]—[[2012]] ийлаште Россий Федераций виктер председательын олмыштыжо тышен. Россий президентын олмышкыжо угыч [[2024|2024 ий]] 15 гыч [[17 ӱярня|17 мартыште]] эртыше сайлымаште сайлалтын (тудын верч 76 277 708 еҥ йӱклен але 87,28 %)&amp;lt;ref&amp;gt;{{Cite news|accessdate=2024-03-21|website=TACC|title=Итоговый результат Путина на выборах главы государства составил 87,28%|url=https://tass.ru/politika/20303683}}&amp;lt;/ref&amp;gt;.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Ленинград кугыжаныш университетысе (ЛГУ) юридический факультетын тунем лекшыже. [[1977|1977 ий]] гыч СССР-ын Ленинград да Ленинград кундемысе КГБ управленийын следствий пӧлкаштыже пашам ыштен. [[1985|1985 ий]] гыч [[1990|1990 ий]] марте совет йотэл разведкын резидентурыштыжо служиен. [[Ленинград]]ыш пӧртылмеке, ЛГУ-со ректорын полышкалышыже, вара Ленинград олакаҥышыште председатель [[Собчак, Анатолий Александрович|Анатолий Собчакын]] ойпуышыжо лийын.[[1991|1991 ий]] [[20 сорла|20 август]] гыч КГБ паша гыч кораҥын, умбакыже [[Санкт-Петербург]] мэрийыште пашам ыштен. [[1996|1996 ийыште]], Собчакын губернатор сайлымашым модын колтымекыже, [[Моско]]ш куснен, РФ президентын пашажым виктарышыжлан шогалтеныт. [[1997|1997 ийыште]] Путин экономике шанче кандидат степеньым налын. РФ лӱдыкшыдымылык Федерал службын вуйлатышыштыже да Лӱдышдымылык Каҥашын секретарьже лийме деч вара [[1999|1999 ий]] август тылзыште виктерым вуйлатен.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
1999 ий [[31 теле|31 декабрьыште]], Россий президент [[Ельцин, Борис Николаевич|Борис Ельцинын]] шке олмыж гыч кораҥмеке, кугыжанышын икымше айдемыже, президентын пашажым шуктышо олмышто лийын. Икымше гана Россий президентлан [[2000|2000 ий]] [[26 ӱярня|26 мартыште]] шогалын, а вара [[2004]], [[2012]] да [[2018]] ийлаште уэш сайлалтын. [[2012|2012 ийысе]] сайлымаш деч ончыч президентын пашам шуктымо жапше конституцийым вашталтыме дене 4 ий гыч 6 ий марте кугемын. Россий Федерацийын Конституцийышкыже тӧрлатымашым пуртымо деч вара, [[2024|2024 ийысе]] президент сайлымаште шке лӱмжым лукташ правам налын&amp;lt;ref name=&amp;quot;ТАСС2021&amp;quot; &amp;gt;[https://tass.ru/info/12592215 ТАСС, 7 октября 2021. Биография Владимира Путина]&amp;lt;/ref&amp;gt;.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Владимир Путинын президентлан шогымо икымше пагытыште российысе экономике реформо да нефть ден газлан акым вич пачаш кугемдыме деч вара&amp;lt;ref name=&amp;quot;Putin 2007&amp;quot;&amp;gt;&#039;&#039;Putin: Russia’s Choice&#039;&#039;, (Routledge 2007), by Richard Sakwa, Chapter 9.&amp;lt;/ref&amp;gt;&amp;lt;ref name=&amp;quot;Fragile Empire 2013 page 17&amp;quot;&amp;gt;Judah, Ben, &#039;&#039;Fragile Empire: How Russia Fell In and Out of Love with Vladimir Putin&#039;&#039;, Yale University Press, 2013, p. 17&amp;lt;/ref&amp;gt; идалыкыште кокла шот дене 7 % кушкын&amp;lt;ref&amp;gt;{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2020/02/18/business/russia-economic-growth.html|title=Pessimistic Outlook in Russia Slows Investment, and the Economy|website=The New York Times|first=Andrew E.|last=Kramer|date=18 February 2020|access-date=22 March 2023}}&amp;lt;/ref&amp;gt;. Тудын годым Россий Кокымшо чечня сарыште сеҥышыш лектын.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
[[2008]]—[[2012]] ийлаште, президент [[Медведев, Дмитрий Анатольевич|Дмитрий Медведев]] пелен премьер-министр лиймыж годым, Путин армий да полиций шотышто реформым вуйлатен.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Тукымвож ==&lt;br /&gt;
{{main|{{Не переведено 3|Владимир Путинын ешыже|Владимир Путинын ешыже|ru|Семья Владимира Путина}}}} &lt;br /&gt;
{{External media&lt;br /&gt;
 |image1 = [https://icdn.lenta.ru/images/2015/04/30/10/20150430102516787/detail_e7ef0d370f64b40a3e57707a64109c55.jpg Владимир Путин ачаж-аваж дене пырля ГДР-ыш кайымыж деч ончыч, 1985 ий]}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Калык перепись годым пуымо вашмутшо почеш, могай калык гыч улмо шотышто — руш&amp;lt;ref name=&amp;quot;pn10&amp;quot;&amp;gt;{{публикация|1=статья|автор=Колесников|автор имя=А.|заглавие=Владимиру Путину дали семейный номер|подзаголовок=Семья премьера прошла перепись населения|ссылка=https://www.kommersant.ru/doc/1524408|издание=Коммерсантъ|язык=|год=2010|месяц=10|день=18|номер=193/П [4493]|страницы=5|архив дата=2019-05-04|архив=https://web.archive.org/web/20190504213744/https://www.kommersant.ru/doc/1524408}}{{v|12|4|2015}}&amp;lt;/ref&amp;gt;.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Ачаже — Владимир Спиридонович Путин ([[23 пургыж|23 февраль]] [[1911]] — [[2 сорла|2 август]] [[1999]]) [[Тверь]] губернийысе Тверь уезд Поминово ялеш шочын&amp;lt;ref name=&amp;quot;MK2002&amp;quot;&amp;gt;{{Cite web|url=https://www.mk.ru/editions/daily/article/2002/12/07/129873-v-kornyah-u-prezidenta.html|title=В КОРНЯХ У ПРЕЗИДЕНТА|website=www.mk.ru|access-date=2019-02-10|archive-date=2019-02-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20190210104303/https://www.mk.ru/editions/daily/article/2002/12/07/129873-v-kornyah-u-prezidenta.html|deadlink=no}}&amp;lt;/ref&amp;gt;, 1933—1934 ийлаште вӱдйымал флотышто служиен{{sfn|От первого лица|2000|loc=Гл. «Сын»}}, [[Кугу Ачамланде сар]]ын салтакше. РККА-ште — [[1941]] июнь гыч, Йошкар Армийын {{s|86-шо}} дивизийысе 330-шо стрелок-влак полкын салтакше, [[17 кылме|17 ноябрь]] [[1941|1941 ийыште]], Невский пятачокым аралымыж годым, шола йолвурго ден йолкопаже осколко дене нелын сусырген&amp;lt;ref&amp;gt;{{Cite web|access-date = 2015-11-15|title = Память народа :: Документ о награде :: Путин Владимир Спиридонович, Медаль «За боевые заслуги»|url = https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie26749885/|publisher = pamyat-naroda.ru|archive-date = 2015-11-17|archive-url = https://web.archive.org/web/20151117024412/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie26749885/|deadlink = no}}&amp;lt;/ref&amp;gt;&amp;lt;ref&amp;gt;{{публикация|1=статья|заглавие=Путин Владимир Спиридонович 1911 г. р|ссылка=http://podvignaroda.mil.ru/#id=26749885&amp;amp;tab=navDetailManAward|издание=Подвиг народа в Великой Отечественной войне 1941–1945 гг|тип=Электронный банк документов|язык=|архив дата=2014-10-14|архив=https://archive.is/20141014125136/http://podvignaroda.mil.ru/?%23id=11888217&amp;amp;tab=navDetailDocument#id=26749885&amp;amp;tab=navDetailManAward}}{{v|12|4|2015}}&amp;lt;/ref&amp;gt;. «Сарзе суаплан», «Ленинградым аралымылан», «Германийым сеҥымылан» медаль-влак дене суапландаралтын. [[1941|1941 ий]] гыч ВКП(б) йыжъеҥже. Сар деч вара — Ленинградысе И. Е. Егоров лӱмеш вагоным чоҥышо заводын мастарже. [[1985|1985 ийыште]] 1-ше степенян Ачамланде сар орден дене суапландаралтын&amp;lt;ref&amp;gt;{{Cite web|lang=|url=https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_yubileinaya_kartoteka1517179107/|title=Документ о награде: Путин Владимир Спиридонович, Орден Отечественной войны I степени|author=|website=pamyat-naroda.ru|date=|publisher=«Память народа»|access-date=2015-11-15|archive-date=2015-11-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20151117021230/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_yubileinaya_kartoteka1517179107/|deadlink=no}}&amp;lt;/ref&amp;gt;.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Аваже — Мария Ивановна Путина (шочын — Шеломова, [[17 шыжа|17 октябрь]] [[1911]] — [[6 сӱрем|6 июль]] [[1998]])&amp;lt;ref name=&amp;quot;М. И. Путина&amp;quot;&amp;gt;{{Cite web|url=https://politike.ru/termin/putina-marija-ivanovna.html|title=ПУТИНА Мария Ивановна это|website=politike.ru|access-date=2022-04-16|archive-date=2022-01-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20220120032750/https://politike.ru/termin/putina-marija-ivanovna.html|deadlink=no}}&amp;lt;/ref&amp;gt;, Тверь губернийысе Тверь уезд Заречье ял гыч, тыштак Владимир Спиридонович дене палыме лийын&amp;lt;ref name=&amp;quot;MK2002&amp;quot; /&amp;gt;, тыгак заводышто пашам ыштен, Ленинград блокадым илен лектын. КБФ штаб «Ленинградым аралымылан» медаль дене суапландарен.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;lt;gallery&amp;gt;&lt;br /&gt;
Vladimir Spiridonovich Putin.jpg|Ачаже — Владимир Спиридонович Путин&lt;br /&gt;
Maria Ivanovna Shelomova.jpg|Аваже — Мария Ивановна Путина (шочын — Шумова)&lt;br /&gt;
Vladimir Putin with his mother.jpg|Владимир Путин аваж дене пырля. 1958 ий июль&lt;br /&gt;
&amp;lt;/gallery&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Йоча да рвезылык жапше ==&lt;br /&gt;
[[Файл:Immortal Regiment in Moscow (2017-05-09) 11.jpg|мини|Владимир Путин фронтовик-ачажын портретше дене Москваште «Колыдымо полк» таҥтошкал эртымаште, 2017 ий 9 майыште|альт=]]&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
[[1952|1952 ий]] [[7 шыжа|7 октябрьыште]] Ленинградыште&amp;lt;ref name=&amp;quot;:1&amp;quot;/&amp;gt;, Маяковский лӱмеш уремысе В. Ф. Снегирёв лӱмеш азам ыштыме пӧртыштӧ шочын&amp;lt;ref name=&amp;quot;М. И. Путина&amp;quot; /&amp;gt;. Спасо-Преображен соборышто тынеш пуртымо&amp;lt;ref&amp;gt;{{cite web|url=http://tass.ru/obschestvo/4859952|title=Песков пояснил, в каких церквях крестили родителей Путина|work=|publisher=ТАСС |date=2018-01-07|access-date=2018-03-25|archive-date=2018-03-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20180326015601/http://tass.ru/obschestvo/4859952|deadlink=no}}&amp;lt;/ref&amp;gt;&amp;lt;ref name=&amp;quot;Кондрашов&amp;quot; /&amp;gt;.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Владимир ешыште кумшо эрге лийын. Кок изашт тудын шочмыж деч ончыч коленыт: Альберт (Кугу Ачамланде сар тӱҥалме деч ончыч колен) да Виктор ([[1940]]—[[1942]]){{sfn|Медведев|2007}}.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Путинын ешыже Ленинградыште Басково изуремыште (12-шо №-ан пӧртын визымше, эн кӱшыл пачашын) тӱшкан илыме (коммунал) пачерыште ик пӧлемым айлен, Путин тиде пачерыште СССР КГБ-ште пашам ышташ тӱҥалмыж марте илен. Тосно дачыште, школьник Путинын пӧлемыштыже, совет сар разведкым негызлыше айдемын Ян Берзинын портретше шоген. Президент лиймекыже, Путин каласкален: изинекак разведчик-влак нерген совет фильм-влакым ончаш йӧратен, кугыжаныш лӱдыкшыдымылык органлаште пашам ышташ шонен.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
[[1960]]—[[1965]] ийлаште Путин 193-шо №-ан кандашияш школышто тунемын. Вара 281-ше №-ан кыдалаш школыш (Технологий институт пелен химий уклонан лӱмын ыштыме школ) пурен, тудым [[1970|1970 ийыште]] тунем лектын{{sfn|От первого лица|2000|loc=Гл. «Сын»}}. Школ деч вара 17 ияш Владимир, икымше гана, службыш пураш манын, Литейный уремыште верланыше СССР КГБ-ын Ленинград да Ленинград кундемысе управленийышкыже миен, тыште мутланыме деч вара Путинлан ондак келге гуманитар шинчымашым налаш темленыт.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
[[1964|1964 ий]] гыч шке кумылын коштмо «Труд» спорт обществын «Турбостроитель» спорт клубыштыжо дзюдо дене заниматлен, тренерже-влак: Анатолий Рахлин ден Леонид Усвяцов&amp;lt;ref&amp;gt;{{Cite web|url=https://www.chitalnya.ru/work/1165843/|title=Профессор Д. Момот о В.В. Путине и их тренере Усвяцове Л.И ~ Проза (Быль)|website=www.chitalnya.ru|accessdate=24 сент. 2022 г.|archive-date=2021-04-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20210412165240/https://www.chitalnya.ru/work/1165843/|deadlink=no}}&amp;lt;/ref&amp;gt;. Ленинградысе моло спортсмен дене пырля каскадёр семын «Ленфильмын» кином снимайымаште лийын, «Ижорский батальон» сар драмыште, «Блокада» эпопейыште войзалтын&amp;lt;ref&amp;gt;{{cite web|url=https://www.gazeta.ru/culture/2017/12/14/a_11460620.shtml?updated|title=Путин в кино: почему не сложилась карьера актёра. Как каскадёр Владимир Путин снимался на «Ленфильме» в 1970-х|work=|publisher=Gazeta.ru|date=2017-12-14|access-date=2018-01-02|archive-date=2018-01-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20180103011742/https://www.gazeta.ru/culture/2017/12/14/a_11460620.shtml?updated|deadlink=no}}&amp;lt;/ref&amp;gt;.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
[[1970]]—[[1975]] ийлаште ЛГУ юридический факультетын тӱнямбал пӧлкаште тунемын, тыштак КПСС-ыш пурен{{sfn|От первого лица|2000|loc=Гл. «Студент»}}. Тунеммыж годым икымше гана тудо жапыште ЛГУ-н доцентшым, Анатолий Собчакым, вашлийын. Диплом пашажын темыже — «Нацийым утларак кумылаҥдыше принцип» (шанче вуйлатыше Л. Н. Галенская, тӱнямбал права кафедр)&amp;lt;ref&amp;gt;{{cite web|url=http://law.spbu.ru/AboutFaculty/History/Alumni/Executive.aspx|title=Путин Владимир Владимирович|work=Выпускники — Исполнительная власть|publisher=Юридический факультет Санкт-Петербургского университета|access-date=2013-07-30|archiveurl=https://www.webcitation.org/6IqLubz5Z?url=http://law.spbu.ru/AboutFaculty/History/Alumni/Executive.aspx|archivedate=2013-08-13|deadlink=no}}&amp;lt;/ref&amp;gt;.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Правительствыш толымыж деч ончычсо пашаже ==&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== СССР КГБ-ыште служымыжо (1975—1991) ===&lt;br /&gt;
[[Файл:Vladimir Putin in KGB uniform.jpg|слева|мини|КГБ пашаеҥын шке лӱмал возыктышыж (личное дело) гыч фото|274x274px]]&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
[[1975|1975 ийыште]] ЛГУ-н юридический факультетшым тунем пытарен&amp;lt;ref name=&amp;quot;:2&amp;quot; /&amp;gt;, колтымо почеш Кугыжаныш лӱдыкшыдымылык комитетыш толын&amp;lt;ref name=&amp;quot;от первого лица&amp;quot;/&amp;gt;. Тунамак Охтышто («401-ше школ») оператив тӱшкам ямдылыше курсым эртен, да СССР КГБ кумдык шот дене кышкарыште аттестацийым эртымеке, изирак офицер (юстицийын кугурак лейтенантше) лӱмпале дене палемдалтын&amp;lt;ref name=&amp;quot;bio&amp;quot;&amp;gt;{{cite web|lang=|url=https://rg.ru/2008/11/18/putin-biografiya.html|title=Биография Владимира Путина|author=|website=|date=2008-11-18|publisher=Российская газета|access-date=2016-07-11|archive-date=2016-07-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20160701102645/https://rg.ru/2008/11/18/putin-biografiya.html|deadlink=no}}&amp;lt;/ref&amp;gt;.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
[[1977|1977 ий]] деч вара СССР КГБ-ын Ленинград да Ленинград кундем шотышто Управленийжын следствий пӧлкаштыже контрразведке шотышто пашам ыштен&amp;lt;ref name=&amp;quot;aif_putin&amp;quot;&amp;gt;{{cite web|url=http://www.sz.aif.ru/politic/news/56269|title=АИФ: Владимир Путин объяснил свои амбиции на президентство|publisher=Аргументы и факты, 18.10.2011|access-date=2012-02-27|archive-date=2012-05-27|archive-url=https://www.webcitation.org/67yb7mhHo?url=http://www.sz.aif.ru/politic/news/56269|deadlink=no}}&amp;lt;/ref&amp;gt;. Путинын паша верже «Кугу пӧрт» манмаште лийын, [[1979|1979 ийыште]] КГБ кӱшыл школышто куд тылзаш курсышто тунемын.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
[[1984|1984 ийыште]] юстицийын майоржо лӱмпале дене командировкыш колталтын, КГБ-се Йошкар тистан институтын ик ий тунемман факультетыш, тудым [[1985|1985 ийыште]] «Тӱжвал разведке» специальность дене тунем лектын. Путин тӧртыкан (легальный), тыгак тӧртыкдымо (нелегальный) разведкылан ямдылалтын. Тунемме пӧлкан кугуракше (старостыжо) лийын, [[немыч йылме|немыч йылмым]] тунемын&amp;lt;ref name=&amp;quot;Кондрашов&amp;quot;&amp;gt;{{cite web|lang=|url=https://russia.tv/video/show/brand_id/62624/episode_id/1730563/video_id/1829797/|title=«Путин». Фильм Андрея Кондрашова. Часть 2|author=|website=|date=2018-03-19|publisher=Телеканал «Россия 1»|access-date=2018-03-25|archive-date=2018-03-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20180324233218/http://russia.tv/video/show/brand_id/62624/episode_id/1730563/video_id/1829797|deadlink=no}}&amp;lt;/ref&amp;gt;.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
[[1985]]—[[1990]] ийлаште Путин КГБ-ын тӱжвал разведке йогын дене ГДР-ыште пашам ыштен. Тудын вуйлатышыже [[Эрвел]] [[Германий]]ыште совет разведчик-влак тӱшкан начальникше, ГДР кугыжаныш лӱдыкшыдымылык министерствыште СССР КГБ-н ӱшанъеҥже, полковник Лазарь Матвеев лийын ([[2017|2017 ий]] майыште, 90 ий теммеке, секрет лиймым чарнен). Дрезденыште службо шот дене Сергей Чемезов да Николай Токарев Путин дене пырля пашам ыштеныт&amp;lt;ref name=&amp;quot;Кондрашов&amp;quot; /&amp;gt;&amp;lt;ref name=&amp;quot;Токарев&amp;quot;&amp;gt;{{cite web|url = http://www.vedomosti.ru/library/articles/2013/02/11/revizor_iz_razvedochnoj_partii|title = Николай Токарев: путь от КГБ до «Транснефти»|author = Роман Шлейнов|date = 2013-02-11|publisher = Ведомости|access-date = 2016-12-09|archive-date = 2016-11-25|archive-url = https://web.archive.org/web/20161125012440/http://www.vedomosti.ru/library/articles/2013/02/11/revizor_iz_razvedochnoj_partii|deadlink = no}}&amp;lt;/ref&amp;gt;. Путин Дрезденыште посна кундемысе разведкыште тыршен. Совет разведчик-влак тӱшкан тӱткышышкыжӧ, тыге [[2018|2018 ийыште]] Путин шкеже ойлен, тӱҥ шотышто, [[Касвел]] [[Европо|Европысо]] эл-влак пуреныт, — [[США]]-н ушемэлже-влак (союзники). Нине кугыжаныш-влак, эн ончычак ФРГ, [[1980|1980-ше ийла]] кыдалне, шке кумдыкыштышт изи да кокла торалыкан ракетым вераҥденыт, СССР ӱмбаке виктареныт&amp;lt;ref name=&amp;quot;Кондрашов&amp;quot; /&amp;gt;.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Командировко жапыште, ятыр ий пашам ыштымек, Путин лӱмпале дене подполковник марте кӱзен, да паша олмыжат пӧлка начальникын кугурак полышкалышыже марте нӧлтын. [[Берлин]] пырдыж сӱмырлымек, [[1989|1989 ий]] [[5 теле|5 декабрь]] мартыште, немыч демонстрант-влак совет резидент тӱшкан Angelikastrasse 4 уремыште резидентурым штурм дене налын, КГБ-ын архившым руалташ толашен, но Путин, табель саргуралым кучылтде, погынышо калыкым шаланаш кутырен ӱшандарен кертын. Шуко секретан оператив документ-влакым резидентур коҥгаш йӱлалтен. [[1990|1990 ий]] январьыште Путин ГДР-ыште командировкым мучашлен да Ленинградыш пӧртылын&amp;lt;ref name=&amp;quot;Кондрашов&amp;quot; /&amp;gt;.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
[[1989|1989 ийыште]] ГДР Калыкле армийын «Суаплан» той медальже дене суапландаралтын.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Йотэлысе командировко пытымеке, СССР-ыш пӧртылмек, Путинын ойлымыж почеш, КГБ-ын Москосо тӱжвал разведкыжын рӱдӧ аппаратышкыже куснаш тореш лийын, да КГБ-н Ленинград управлений штатын икымше пӧлкашкыже (СССР кумдыкысо разведке) пӧртылын. 1990 ийыште Литейный уремысе оралтыште подполковник Путин 643-шо №-ан кабинетым айлен. Тиде кудымшо пачашыштак, пошкудо кабинетыште, Сергей Иванов пашам ыштен — ончыкыжым РФ обороно министр, президент Путинын администрацийжым вуйлатыше&amp;lt;ref name=&amp;quot;aif_putin&amp;quot; /&amp;gt;&amp;lt;ref name=&amp;quot;Кондрашов&amp;quot; /&amp;gt;.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
[[1991|1991 ий]] [[20 сорла|20 августышто]], кунам Ленинградын мэрже ГКЧП-ын кӱштымыжым шукташ тореш лиймек, Путин, тунам Собчак дене идалык утларак пашам ыштыше, КГБ гыч лекме нерген рапортым возен; паша гыч кораҥдалтын&amp;lt;ref name=&amp;quot;Кондрашов&amp;quot; /&amp;gt;&amp;lt;ref&amp;gt;{{cite web|url = https://www.rbc.ru/politics/22/05/2018/5afd61619a79475ef7d65892?from=main|title = Путин и Золотов рассказали о своём участии в событиях августа 1991 года|author = |date = 2018-05-22|publisher = Росбизнесконсалтинг|access-date = 2018-05-22|archive-date = 2018-05-22|archive-url = https://web.archive.org/web/20180522114122/https://www.rbc.ru/politics/22/05/2018/5afd61619a79475ef7d65892?from=main|deadlink = no}}&amp;lt;/ref&amp;gt;.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Санкт-Петербургысо паша (1990—1996) ===&lt;br /&gt;
{{main|{{нп3|Владимир Путинын Ленинград кучем органлаште да Санкт-Петербургышто пашам ыштымыже|Владимир Путинын Ленинград кучем органлаште да Санкт-Петербургышто пашам ыштымыже|ru|Работа Владимира Путина в органах власти Ленинграда и Санкт-Петербурга}}}} &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
1990 ий шошым Путинын тӱҥ официал паша верже Ленинград кугыжаныш университет лийын, тушто тудо ректор Станислав Меркурьевын тӱнямбал йодыш дене полышкалышыже лийын. Меркурьев варажым Путиным Собчаклан темлен&amp;lt;ref name=&amp;quot;autogenerated6&amp;quot;&amp;gt;{{Cite web|lang=|url=https://www.gazeta.ru/2001/02/27/biografiavla.shtml|title=Биография Владимира Владимировича Путина|author=|website=www.gazeta.ru|date=2001-02-27|publisher=|access-date=2016-07-11|archive-date=2018-03-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20180306202835/https://www.gazeta.ru/2001/02/27/biografiavla.shtml|deadlink=no}}&amp;lt;/ref&amp;gt;.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
1990 ий майыште, Собчакым Ленинград оласе Каҥашын калык депутатшылан сайлыме деч вара, Путин тудын ойпуышыжо (советник) лийын.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
1991 ий [[28 пеледыш|28 июнь]] гыч, мэрын постышкыжо Собчакым сайлымеке — председательын порысшым шуктышо, а [[15 сӱрем|15 июль]] гыч — Ленинград мэрийысе тӱжвал кыл шотышто комитетын председательже ([[1992|1992 ий]] [[16 ага|16 май]] гыч — [[Санкт-Петербург]])&amp;lt;ref&amp;gt;*Распоряжение мэра Ленинграда от 28 июня 1991 года № 15-р [http://www.consultant.ru/cons/cgi/online.cgi?req=doc&amp;amp;base=SPB&amp;amp;n=7010&amp;amp;rnd=263249.2918116406&amp;amp;dst=100007&amp;amp;fld=134#0 «Об образовании комитете по внешним связям»]&lt;br /&gt;
* Распоряжение мэра Ленинграда от 15 июля 1991 года N 59-р [http://www.consultant.ru/cons/cgi/online.cgi?req=doc;base=SPB;n=4888 «О комитете по внешним связям при мэрии Ленинграда»]&amp;lt;/ref&amp;gt;. Тӱжвал кыл шотышто комитет деч посна Путин писын вашештыме (оператив) йодыш дене мэрийын комиссийжым вуйлатен&amp;lt;ref name=autogenerated6 /&amp;gt;.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
[[1993|1993 ий]] гыч Собчак йотэллаш коштмыж годым Путиным шке олмешыже алмаштышылан кодаш тӱҥалын&amp;lt;ref name=&amp;quot;g_bio&amp;quot;&amp;gt;*[https://www.gazeta.ru/2001/02/27/biografiavla.shtml Биография Владимира Владимировича Путина] {{Wayback|url=https://www.gazeta.ru/2001/02/27/biografiavla.shtml |date=20180306202835 }} // Газета.ру, 27.02.2001&lt;br /&gt;
* [https://web.archive.org/web/20110819003702/http://www.finmarket.ru/z/anl/anlpgv.asp?id=1114160 Событие. Восьмилетка Владимира Путина] // km.ru, 26.03.2009&amp;lt;/ref&amp;gt;.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
[[1994|1994 ий]] мартыште Путин [[Санкт-Петербург]] виктер председательын икымше алмаштышыже лийын, тидын годым вес элла дене кылдалтше комитет вуйлатышын олмыжымат арален коден&amp;lt;ref name=&amp;quot;g_bio&amp;quot; /&amp;gt;. Санкт-Петербург виктер председательын икымше алмаштышыже семын Путин мэрийын вий да правам аралыше ведомство-влак дене (ГУВД, Россий обороно министерстве, Россий ФСБ, прокуратур, суд, Таможньо комитет) кыл кучымылан, тыгак политик да мер ушем-влак дене пашам виктарен колтымылан мутым кучен. Путин регистраций палатын, тыгак мэрийын управленийже-влакын: юстиций, мер калык дене кыл, административ орган, унагудо-влак дене кылдалтше йодыш-влакым вӱден.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
[[1996|1996 ий]] кеҥежым, сайлымашым модын колтымеке, Собчак мэрын постшым коден, тидын деч вара Путинын Санкт-Петербург мэрийысе пашаже мучашлалтын.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Москошто паша (1996—1999) ===&lt;br /&gt;
[[1996|1996 ий]] августышто губернаторым сайлымаште Собчакын сеҥалтмыж деч вара, Владимир Путин, шке ойлымыжлак, [[1991|1991 ий]] августысо путч годсылак, такси дене оксам ыштен налаш шонен&amp;lt;ref&amp;gt;{{Cite web |url=https://www.vesti.ru/doc.html?id=2995800 |title=Вести.Ru, 15 марта 2018. Путин планировал работать таксистом в Петербурге |access-date=2022-04-16 |archive-date=2018-03-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180316220457/http://www.vesti.ru/doc.html?id=2995800 |deadlink=no }}&amp;lt;/ref&amp;gt;. Петербургын ончычсо вице-мэрже контр-адмирал Вячеслав Щербаков шарналтен: Путиным Владимир Яковлевын у администрацийышкыже ӱжыныт, но Путин, Игорь Сечинын ойлымыж почеш, тидым ужалалтмашлан шотлен да туран тореш лийын.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Тунамак Путиным Москошко пашаш ӱжыныт, президентын пашажым виктарыше Павел Бородин алмаштышын олмыжым темлен. Тыште тудо юридический управленийым да Российын йотэлысе пого виктемын пашажым вӱден&amp;lt;ref name=&amp;quot;autogenerated15&amp;quot;&amp;gt;{{cite web|url=http://kremlin.ru/structure/president/presidents|title=Владимир Владимирович Путин. Биография|publisher=Официальный сайт Президента России|access-date=2015-09-22|archive-date=2015-09-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20150928162244/http://kremlin.ru/structure/president/presidents|deadlink=no}}&amp;lt;/ref&amp;gt;&amp;lt;ref name=&amp;quot;Рой Медведев&amp;quot; /&amp;gt;.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
[[1997|1997 ий]] [[26 ӱярня|26 мартыште]] Путиным Россий президент Администраций вуйлатышын алмаштышыжлан шогалтеныт, — Россий Федераций президентын Тӱҥ тергыше управленийжын начальникшылан, тудо ты олмО гыч Алексей Кудриным алмаштен&amp;lt;ref name=autogenerated15 /&amp;gt;&amp;lt;ref&amp;gt;{{Cite web|url=https://www.kommersant.ru/doc/4170177|title=Юмашев рассказал, как Путин получил работу в Кремле|date=22 нояб. 2019 г.|website=«Коммерсантъ»|access-date=2019-11-22|archive-date=2019-11-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20191123070357/https://www.kommersant.ru/doc/4170177|deadlink=no}}&amp;lt;/ref&amp;gt;.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Путинын мутшо почеш, Тӱҥ тергыше управленийын тергымашыже, обороно заказым шуктымо шотышто иктешлымашыже [[1997|1997 ий]] майыште Россий обороно министр Игорь Родионовым паша гыч кораҥдаш ик амалым ыштен&amp;lt;ref&amp;gt;[http://www.kommersant.ru/doc.aspx?docsid=178291 ГКУ объявляет войну коррупции] {{Wayback|url=http://www.kommersant.ru/doc.aspx?docsid=178291 |date=20080525181742 }} // Коммерсантъ, 27.05.1997&amp;lt;/ref&amp;gt;.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
[[Файл:RIAN archive 100306 Vladimir Putin, Federal Security Service Director.jpg|мини|РФ лӱдыкшыдымылык Федерал службын директоржо Владимир Путин. 1998-ше ий]]&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
[[1998|1998 ий]] [[25 ага|25 майыште]] В. Б. Юмашевын темлымыж почеш Путиным президент администраций вуйлатышын икымше алмаштышыжлан шогалтеныт&amp;lt;ref&amp;gt;{{Cite web|url=http://kremlin.ru/acts/bank/12420|title=Указ Президента Российской Федерации от 25.05.1998 г. № 575|website=kremlin.ru|access-date=2017-02-27|archive-date=2017-02-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20170227232242/http://kremlin.ru/acts/bank/12420|deadlink=no}}&amp;lt;/ref&amp;gt;&amp;lt;ref name=&amp;quot;:0&amp;quot;&amp;gt;{{Cite web|url=https://www.kommersant.ru/doc/202599|title=Владимир Путин: у меня большой опыт работы в КГБ СССР|author=|website=Коммерсант|date=1998-07-30|publisher=|lang=ru|access-date=2019-07-30|archive-date=2019-07-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20190730125614/https://www.kommersant.ru/doc/202599|deadlink=no}}&amp;lt;/ref&amp;gt;, кундем-влак дене пашам ыштымылан мутым кучен. Тиде жаплан тудо Кремльыште пашам ик эн кугун вӱден кертше (влиятельный) айдемылан шотлалтын&amp;lt;ref&amp;gt;[http://www.kommersant.ru/doc.aspx?docsid=198930 Кремлёвская чистка] {{Wayback|url=http://www.kommersant.ru/doc.aspx?docsid=198930 |date=20080525181746 }} // Коммерсантъ, 26.05.1998&amp;lt;/ref&amp;gt;.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
1998 ий [[25 сӱрем|25 июльышто]] Путиным Россий Федерацийысе лӱдыкшыдымылык шотышто федерал службын директоржылан шогалтат&amp;lt;ref name=&amp;quot;:0&amp;quot; /&amp;gt;&amp;lt;ref&amp;gt;{{Cite web |url=http://document.kremlin.ru/doc.asp?ID=073154 |title=Указ президента России от 25.07.1998 № 886 «О Путине В. В.» |access-date=2010-10-08 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110603231258/http://document.kremlin.ru/doc.asp?ID=073154 |archivedate=2011-06-03 |deadlink=yes }}&amp;lt;/ref&amp;gt;. ФСБ вуйлатышын олмыштыжо улмыж годым ФСБ-н экономике контрразведке шотышто да стратегий объект-влакым контрразведкын аралымыже шотышто управленийже-влакым укештарен, нунын олмеш куд у управленийым ыштен&amp;lt;ref&amp;gt;{{cite web|url=http://www.finmarket.ru/z/experts/view.asp?id=1114160&amp;amp;rid=1|title=Событие. Восьмилетка Владимира Путина|date=2009-03-26|publisher=Финмаркет|access-date=2012-02-28}}&amp;lt;/ref&amp;gt;. ФСБ директор олмышто тудлан полковник лӱмпалым пуымо&amp;lt;ref name=&amp;quot;autogenerated14&amp;quot;&amp;gt;[http://www.kommersant.ru/doc/356949 КГБ во власти и бизнесе] {{Wayback|url=http://www.kommersant.ru/doc/356949 |date=20120904131112 }} // Коммерсантъ, 23.12.2002&amp;lt;/ref&amp;gt;.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
[[1999|1999 ий]] [[26 ӱярня|26 мартыште]] Путин Россий Федерацийын Лӱдыкшыдымылык шотышто Каҥашын секретарьже лийын, тыгодым ФСБ-ын директор олмыжымат арален коден&amp;lt;ref name=autogenerated15 /&amp;gt;.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
1999 ий апрельыште Путинын вуйлатыме комиссийын, элгӧргӧ паша шотышто министр Сергей Степашинын иктешлымашышт негызеш, тӱҥ прокурор олмо гыч Юрий Скуратовым кораҥденыт&amp;lt;ref&amp;gt;{{Cite web|url=http://gazeta.lenta.ru/daynews/031899/10_Skuratov.htm|title=Моральным обликом генпрокурора займется специальная комиссия|author=|website=Gazeta.Ru|date=1999-03-18|publisher=|access-date=2019-05-20|archive-date=2019-05-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20190509203631/http://gazeta.lenta.ru/daynews/031899/10_Skuratov.htm|deadlink=no}}&amp;lt;/ref&amp;gt;&amp;lt;ref&amp;gt;{{Cite web|url=https://www.kommersant.ru/doc/216188|title=Последнее дело|author=Екатерина Заподинская|website=Коммерсантъ|date=1999-04-03|publisher=|lang=ru|access-date=2019-05-20|archive-date=2021-01-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20210124121142/https://www.kommersant.ru/doc/216188|deadlink=no}}&amp;lt;/ref&amp;gt;, тудо Ельцин пелен лийше-влакын пашаштым шымлен&amp;lt;ref&amp;gt;{{Cite web|url=https://www.kommersant.ru/doc/135250|title=Страна невыездных|author=|website=|date=2001-01-23|publisher=Коммерсантъ|lang=ru|access-date=2019-05-20|archive-date=2019-04-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20190423120511/https://www.kommersant.ru/doc/135250|deadlink=no}}&amp;lt;/ref&amp;gt;&amp;lt;ref&amp;gt;{{Cite web|url=https://inosmi.ru/inrussia/20041112/214595.html|title=Отставка российского генерального прокурора &amp;quot;спасла миллиарды хозяина &amp;quot;Челси&amp;quot;&amp;quot;|author=Доминик Кеннеди|website=ИноСМИ|date=2004-11-12|publisher=|lang=ru|access-date=2019-05-20|archive-date=2020-12-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20201205105104/https://inosmi.ru/inrussia/20041112/214595.html|deadlink=no}}&amp;lt;/ref&amp;gt;.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
1999 ий май тӱҥалтыште Ельцин кучемым Путинлан кусарыме нерген тӱрыснек пунчалын. [[5 сорла|5 августышто]], Ельцин Путин дене вашлиймыж годым, тудым Россий правительствын председательжылан шогалташ шонымыж нерген увертарен&amp;lt;ref name=&amp;quot;Рой Медведев&amp;quot;&amp;gt;Рой Медведев, [http://www.businesspress.ru/newspaper/article_mId_33_aId_48408.html «Два президента. Борис Ельцин и Владимир Путин (К выходу в свет книги Б. Н. Ельцина „Президентский марафон“)»] {{Wayback|url=http://www.businesspress.ru/newspaper/article_mId_33_aId_48408.html |date=20110505005415 }}&amp;lt;/ref&amp;gt;.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
==== Диссертацийым аралымаш (1997) ====&lt;br /&gt;
[[1997|1997 ийыште]] Путин Санкт-Петербургысо кугыжаныш курык институтышто&amp;lt;ref name=&amp;quot;strateg&amp;quot;&amp;gt;&#039;&#039;Вартанов М.&#039;&#039; [https://www.gazeta.ru/2006/03/28/oa_193799.shtml Путина не смогли завалить «чёрные рецензенты»] {{Wayback|url=https://www.gazeta.ru/2006/03/28/oa_193799.shtml |date=20160818065327 }} // Gazeta.Ru, 28.03.2006&amp;lt;/ref&amp;gt; экономике шанче кандидат шанче лӱмпалым налашлан «Пазарысе кылым чоҥымо годым кундемысе минерально-сырье негызым ыштен лукмашым стратегий шот дене планлымаш» (Санкт-Петербург ден Ленинград кундем) / «Стратегическое планирование воспроизводства минерально-сырьевой базы региона условиях формирования рыночных отношений (Санкт-Петербург и Ленинградская область)» теме дене диссертацийым арален&amp;lt;ref name=&amp;quot;rsl&amp;quot;&amp;gt;{{Cite web|url=https://search.rsl.ru/?f=1003&amp;amp;t=3&amp;amp;v0=Путин,+Владимир+Владимирович&amp;amp;f=1003&amp;amp;t=1&amp;amp;v1=&amp;amp;f=4&amp;amp;t=2&amp;amp;v2=&amp;amp;f=21&amp;amp;t=3&amp;amp;v3=&amp;amp;f=1016&amp;amp;t=3&amp;amp;v4=&amp;amp;f=1016&amp;amp;t=3&amp;amp;v5=&amp;amp;cc=c3&amp;amp;s=2&amp;amp;ce=4|title=Каталог записей - Search RSL|website=search.rsl.ru|access-date=2022-04-16|archive-date=2022-02-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20220226162115/https://search.rsl.ru/?f=1003&amp;amp;t=3&amp;amp;v0=Путин,+Владимир+Владимирович&amp;amp;f=1003&amp;amp;t=1&amp;amp;v1=&amp;amp;f=4&amp;amp;t=2&amp;amp;v2=&amp;amp;f=21&amp;amp;t=3&amp;amp;v3=&amp;amp;f=1016&amp;amp;t=3&amp;amp;v4=&amp;amp;f=1016&amp;amp;t=3&amp;amp;v5=&amp;amp;cc=c3&amp;amp;s=2&amp;amp;ce=4|deadlink=no}}&amp;lt;/ref&amp;gt;&amp;lt;ref&amp;gt;{{Cite web|url=https://www.gazeta.ru/images/diser.gif|title=Титульник диссертации|access-date=2016-07-11|archive-date=2015-09-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20150924130158/http://www.gazeta.ru/images/diser.gif|deadlink=no}}&amp;lt;/ref&amp;gt;. Ты пашан вуйлатышыже экономике шанче доктор, профессор Владимир Федосеев лийын — минерал сырьё экономике шотышто кумдан палыме специалист&amp;lt;ref name=&amp;quot;fedoseyev&amp;quot;&amp;gt;{{Cite web |url=http://www.kolasc.net.ru/russian/news/F/FedoseevVladimirAnatol1evi7.htm |title=Федосеев Владимир Анатольевич |access-date=2019-12-13 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131202234942/http://www.kolasc.net.ru/russian/news/F/FedoseevVladimirAnatol1evi7.htm |archivedate=2013-12-02 |deadlink=yes }}&amp;lt;/ref&amp;gt;.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Виктерын председательже (август — декабрь 1999) ==&lt;br /&gt;
{{Смотри также|Путинын икымше правительствыже|Владимир Путинын икымше президент жапше}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
[[1999|1999 ий]] [[7 сорла|7 августышто]] Басаев ден Хаттабын вуйлатымышт почеш [[Дагестан]]ыш боевик-влак керылт пуреныт&amp;lt;ref name=&amp;quot;bv7432&amp;quot;&amp;gt;Барсенков А. С., Вдовин А. И., «История России. 1917—2007» — М.: Аспект Пресс, 2008 — стр. 743—744&amp;lt;/ref&amp;gt;, а верысе радиал исламист-влак нунын полышышт дене Ботлих да Цумадин кундемлаште шариат виктерым ыштыме нерген увертареныт. Тиде керылт пурымаш, моло-влакын аклымышт почеш, Путиным РФ виктер председательын олмышкыжо шогалташ шӱкалтыш (триггер) лийын&amp;lt;ref&amp;gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://www.kommersant.ru/doc/494117|title=От Дагестана до Москвы через Грозный|website=«Коммерсантъ»|date=2004-08-02|access-date=2022-05-25|archive-date=2022-05-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20220525082827/https://www.kommersant.ru/doc/494117|deadlink=no}}&amp;lt;/ref&amp;gt;&amp;lt;ref&amp;gt;{{Cite web|url=https://ruspioner.ru/cool/m/single/5604|title=Отрывок из книги Петра Авена «Время Березовского»: интервью с Валентином Юмашевым / Классный журнал / Русский пионер|website=ruspioner.ru|access-date=2022-05-25|archive-date=2022-06-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20220608070306/https://ruspioner.ru/cool/m/single/5604|deadlink=no}}&amp;lt;/ref&amp;gt;.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
[[9 сорла|9 августышто]] президент Ельцин ФСБ-ын директоржо Путиным Россий Федераций правительствын председательжын да икымше алмаштышыжын порысшым шуктышо олмышко шогалтен&amp;lt;ref&amp;gt;{{Cite web|url=http://kremlin.ru/acts/bank/14242|title=Указ Президента Российской Федерации от 09.08.1999 г. № 1011|website=kremlin.ru|access-date=2017-02-27|archive-date=2021-06-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20210627145442/http://kremlin.ru/acts/bank/14242|deadlink=no}}&amp;lt;/ref&amp;gt;&amp;lt;ref&amp;gt;{{Cite web|url=http://kremlin.ru/acts/bank/14239|title=Указ Президента Российской Федерации от 09.08.1999 г. № 1012|website=kremlin.ru|access-date=2022-04-16|archive-date=2022-03-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20220313143753/http://kremlin.ru/acts/bank/14239|deadlink=no}}&amp;lt;/ref&amp;gt;, Сергей Степашин олмеш&amp;lt;ref name=&amp;quot;внутр&amp;quot;&amp;gt;{{Cite web|url=https://www.kommersant.ru/doc/4302515|title=«Но потом, как видите, втянулся»|date=29 мар. 2020 г.|website=«Коммерсантъ»|access-date=2022-04-16|archive-date=2021-07-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20210728213652/https://www.kommersant.ru/doc/4302515|deadlink=no}}&amp;lt;/ref&amp;gt;. Тиде кечынак Ельцин телевизор дене ойлымаштыже Путиным шке алмаштышыже (преемник) манын каласен&amp;lt;ref&amp;gt;{{Cite web|url=http://gazeta.lenta.ru/daynews/09-08-1999/17eltsinword.htm|title=Телеобращение Ельцина: полный текст|website=gazeta.lenta.ru|access-date=2006-12-20|archive-date=2009-01-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20090123124247/http://gazeta.lenta.ru/daynews/09-08-1999/17eltsinword.htm|deadlink=no}}&amp;lt;/ref&amp;gt;.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
[[16 сорла|16 августышто]] Кугыжаныш Думо Путиным виктерын председательже олмышко пеҥгыдемден&amp;lt;ref name=&amp;quot;:23&amp;quot;&amp;gt;[http://vote.duma.gov.ru/vote/40520] {{Wayback|url=http://vote.duma.gov.ru/vote/40520|date=20211114135159}} Результаты голосования&amp;lt;/ref&amp;gt;. Тиде олмышто Путин сарланыше (боевик)-влак ваштареш операцийым чоҥен да вуйлатен&amp;lt;ref name=&amp;quot;bv7432&amp;quot; /&amp;gt;.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
1999 ий сентябрьыште Российыште террорист-влакын икмыняр кугу уда пашашт шукталтын — Буйнакскыште, Москошто (Гурьянов урем, Кашир шоссеште) да Волгодонскыште, тидлан кӧра 300 утла еҥ пытен&amp;lt;ref name=&amp;quot;:24&amp;quot;&amp;gt;[http://www.kommersant.ru/doc.aspx?docsid=555720 «Как Верховный суд РФ рассматривает дела террористов»] // Коммерсантъ, 18 марта 2005&amp;lt;/ref&amp;gt;.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
[[18 идым|18 сентябрьыште]] Чечнян чекшым россий войска-влак авырен налыныт. [[1 шыжа|1 октябрьыште]] Россий армийын танк подразделенийже-влак Дагестан да [[Ставрополь]] вел гыч, Чечнян Наур да Шелковск кумдыкышкыжо пуреныт&amp;lt;ref name=&amp;quot;politmon&amp;quot;&amp;gt;{{Cite web|url=http://www.igpi.ru/monitoring/1047645476/1999/0999/20.html|title=Чеченская Республика Ичкерия в августе-сентябре 1999 года // Igpi.Ru|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170103022137/http://www.igpi.ru/monitoring/1047645476/1999/0999/20.html|archivedate=2017-01-03|access-date=2012-09-02|deadlink=yes}}&amp;lt;/ref&amp;gt;.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
1999 ий [[30 теле|30 декабрьыште]] Россий савыктышлаште Путинын «Россий тӱжемий коклаште» / «Россия на рубеже тысячелетий» илышыш шыҥдарышаш паша нерген статья печатлалтын, тыште Путин эртыше да ыштышаш паша нерген умылымашыжым, эл ончылно шогышо тӱҥ задаче-влакым рашемден, шке политикыжын тӱҥ шонымашыжым «патырлык» /«патриотизм», «кучемэл» / «державность», «кугыжаланымаш» / «государственничество», «илышйӧн иктӧрлык» / «социальная солидарность», «куатле кугыжаныш» / «сильное государство» мут-влак дене палемден&amp;lt;ref name=&amp;quot;внутр&amp;quot; /&amp;gt;&amp;lt;ref name=&amp;quot;bv768&amp;quot; /&amp;gt;.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Кугыжаныш Думыш сайлыме годым Путинын вӱдымӧ «Единство» партий 23,3 % йӱкым поген да кокымшо верым айлен&amp;lt;ref name=&amp;quot;bv7432&amp;quot; /&amp;gt;.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Президентын порысшым шуктышо (31 декабрь 1999 — 7 май 2000) ==&lt;br /&gt;
[[Файл:Boris Yeltsin 31 December 1999.jpg|мини|Владимир Путин, президентын Администрацийжым вуйлатыше [[Волошин, Александр Стальевич|Александр Волошин]] ден Кремль дене чеверласыше [[Ельцин, Борис Николаевич|Борис Ельцин]] дене пырля.&amp;lt;br&amp;gt; 1999 ий 31 декабрь]]&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
1999 ий [[31 теле|31 декабрьыште]], Ельцинын жап деч ончыч президент олмо гыч кораҥмыжлан кӧра, Путин президентын порысшым шукташ тӱҥалын&amp;lt;ref name=&amp;quot;bv768&amp;quot;&amp;gt;Барсенков А. С., Вдовин А. И., «История России. 1917—2007» — М.: Аспект Пресс, 2008 — стр. 768&amp;lt;/ref&amp;gt;&amp;lt;ref&amp;gt;[http://kremlin.ru/events/president/news/37381 Президент России Борис Ельцин, объявив сегодня о своей отставке с поста главы государства, возложил исполнение обязанностей президента на председателя Правительства Владимира Путина] {{Wayback|url=http://kremlin.ru/events/president/news/37381 |date=20210628042934 }} // Официальный сайт президента России, 31 декабря 1999&amp;lt;/ref&amp;gt;.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
РФ президентын олмыштыжо порысшым шукташ тӱҥалмек, икымше кугыжаныш актше &amp;quot;Шке порысшым шуктен чарныме деч вара Россий Федераций президентлан, тудын ешыжлан сӧрымӧ аралтыш (гарантий) / «О гарантиях президенту Российской Федерации, прекратившему исполнение своих полномочий, и членам его семьи» кӱштык лийын&amp;lt;ref&amp;gt;{{Cite web|url=http://kremlin.ru/acts/bank/14857|title=Указ Президента Российской Федерации от 31.12.1999 г. № 1763|website=kremlin.ru|access-date=2022-04-16|archive-date=2021-10-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20211001113911/http://www.kremlin.ru/acts/bank/14857|deadlink=no}}&amp;lt;/ref&amp;gt;. Кӱштык Российын ончычсо президентше-влаклан (тидын годым тыгайже Ельцин гына лийын) тӱкаш лийдымылыкым да моло сай илыш йӧным пуэн. [[2001|2001 ийыште]] Владимир Путин тыгаяк федерал тӧртыкеш кидпалым пыштен&amp;lt;ref name=&amp;quot;внутр&amp;quot; /&amp;gt;.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
[[Файл:Inauguration of Vladimir Putin 7 May 2000-11.jpg|200пкс|мини|Кугыжаныш Кремль полатыште Россий президентын олмышкыжо шогалме годым ойлымыжо. Моско, 2000 ий 7 май]]&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
[[2000|2000 ий]] [[26 ӱярня|26 мартыште]] Путин икымше турыштак сеҥышыш лектын, 52,94 % йӱкым поген&amp;lt;ref name=&amp;quot;внутр&amp;quot; /&amp;gt;.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Икымше ден кокымшо президент жап (2000—2008) ==&lt;br /&gt;
{{Основная статья|Владимир Путинын икымше президент лийме жапше|Владимир Путинын кокымшо президент лийме жапше}}{{См. также|Россий исполнитель кучемын федерал органысе кышкарышт (2000–2008)}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
2000 ий [[7 ага|7 майыште]] Путин Россий президентын олмышкыжо шогалын&amp;lt;ref&amp;gt;{{Cite web |url=http://archive.kremlin.ru/events/detail/2000/05/128981.shtml |title=Вступление Владимира Путина в должность президента России //Москва, Кремль 7 мая 2000 |access-date=2015-05-10 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160305083007/http://archive.kremlin.ru/events/detail/2000/05/128981.shtml |archivedate=2016-03-05 |deadlink=yes }}&amp;lt;/ref&amp;gt;. 2000 ий [[17 ага|17 майыште]] Россий виктер председательын олмыш Михаил Касьяновым шогалтен&amp;lt;ref&amp;gt;{{Cite web|url=http://kremlin.ru/acts/bank/15509|title=Указ Президента Российской Федерации от 17.05.2000 г. № 861|website=kremlin.ru|access-date=2017-02-27|archive-date=2021-06-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20210608010748/http://kremlin.ru/acts/bank/15509|deadlink=no}}&amp;lt;/ref&amp;gt;.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
[[2004|2004 ий]] [[4 пургыж|4 февральыште]] Касьяновын виктержым шалатен колтымо ыле&amp;lt;ref&amp;gt;{{Cite web|url=http://kremlin.ru/acts/bank/20567|title=Указ Президента Российской Федерации от 24.02.2004 г. № 264|website=kremlin.ru|access-date=2017-02-27|archive-date=2021-06-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20210607235840/http://kremlin.ru/acts/bank/20567|deadlink=no}}&amp;lt;/ref&amp;gt;&amp;lt;ref&amp;gt;{{Cite web|url=https://www.kommersant.ru/doc/453940|title=Операция &amp;quot;Чистые головы&amp;quot;|date=1 мар. 2004 г.|website=Коммерсантъ|access-date=2022-04-16|archive-date=2021-06-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20210608003727/https://www.kommersant.ru/doc/453940|deadlink=no}}&amp;lt;/ref&amp;gt;, виктерын у председательже Михаил Фрадков лийын&amp;lt;ref&amp;gt;{{Cite web|url=http://kremlin.ru/acts/bank/20597|title=Указ Президента Российской Федерации от 05.03.2004 г. № 300|website=kremlin.ru|access-date=2017-02-27|archive-date=2021-06-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20210608021033/http://kremlin.ru/acts/bank/20597|deadlink=no}}&amp;lt;/ref&amp;gt;.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
[[2004|2004 ий]] [[14 ӱярня|14 мартыште]] Путин президентлан кокымшо гана сайлалтын, 71,31 % йӱкым поген&amp;lt;ref&amp;gt;{{Cite web|url=http://www.putin2004.ru/putin/work/4054A129?session=5289073fa06f69a27d0202efc7374f95|title=Владимир Путин лидирует на выборах президента России|website=/www.putin2004.ru|accessdate=24 сент. 2022 г.}}&amp;lt;/ref&amp;gt;. 2004 ий [[7 ага|7 майыште]] паша олмым айлен&amp;lt;ref&amp;gt;{{Cite web |url=http://archive.kremlin.ru/events/detail/2004/05/64182.shtml |title=Вступление Владимира Путина в должность президента России //Москва, Кремль 7 мая 2004 |access-date=2020-02-11 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20151002005540/http://archive.kremlin.ru/events/detail/2004/05/64182.shtml |archivedate=2015-10-02 |deadlink=yes }}&amp;lt;/ref&amp;gt;.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
[[2007|2007 ий]] [[12 идым|12 сентябрьыште]] Путин Фрадковын виктержым шалатен колтен&amp;lt;ref&amp;gt;{{Cite web|url=http://kremlin.ru/acts/bank/26143|title=Указ Президента Российской Федерации от 12.09.2007 г. № 1184|website=kremlin.ru|access-date=2017-02-27|archive-date=2021-06-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20210607235836/http://kremlin.ru/acts/bank/26143|deadlink=no}}&amp;lt;/ref&amp;gt;, виктер вуйлатышылан Виктор Зубковым шогалтен&amp;lt;ref&amp;gt;{{Cite web|url=http://kremlin.ru/acts/bank/26155|title=Указ Президента Российской Федерации от 14.09.2007 г. № 1202|website=kremlin.ru|access-date=2017-02-27|archive-date=2021-06-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20210607235847/http://kremlin.ru/acts/bank/26155|deadlink=no}}&amp;lt;/ref&amp;gt;.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
[[2008|2008 ий]] 7 майыште кучемым, президентлан сайлалтше, шке администрацийжым вуйлатыше [[Медведев, Дмитрий Анатольевич|Дмитрий Медведевлан]] пуэн&amp;lt;ref&amp;gt;{{Cite web |url=http://kremlin.ru/events/president/transcripts/2 |title=Выступление Владимира Путина на церемонии вступления Дмитрия Медведева в должность президента России |access-date=2015-05-11 |archive-date=2021-06-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210607235838/http://kremlin.ru/events/president/transcripts/2 |deadlink=no }}&amp;lt;/ref&amp;gt;. Тидын деч икмыняр кече ончыч Time «100 самых влиятельных людей мира» радамыште кокымшо верым айлен&amp;lt;ref&amp;gt;{{Cite web |url=https://echo.msk.ru/doc/511433-echo.html |title=Путин на втором месте в списке Time «100 самых влиятельных людей мира». Перевод статьи Мадлен Олбрайт |access-date=2022-04-16 |archive-date=2021-06-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210614130055/https://echo.msk.ru/doc/511433-echo.html |deadlink=no }}&amp;lt;/ref&amp;gt;&amp;lt;ref&amp;gt;{{Cite web |url=http://www.time.com/time/specials/2007/article/0,28804,1733748_1733757_1735578,00.html |title=оригинал |access-date=2008-05-02 |archive-date=2013-08-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130825134000/http://www.time.com/time/specials/2007/article/0,28804,1733748_1733757_1735578,00.html |deadlink=no }}&amp;lt;/ref&amp;gt;.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Кокымшо чечня сар ==&lt;br /&gt;
[[Файл:Vladimir Putin 8 November 2000-1.jpg|мини|200пкс|Владимир Путин Чечня администрацийым вуйлатыше [[Кадыров, Ахмат Абдулхамидович|Ахмат Кадыров]] дене пырля.&lt;br /&gt;
Россий президентын пресс-службыжын фотосӱретше, Ростов-на-Дону, 2000 ий 8 ноябрь]]&lt;br /&gt;
{{Основная статья|Кокымшо чечня сар}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
[[Чечня]]ште у кугу сар «ӧрдыж пыштыме статус» / «отложенный статус» манме шонымашым кӱрлын, угыч сар деч утаралтше калык йогын шочын да шуко айдеме пытен&amp;lt;ref name=&amp;quot;внутр&amp;quot; /&amp;gt;. 2000 ий шошо тӱҥалтыште федерал сарзе-влак [[Грозный]]ым сеҥен налыныт да республикын утларак кумдыкыштыжо илыш шот-радамым кученыт. 2000 ий мартыште тушто [[1991|1991 ий]] деч вара икымше гана чумыр российысе сайлымаште йӱклымӧ кумдык-влакым почмо. Федерал кучем-влак пелен Ичкерийын муфтийже Ахмат Кадров лийын, тудын эргыже Рамзан да сарысе командир-влак Масхадовлан ӱшаным йомдареныт. 1999 ий шыжым нуно федерал сарзе-влак деке вонченыт&amp;lt;ref name=&amp;quot;внутр&amp;quot; /&amp;gt;. 2000 ий июнь тылзыште Путин Чечня администраций вуйлатышылан Ахмат Кадыровым шогалтен. [[2003|2003 ий]] мартыште Чечняште референдум эртен, тушто Чечнян федерал тӧртыклан келшен толшо конституцийжым пеҥгыдемденыт&amp;lt;ref name=&amp;quot;внутр&amp;quot; /&amp;gt;. 2003 ий октябрьыште Ахмат Кадыров республикым вуйлатышылан сайлалтын, а [[2004|2004 ий]] майыште тудо террактеш колен. Тудын эргыже [[Кадыров, Рамзан Ахматович|Рамзан Кадыров]] [[2007|2007 ий]] апрельыште республикым вуйлаташ шогалын.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Кокымшо чечня сар 2009 ий [[16 вӱдшор|16 апрельыште]] пелйӱдым КТО режимым официальнын петырыме дене мучашлалтын&amp;lt;ref&amp;gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://ria.ru/20090416/168270914.html|title=Вторая чеченская война официально завершена|website=|date=2009-04-16|publisher=РИА Новости|access-date=2021-06-10|archive-date=2021-06-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20210610182035/https://ria.ru/20090416/168270914.html|deadlink=no}}&amp;lt;/ref&amp;gt;&amp;lt;ref&amp;gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://www.kommersant.ru/doc/2453673|title=Хроника второй чеченской войны|website=|date=2015-09-30|publisher=Коммерсантъ|access-date=2021-06-10|archive-date=2021-06-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20210610182038/https://www.kommersant.ru/doc/2453673|deadlink=no}}&amp;lt;/ref&amp;gt;.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Терроризм ваштареш Йӱдвел Кавказыште кучедалмаш ===&lt;br /&gt;
{{См. также|Дубровкышто теракт|Бесланыште террорист акт}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Тичмаш кумдыкан сар операцийым пытарыме деч вара чечнясе сепаратист-влак федерал кучем ваштареш сарым умбакыже вӱденыт, тыгодым диверсий да террор йӧныш кусненыт. Сарланыше-шамыч икмыняр кугу йӱк-йӱканым тарватеныт, тидын годым 2001 ий сентябрьыште Гудермесыш керылт пуреныт, 2002 ий сентябрьыште Руслан Гелаевын тӱшкаже [[Ингушетий]]ыш шеҥын пурен. [[2003|2003 ий]] мучаште Гелаевын Дагестан гоч Панкисысе коремйолыш ([[Грузий]]) керылт пураш тӧчымыжӧ, кок тылзе шуйнышо, неле техникым да авиацийым кучылтман кредалмашке савырен. 2002 ий [[23 шыжа|23 октябрьыште]] чечня сарланыше-шамычын Москосо Дубровкышто Театр рӱдерым руалтен налмышт поснак кугу тургыжланымашым тарватен{{sfn|Млечин|2012|loc=Николай Патрушев. Неодворяне у власти и в бизнесе|с=}}.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Боевик-влак Москошто колышаш-ӱдырамаш-влакын (смертницы) шуктымышт дене икмыняр террактым ыштеныт, «Кисловодск-Минерал Вӱд» электропоездлаште кок гана пудештареныт. Тылеч вара Моско метрополитеныште бомбо-влак пудештыныт. 2004 ий [[6 пургыж|6 февральыште]], «Автозаводская» станцийыште теракт деч вара Путин каласен: «&#039;&#039;Россий террорист-влак дене ок мутлане, тудо нуным пытара&#039;&#039;»&amp;lt;ref name=&amp;quot;внутр&amp;quot; /&amp;gt;. [[13 пургыж|13 февральыште]] Катарыште российысе лӱмын ыштыме службо пашаеҥ-влак Чечня сепаратизмын ик ончылъеҥжым, Зелимхан Яндарбиевым кораҥденыт, тудо Дубровкысо терактын еҥже лийын.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
[[2004|2004 ий]] [[24 сорла|24 августышто]] колышаш-ӱдырамаш-влак Домодедово аэропорт гыч лекше кок пассажир авиалайнерым пудештареныт. [[1 идым|1 сентябрьыште]] сарланыше-влак Бесланыште школым (Йӱдвел Осетий) руалтеныт, тӱжем утла йочам да кугыеҥ-влакым заложниклан налыныт.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
[[2005|2005 ий]] мартыште ФСБ-ын лӱмын эртарыме операцийыште «Ичкерийын президентше» Аслан Масхадов пытаралтын. Масхадовым да моло пасу командир-влакым пытарымеке, сарланыше-влакын диверсий да террор пашашт шагалемын. [[2006|2006 ий]] [[31 шорыкйол|31 январьыште]] Путин увертарен: Чечняште контртеррорист операцийым пытарыме нерген ойлаш лиеш. Тудо ийынак июльышто российысе лӱмын улшо еҥ-влак 1-ше №-ан террорист Шамиль Басаевым пытареныт.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
[[2019|2019 ийыште]] Путин шке президент улмо жапыште эн неле тат семын террорист-влакын Москваште Театр рӱдерыште да Беслан школысо еҥ-влакым виеш кучымыштым ойырен палемден&amp;lt;ref&amp;gt;{{Cite web |url=https://www.rbc.ru/politics/19/12/2019/5dfb6a519a79471d3ecb2530 |title=Путин назвал самые сложные моменты своего президентства // РБК, 19.12.2019 |access-date=2022-04-16 |archive-date=2021-06-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210607235835/https://www.rbc.ru/politics/19/12/2019/5dfb6a519a79471d3ecb2530 |deadlink=no }}&amp;lt;/ref&amp;gt;.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Политике кышкарым пужен чоҥымаш ===&lt;br /&gt;
2000 ий майыште Путин шке кӱштыкшӧ дене [[Россий Федерацийын федерал йырвел-влакше|федерал округлаште]] полномочиян ӱшанъеҥ-влак иниститутым тӧнежлен. Кундемласе тӧртык-влакым федерал тӧртык-влак дене келшышын тӧрлымӧ паша тӱҥалалтын.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Элын конституций-политике кышкарыштыже Федерацийын Советшым чумырымо радамыште 2000 ий август тылзыште икымше кугу реформо лийын, тудын почеш кундемысе вуйлатыше да тӧртык шуктышо кучемъеҥ-влак ондак Федераций Каҥашыш пашаолмо шот дене пуреныт гын, ынде нуным палемдыме еҥ-влак алмаштеныт; нуно ФК-те тутыш да профессионал негызеш пашам ыштышаш улыт (тидын годым иктыжым губернатор, весыжым — кундемын тӧртыкым лукшо органже палемден). Тидын дене ик жапыштак 2000 ий сентябрьыште президент пелен каҥашымше орган ышталтын — Российын Кугыжаныш каҥашыже, тудын йыжъеҥжылан кундем-влакым вуйлатышын олмыштыжо улшо еҥ-влак шотлалтыт&amp;lt;ref name=&amp;quot;внутр&amp;quot; /&amp;gt;.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Бесланысе террор акт деч вара 2004 ий [[13 идым|13 сентябрьыште]], Путин кундемласе вуйлатыше-влакым сайлымым чараш кӱлмӧ нерген увертарен, тиде ошкылым элын федерал ден кундемласе кучем орган-влакын паша лектышыштым нӧлталаш кӱлмӧ, терроризм ваштареш кучедалмым вияҥмдыме дене негызлен. 2004 ий декабрьыште тугай тӧртык лектын, кудын почеш кундемым вуйлатыше олмышко тӧртык лукшо орган кандидат-влак радам гыч сайла, тыгай радамым президент шке темла&amp;lt;ref name=&amp;quot;внутр&amp;quot; /&amp;gt;. 2005 ий март гыч кундемысе вуйлатыше-влакым «ӱшаным йомдарыме» амал дене паша гыч кораҥдыме йӱла илышыш пурен&amp;lt;ref name=&amp;quot;внутр&amp;quot; /&amp;gt;.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
[[Файл:Vladimir Putin in Tuva 2007-54.jpg|мини|слева|Путин Кызылыште, Тыва, 2007 ий 15 август]]&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
[[2003|2003 ий]] декабрьыште Кугыжаныш думыш сайлымаште федерал списке почеш, тыгак ик мандатан ятыр округын лектышыж почеш утларак верым «Икоян Россий» / «Икоян Россий» партий айлен, тудыжо 2001 ий декабрьыште Путинын темлыме почеш ондак ваштарешла шогышо «Единство» и «Отечество — Вся Россия» политик организаций-влакын иктеш ушнымышт негызеш шочын. «Икоян Россий» конституций почеш утларак йӱкым поген.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
[[2005|2005 ий]] шошым Кугыжаныш думыш партий списке дене сайлыме нерген тӧртык лектын. Кугыжаныш думыш кумдык шот дене сайлымаш (ик мандатан сайлыме округ-влак) петыралтыныт. Федерал тӧртыкыш тӧрлатымаш-влак пурталтыныт, кудын почеш кундемысе парламентыш сайлымаште сеҥыше партий Россий президентлан кундемым вуйлатыме олмышко шке еҥжым темлен кертеш. Утларак кундемлаште тыгай права «Икоян Россий» партийын лийын. Кундем вуйлатыше-влак кучемын партийышкыже тӱшкан пураш тӱҥалыныт.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Правам аралыше кышкарым пужен чоҥымаш ===&lt;br /&gt;
2000 ийыште президент Путинын кӱштымыж почеш суд аланысе тӧртыкшотым саемдыме шотышто пашаче тӱшка ышталтын. Вес ийынже суд кышкарым уэмден чоҥымашке виктаралтше икмыняр тӱҥ тӧртык лектын, тышеч утларак кӱлешан лийыныт: «Судья-влакын статусышт нерген», «РФ суд кышкар нерген», «РФ Конституций суд нерген» да «РФ адвокат паша да адвокатуро нерген».&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
2001 ий декабрьыште Путин Россий Федерацийын у Уголовно-процессуальный кодексешыже кидпалым пыштен, [[2002|2002 ий]] июльышто — Россий Федерацийын Арбитраж кодексеш, ноябрьыште — Граждан процессуал кодексеш&amp;lt;ref&amp;gt;{{Cite web|url=http://www.kadis.ru/daily/dayprof.phtml?id=4065|title=В.Путин подписал Гражданский процессуальный кодекс РФ и закон о введении его в действие // правовой дайджест СМИ Санкт-Петербурга|website=www.kadis.ru|accessdate=24 сент. 2022 г.|deadlink=yes}}&amp;lt;/ref&amp;gt;.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
[[2007|2007 ий]] июньышто прокуратур пелен Следствий комитетым ыштыме нерген тӧртыкым кидпале дене пеҥгыдемдыме, тиде следствий органым прокуратуро деч ойырен&amp;lt;ref&amp;gt;{{Cite web |url=https://rg.ru/2007/06/07/a160317.html |title=При Генпрокуратуре создан Следственный комитет — Борис Ямшанов — «Следствие поправок» — Российская газета — Владимир Путин подписал закон, поставивший … |access-date=2016-07-11 |archive-date=2021-06-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210614120944/https://rg.ru/2007/06/07/a160317.html |deadlink=no }}&amp;lt;/ref&amp;gt;, а 2011 ийыште РФ Следствий комитет пӱтынек прокуратуро кышкар гыч посна федерал ведомствыш лектын.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
[[2013|2013 ий]] [[21 пеледыш|21 июньышто]] Путин Российын Тӱҥ ден Кӱшыл арбитраж судшым иктеш ушаш темлен, тиде Россий Конституцийышкат вашталтышым пурташ йодын&amp;lt;ref&amp;gt;{{Cite web |url=http://top.rbc.ru/society/21/06/2013/862866.shtml |title=В. Путин предложил объединить Верховный и Высший арбитражный суд :: Общество :: Top.rbc.ru |access-date=2013-06-22 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130624022724/http://top.rbc.ru/society/21/06/2013/862866.shtml |archivedate=2013-06-24 |deadlink=yes }}&amp;lt;/ref&amp;gt;. [[2014|2014 ий]] [[6 сорла|6 августышто]] Российын ушалтше у Кӱшыл судшо шке пашажым тӱҥалын&amp;lt;ref&amp;gt;{{Cite web |url=https://rg.ru/2014/08/07/verhsud.html |title=Судный день |access-date=2016-07-11 |archive-date=2016-08-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160807173638/https://rg.ru/2014/08/07/verhsud.html |deadlink=no }}&amp;lt;/ref&amp;gt;.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== «Курс» вӱдйымал пушын пытымыже ===&lt;br /&gt;
{{Основная статья|«Курс» АПЛ-ын катарыш (катастрофыш) логалмыже}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
2000 ий [[12 сорла|12 августышто]] Баренцево теҥызыште вӱдйымал пушын колымыжо РФ-ысе Сарзе-теҥыз вийым вуйлатыше-влакым шылталымашке веле огыл, президент велышкат титак ойым шочыктен. Пуш икмыняр гана пудештаралтмылан кӧра теҥыз пундашке возын, чыла экипаж — 118 еҥ колен.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Экономикым вияҥдымаш ===&lt;br /&gt;
{{Image frame &lt;br /&gt;
| caption=Российысе ВВП-ын (номинал) ик айдемыжлан шотлымаште вашталтмыжым СССР-ысе кугыжаныш-влак дене таҥастарен ончымаш&#039;&#039;&#039;&amp;lt;ref name=&amp;quot;автоссылка3&amp;quot;&amp;gt;{{Cite web |url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2021/April/weo-report?c=911,912,913,915,916,917,922,925,926,927,939,941,946&amp;amp;s=NGDP_RPCH,NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,PCPIPCH,LUR,LP,GGXWDG_NGDP,&amp;amp;sy=1990&amp;amp;ey=2026&amp;amp;ssm=0&amp;amp;scsm=1&amp;amp;scc=0&amp;amp;ssd=1&amp;amp;ssc=0&amp;amp;sic=0&amp;amp;sort=country&amp;amp;ds=.&amp;amp;br=1 |title=Report for Selected Countries and Subjects |access-date=2022-07-28 |archive-date=2021-09-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210921003359/https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2021/April/weo-report?c=911,912,913,915,916,917,922,925,926,927,939,941,946&amp;amp;s=NGDP_RPCH,NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,PCPIPCH,LUR,LP,GGXWDG_NGDP,&amp;amp;sy=1990&amp;amp;ey=2026&amp;amp;ssm=0&amp;amp;scsm=1&amp;amp;scc=0&amp;amp;ssd=1&amp;amp;ssc=0&amp;amp;sic=0&amp;amp;sort=country&amp;amp;ds=.&amp;amp;br=1 |deadlink=no }}&amp;lt;/ref&amp;gt;&amp;lt;/div&amp;gt;&lt;br /&gt;
| content ={{Graph:Chart&lt;br /&gt;
|width=500&lt;br /&gt;
|height=250&lt;br /&gt;
|xAxisTitle=Год&lt;br /&gt;
|yAxisTitle=$&lt;br /&gt;
|legend=Страна&lt;br /&gt;
|type=line&lt;br /&gt;
|x=1992, 1993, 1994, 1995, 1996, 1997, 1998, 1999, 2000, 2001, 2002, 2003, 2004, 2005, 2006, 2007, 2008, 2009, 2010, 2011, 2012, 2013, 2014, 2015, 2016, 2017, 2018, 2019, 2020, 2021 &lt;br /&gt;
|y1= , 1192.824, 1709.316, 2717.896, 3375.816, 3682.085, 4090.216, 4155.125, 4090.313, 4519.541, 5361.678, 7218.914, 8922.069, 10420.438, 12649.229, 16762.289, 18295.531,	14839.884, 14818.438, 17644.035, 17544.541,	19179.836, 20387.086, 17531.057, 18444.686, 20451.243, 23181.220, 23720.411, 23330.086					&lt;br /&gt;
|y2= , , , 1845.103, 2327.496, 2830.268, 3166.720, 3113.271, 3293.307, 3525.849, 4140.734, 5499.475, 6699.372, 7860.178, 9236.616, 12305.917, 15017.555,	11848.202, 12009.033, 14393.268, 14376.001, 15734.380, 16577.328, 14265.410, 15004.186, 16879.450, 19184.843, 19552.897, 19916.497&lt;br /&gt;
|y3=632.625, 1021.782, 1724.206, 2162.492, 2417.080, 2667.908, 2958.619, 3137.091, 3339.151, 3549.000, 4115.578, 5111.940, 6327.977, 7550.177, 9666.812, 14057.158, 16390.267, 12199.672, 11276.112, 13809.193, 13862.392, 15041.849, 15678.081, 13722.081, 14253.044, 15613.438, 17799.831, 17739.474, 17559.859	&lt;br /&gt;
|y4=618.067, 1322.006, 1979.411, 2264.343, 2787.022, 2935.030, 1949.801, 1427.307, 1901.956, 2255.253, 2552.788, 3197.573, 4403.962, 5708.838,	7426.005, 9761.368,	12464.244, 9156.970, 11431.148,	14306.432, 15287.967, 15928.699, 14007.509,	9257.935, 8723.523, 10723.996, 11261.716,	11511.507, 10037.239&lt;br /&gt;
|y5=168.645, 304.849, 751.980, 1061.475, 1358.804, 1459.418, 1480.094, 1132.124, 1230.491, 1491.653, 1657.155, 2062.289, 2862.502, 3753.441,	5261.026, 6733.450,	8349.287, 7116.371,	9005.039, 11552.574, 12300.184,	13789.172, 12713.564, 10435.170, 7662.006, 9186.712, 9749.069, 9750.427,	8732.644		&lt;br /&gt;
|y6=1252.792, 1114.104,	1533.721, 1034.931,	1429.059, 1396.112,	1514.669, 1210.965,	1079.610, 1283.273,	1524.490, 1873.667, 2450.900, 3221.463,	3968.753, 4887.275,	6581.175, 5345.325,	6023.149, 6472.739,	6938.067, 7977.147,	8316.012, 5941.240, 5022.472, 5757.286,	6322.317, 6798.349,	6398.870&lt;br /&gt;
|y7=159.971, 174.875, 297.162, 316.227,	411.140, 508.043, 543.344, 576.005,	656.386, 674.783, 760.812, 879.863,	1039.818, 1571.292, 2458.421,	3818.274, 5578.556,	4963.769, 5880.806, 7242.806, 7545.873,	7926.094, 7939.169,	5300.136, 3897.707, 4217.653, 4759.796,	4813.670, 4217.999&lt;br /&gt;
|y8= , , 172.502, 413.487, 688.642,	818.402, 864.471, 687.028, 763.510,	819.495, 874.692, 1034.708,	1338.264, 1682.657, 2048.023, 2700.586,	3418.858, 2890.875,	3222.065, 4003.471,	4409.605, 4622.966,	4742.498, 4017.622,	4060.893, 4358.594, 4718.794, 4693.660, 4247.939&lt;br /&gt;
|y9=427.863, 677.261, 740.970,	752.339, 914.348, 1037.893,	874.265, 664.990, 664.376, 784.864,	885.315, 1055.946, 1374.753, 1839.515, 2319.286,	3101.388, 3944.724,	2557.279, 2982.814,	3589.632, 3872.534,	3968.797, 3053.608,	2124.619, 2200.002, 2655.939, 3118.525,	3687.627, 3653.113									 &lt;br /&gt;
|xType = date&lt;br /&gt;
|xAxisFormat = %Y&lt;br /&gt;
|interpolate=monotone&lt;br /&gt;
|y1Title=Эстония&lt;br /&gt;
|y2Title=Литва&lt;br /&gt;
|y3Title=Латвия&lt;br /&gt;
|y4Title=Россия&lt;br /&gt;
|y5Title=Казахстан&lt;br /&gt;
|y6Title=Белоруссия &lt;br /&gt;
|y7Title=Азербайджан&lt;br /&gt;
|y8Title=Грузия&lt;br /&gt;
|y9Title=Украина&lt;br /&gt;
|colors=#00ccff, #83A6CD, #E89442, #FF0000, #C400AB, #00A86B, #303030, #964B00, #002FA7, #E9967A, #900020, #660099, #FF69B4&lt;br /&gt;
}}&lt;br /&gt;
}}&lt;br /&gt;
{{Кратное изображение&lt;br /&gt;
| зона = right&lt;br /&gt;
| направление = vertical&lt;br /&gt;
| ширина = 300&lt;br /&gt;
| изобр1 = Статистика поступления иностранных инвестиций в Россию в 1995-2011 годах.png&lt;br /&gt;
| подпись1 = Российыш йотэл гыч пурышо инвестиций-влак (1995-2013), США-ын млрд долларже&lt;br /&gt;
| изобр2 = Доля населения России с денежными доходами ниже прожиточного минимума в 1992—2016 годах (статистика).png&lt;br /&gt;
| подпись2 = Российысе илен лекташ кӱлшӧ эн изи парышан калык тӱшкан вашталтмыже (1992-2016) процент дене&lt;br /&gt;
| изобр3 = Brent_Spot_monthly.svg&lt;br /&gt;
| подпись3 = Brent маркан нефтьын акше 1987 ий май гыч 2016 ий январь марте вашталтмыже, баррельлан доллар&lt;br /&gt;
}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Путинын Россий президент олмышто лиймыж годсо экономике лектышым иктешлышыла ([[2000]]—[[2007]] ийла), Томас Грэм, [[США]]-н калыкле лӱдыкшыдымылык Каҥашыште Россий шотышто ондаксе кугурак директор, серен: «&#039;&#039;Экономике 1990 ийыште йомдарыме чыла сайлыкшым (позицийым) пӧртылтен веле огыл, но виян суаплык (услуго) аланым шочыктен, кудо совет жапыште йылтак лийын огыл. Российыште Китай ден Японий деч вара кумшо верыште улшо шӧртньӧ шапашым погымо&#039;&#039;»&amp;lt;ref&amp;gt;Томас Грэм. [https://web.archive.org/web/20080125101929/http://www.inosmi.ru/stories/01/05/29/2996/239054.html Царь — модернизатор] // The Wall Street Journal, 22 января 2008&amp;lt;/ref&amp;gt; (2021 ийыште Россий шӧртньывалюто шарын (резерв) денат визымше вер)&amp;lt;ref&amp;gt;{{cite web 2&lt;br /&gt;
 | url = https://1prime.ru/state_regulation/20210315/833234432.html&lt;br /&gt;
 | title = Индия вышла на 4-е место по размеру золотовалютных резервов в мире&lt;br /&gt;
 | website = «Прайм»&lt;br /&gt;
 | date = 15.03.2021&lt;br /&gt;
 | accessdate = 01.09.2021&lt;br /&gt;
 | quote = согласно последним обнародованным данным Центробанка России на 5 марта, золотовалютные резервы Российской Федерации составляют 580,1 миллиарда долларов, это пятый показатель в мире.&lt;br /&gt;
 | quoteup = &lt;br /&gt;
 | description = &lt;br /&gt;
 | ref = }}&amp;lt;/ref&amp;gt; .&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Россий экономике ВВП-ын, йӧнозанлык ден ялозанлыкын, чоҥымашын лектышыже да калыкын чын окса парышыже кушмо дене вияҥын. Нужнан илыше калыкын ужашыже иземын (2000 ийыште 29 % гыч 13,4 % марте 2008 ийыште)&amp;lt;ref name=&amp;quot;gks&amp;quot;&amp;gt;{{Cite web|url=http://www.gks.ru/free_doc/2006/b06_11/07-01.htm|title=Основные социально-экономические индикаторы уровня жизни населения|website=Федеральная служба государственной статистики|date=2006-07-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20060715183735/http://www.gks.ru/free_doc/2006/b06_11/07-01.htm|archive-date=2006-06-15|access-date=2022-06-14|deadlink=yes}}&amp;lt;/ref&amp;gt;&amp;lt;ref name=&amp;quot;demoscope&amp;quot;&amp;gt;{{Cite web|url=http://www.demoscope.ru/weekly/2005/0195/tema01.php|title=Уровень бедности и глубина бедности|website=www.demoscope.ru|access-date=2007-01-19|archive-date=2021-06-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20210614123447/http://www.demoscope.ru/weekly/2005/0195/tema01.php|deadlink=no}}&amp;lt;/ref&amp;gt;&amp;lt;ref name=&amp;quot;экистория&amp;quot;&amp;gt;{{Cite web|url=https://www.kommersant.ru/doc/4337061|title=Двадцать лет вместе|date=10 мая 2020 г.|website=«Коммерсантъ»|access-date=2022-04-16|archive-date=2022-03-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20220302004500/https://www.kommersant.ru/doc/4337061|deadlink=no}}&amp;lt;/ref&amp;gt;, пашадыме-влакын кӱкшытышт иземын (2000 ийыште 10,6 % гыч 2008 ийыште 6,2 % марте)&amp;lt;ref name=&amp;quot;экистория&amp;quot; /&amp;gt;&amp;lt;ref&amp;gt;[http://www.gks.ru/free_doc/new_site/business/prom/ind_prom_okved.htm Индексы производства по отдельным видам экономической деятельности Российской Федерации в % к 1992 году] {{Wayback|url=http://www.gks.ru/free_doc/new_site/business/prom/ind_prom_okved.htm |date=20210614121830 }} // Росстат&amp;lt;/ref&amp;gt;.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
[[2005|2005 ийыште]] Путин социал-экономике аланыште ныл пеш кӱлешан калыкле проект-влакым илышыш пурташ тӱҥалме нерген увертарен: «Тазалык», «Туныктымаш», «Илыме вер» да «АПК вияҥдымаш»&amp;lt;ref name=&amp;quot;Нацпроекты&amp;quot; &amp;gt;[https://tass.ru/info/6101471 ТАСС, 11 февраля 2019. История нацпроектов в России]&amp;lt;/ref&amp;gt;&amp;lt;ref name=&amp;quot;pfs&amp;quot;&amp;gt;[http://www.rosbalt.ru/2007/04/26/294530.html Путин — о нацпроектах] {{Wayback|url=http://www.rosbalt.ru/2007/04/26/294530.html |date=20080327084208 }} // Росбалт, 26 апреля 2007&amp;lt;/ref&amp;gt;&amp;lt;ref&amp;gt;{{Cite web|url=http://ecsocman.edu.ru/data/789/732/1223/journal7.2-7.pdf|title=О. В. Воронкова «Государственная политика регулирования уровня бедности населения в России и других странах»|deadlink=yes}}&amp;lt;/ref&amp;gt;. 2018 ийыште Путин у калыкле проект-влакым илышлан налме нерген кӱштыкым луктын: «Айдеме капитал», «Илышлан йӧнан йырвел» да «Экономике кушмаш»&amp;lt;ref name=&amp;quot;Нацпроекты&amp;quot; /&amp;gt;.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
[[2012|2012 ий]] [[22 сорла|22 августышто]] Россий Тӱнямбал торгайыше организацийын (ВТО) йыжъэлже&amp;lt;ref&amp;gt;{{Cite web |url=http://siteresources.worldbank.org/INTRANETTRADE/Resources/Topics/Accession/Jensen-Rutherford-Tarr_effectsaccession_rs.pdf |title=Последствия вступления России в ВТО в масштабе секторов и всей экономики |access-date=2022-04-16 |archive-date=2018-12-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181221201517/http://siteresources.worldbank.org/INTRANETTRADE/Resources/Topics/Accession/Jensen-Rutherford-Tarr_effectsaccession_rs.pdf |deadlink=no }}&amp;lt;/ref&amp;gt;.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
[[2006|2006 ийыште]] Федерал Погынымашлан серышыштыже Путин Российыште аза шочмым нӧлташ кумылаҥдыме шот дене увертарен: йоча лӱмеш окса полышым кугемдаш, «ава капиталым» пурташ да молат, тиде писын йоча шочмо чотым кугемдаш полшен&amp;lt;ref name=&amp;quot;pfs&amp;quot; /&amp;gt;.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
[[2008|2008 ий]] [[1 пургыж|1 февральыште]] Стабилизаций фонд Шапаш (Резерв) фондлан да Калыкле поянлыкын Фондшылан (ФНБ) шелалтын. Икымшыже бюджетысе ситыдымашым петыраш ышталтын, кокымшыжо еҥ-влакын пенсийысе йӧныштым арален толашлан кӱлын, но икмыняр ужашыже илыме кумдыкым саемдыме проектланат кучылталтын&amp;lt;ref&amp;gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://www.forbes.ru/finansy-i-investicii/381689-blizok-chas-rastraty-kuda-privedet-rossiyu-ispolzovanie-sredstv-iz-fonda|title=Близок час растраты: куда приведет Россию использование средств из Фонда национального благосостояния|website=Forbes.ru|access-date=2022-06-14|archive-date=2019-09-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20190914083150/https://www.forbes.ru/finansy-i-investicii/381689-blizok-chas-rastraty-kuda-privedet-rossiyu-ispolzovanie-sredstv-iz-fonda|deadlink=no}}&amp;lt;/ref&amp;gt;.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
[[2000]]—[[2010]] ийлаште Российыште йотэл инвестиций-влакын кугеммыштым эскерыме: 2000 ийыште 11 млрд доллар гыч [[2010|2010 ийыште]] 115 млрд доллар марте&amp;lt;ref&amp;gt;[http://www.gks.ru/free_doc/new_site/business/invest/in_inv1.htm Поступление иностранных инвестиций по типам] {{Wayback|url=http://www.gks.ru/free_doc/new_site/business/invest/in_inv1.htm |date=20220213073312 }} // Росстат&amp;lt;/ref&amp;gt;.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Кучем ден кугу бизнес кокласе вашкыл ===&lt;br /&gt;
Путин президент пашам тӱҥалмыж годым «пазарысе чыла субъектше-влак дене иктӧр кыл» шонымашым ойлен&amp;lt;ref name=&amp;quot;Equidis&amp;quot;&amp;gt;{{cite web|url=http://www.vedomosti.ru/newspaper/article.shtml?2009/03/23/187420|title=Хроники 1999–2009 гг.: «Обязан посадить»|publisher=«Ведомости»|datepublished=2009-03-23|access-date=2009-03-24|description=|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090326013212/http://www.vedomosti.ru/newspaper/article.shtml?2009/03/23/187420|archivedate=2009-03-26|deadlink=yes}}&amp;lt;/ref&amp;gt;. Кугу амалкалче-влаклан сӧрымо: приватизаций лектышым пужен ончымаш ок лий. Йодышым шотыш кондымаште икмыняр паша лектыш Россий политикыш кугу бизнесын влиянийжым иземден. Евроушем россий амалкалче-влакым «олигарх» манмым чарнен&amp;lt;ref name=&amp;quot;внутр&amp;quot; /&amp;gt;&amp;lt;ref&amp;gt;[РБК, 14 сентября 2023. ЕС перестал называть российских бизнесменов олигархами]&amp;lt;/ref&amp;gt;.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Икмыняр миллиардер, 1990-ше ийлаште пойымеке, политике да кугыжанышым вияҥдымыме пашам кӱлешлан шотлен огытыл, южышт шотышто ондалкалымылан, налог тӱлымӧ деч кораҥмылан уголовный пашам почмо. Тыгай коклаште, мутлан, «Медиа-Мост» ЗАО холдингым кучышо озам, медиамагнат Владимир Гусинскийым ойленыт&amp;lt;ref name=&amp;quot;внутр&amp;quot; /&amp;gt;&amp;lt;ref name=&amp;quot;Equidis&amp;quot;/&amp;gt;. Тума дене чапланыше, кумдан палыме бизнесмен Борис Березовский Россий гыч йот элыш каен&amp;lt;ref name=&amp;quot;внутр&amp;quot; /&amp;gt;, тудо ОРТ, «Сибнефть» да «Аэрофлота» акционер капиталыште шке ужашыжым ужален, шке акцийже-влаклан кок миллиард наре долларым налын. Тыгеракын телевизор канал-влак — ОРТ (Икымше канал дене), «ВГТРК» да НТВ кугыжанышлан але кугыжаныш компаний-влаклан куснен.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
[[2003|2003 ийыште]] «ЮКОС-ын пашаже» почылтын. Пеш кугу поянлыкым ондалкален да шолыштын шкан поген налмылан, налогым тӱлыдымылан Платон Лебедев лен Михаил Ходорковский суд деч вара ятыр ийлан эрык деч посна кодыныт. [[2004|2004 ий]] 24 февральыште, президент сайлымаш деч кок арнят пеле ончыч, Путин Михаил Касьяновым паша деч утарен&amp;lt;ref name=&amp;quot;внутр&amp;quot; /&amp;gt;.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
2004 ий июнь-июльышто президентын полышкалышыже, РФ президент администраций вуйлатышын алмаштышыже Игорь Сечин, прессе тудым Путинын ик эн лишыл ӱшанъеҥже семын палемден, «Роснефть» нефть компанийын у директор-влак каҥашышкыже сайлалтын да тудын председательже лийын&amp;lt;ref&amp;gt;{{Cite web|url=https://www.kommersant.ru/doc/976367|title=Игорь Сечин возглавил совет директоров «Роснефти»|date=27 июл. 2004 г.|website=«Коммерсантъ»|access-date=2022-04-16|archive-date=2021-06-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20210608003600/https://www.kommersant.ru/doc/976367|deadlink=no}}&amp;lt;/ref&amp;gt;. Пеш вашке «Роснефтьын» виктарымашке нефтьым тулышо «Юганскнефтегаз» куснен, ондак тудо ЮКОС-ын лийын&amp;lt;ref name=&amp;quot;dcv&amp;quot;&amp;gt;{{cite web|url=http://www.vedomosti.ru/newspaper/article/133276/|author=Ирина Резник.|title=Прокурорский дисконт|work=Ведомости, № 180 (1954)|date=2007-09-25|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130608063156/http://www.vedomosti.ru/newspaper/article/133276/|archivedate=2013-06-08|access-date=2013-02-01|deadlink=yes}}&amp;lt;/ref&amp;gt;.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Тӱжвал политике ===&lt;br /&gt;
[[Файл:Vladimir Putin 28 May 2002-13.jpg|мини|Владимир Путин Россий-НАТО саммитын мутланымаштыже. 2002 ий]]&lt;br /&gt;
{{См. также|Российын тӱжвал политикыже|Президент Путинын йотэлыш лектын коштмо радамже}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Кугыжанышым вуйлаташ тӱҥалме икымше кече гычак Путин [[Касвел]] дене, тидын шотыштак НАТО дене пырля пашам ышташ кӱлмӧ нерген ойлен. 2000 ий [[5 ӱярня|5 мартыште]] «Би-би-си» телеканалыште мутланышыжла, палемден: «Россий — тиде европысо тӱвыран ужашыже» да тудлан НАТО-м тушман олмышто ужаш неле, но посна шижтарен: Россий НАТО-н кумдыкым шарымыжым уда пашалан шотла&amp;lt;ref name=&amp;quot;:5&amp;quot; /&amp;gt;. Тидын годым Российын НАТО-ш пурен кертмыжымат палемден, кок могыр гычат шке интересым аралаш гын.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Российын НАТО-ш пурымо йодыш 2000 ийыште Москошто Путинын Билл Клинтон дене кутырымаштат нӧлталалтын, но США-н президентше да чыла американ делегаций тиде темлымашым эскерен колыштыныт&amp;lt;ref&amp;gt;[https://www.interfax.ru/russia/823529 Интерфакс, 21 февраля 2022. Путин рассказал, как спросил Клинтона о возможности РФ вступить в НАТО]&amp;lt;/ref&amp;gt;&amp;lt;ref name=&amp;quot;:5&amp;quot;&amp;gt;{{Cite web|url=http://kremlin.ru/events/president/transcripts/24194|title=Интервью в эфире программы «Завтрак с Фростом» на телеканале «Би-би-си»|website=kremlin.ru|access-date=2021-07-29|archive-date=2021-07-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20210725185358/http://kremlin.ru/events/president/transcripts/24194|deadlink=no}}&amp;lt;/ref&amp;gt;&amp;lt;ref name=&amp;quot;:8&amp;quot; /&amp;gt;.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
2000 ий июнь тылзыште президент Путинын кӱштыкшӧ дене «Россий Федерацийын тӱжвал политике концепцийже» пеҥгыдемдалтын&amp;lt;ref&amp;gt;{{Cite web|url=https://docs.cntd.ru/document/901764263|title=Концепция внешней политики Российской Федерации (фактически утратила силу) от 28 июня 2000|website=docs.cntd.ru|access-date=2022-04-16|archive-date=2022-03-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20220313143951/https://docs.cntd.ru/document/901764263|deadlink=no}}&amp;lt;/ref&amp;gt;. Тудын тӱҥ шонымашыже элнан ӱшанле лӱдыкшыдымылыкшылан йӧным ыштымаш лийын; тӱня илышым икшырымын да чын чоҥаш; россий чек мучко пошкудо дене поро кумыл дене кылым ышташ; йот эл ден кугыжаныш-влак ушем дене икгай шонымашым, кӧнаш лийме пашам кычалмаш.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
{{Смотри также|Россий-американ кыл}}&lt;br /&gt;
Джордж Бушын икымше президент жапшым — ([[2001]]—[[2005]]), поснак [[2003|2003 ий]] мартыште, [[Ирак]]ыште сар тӱҥалме деч ончыч, эксперт-влак россий-американ кылым «историйысе апогей» манын лӱмденыт, тыге нуно россий-американ кокласе кылым, «террор сар» кышкарыште кӱкшӧ ваш умылымашым да президент-влак кокласе поро кумылым акленыт&amp;lt;ref name=&amp;quot;рыба1&amp;quot;&amp;gt;{{Cite journal|url=https://cyberleninka.ru/article/n/vtoraya-administratsiya-dzh-busha-ml-i-amerikano-rossiyskie-otnosheniya|title=Вторая администрация Дж. Буша-мл. И американо-российские отношения|first=Рыбалко Ольга|last=Константиновна|date=13 мар. 2014 г.|journal=Вестник Волгоградского государственного университета. Серия 4: История. Регионоведение. Международные отношения|issue=6|pages=59–65|access-date=2021-07-29|archive-date=2021-06-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20210608003545/https://cyberleninka.ru/article/n/vtoraya-administratsiya-dzh-busha-ml-i-amerikano-rossiyskie-otnosheniya|deadlink=no}}&amp;lt;/ref&amp;gt;.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
{{Смотри также|Россий да НАТО}}&lt;br /&gt;
Россий ден Касвелым ваш лишемдыше событийлан США-ште [[2001|2001 ий]] [[11 идым|11 сентябрьысе]] террорист акт шотлалтеш, тунам Россий кокытеланыде тӱнямбал терроризм ваштареш кучедалмаште американ-влак пелен лийын. Тиде лишеммашын эн кӱшыл точкыжо семын тидым ончыман: Россий США-н [[Афганистан]]ыште талиб-влакын режимышт ваштареш сарым ямдылыме да вӱдымӧ антитерроризм коалицийыш ушнен да «Россий — НАТО кыл: у сайлык» [[Рим]]ысе декларациеш кидпалым пыштен&amp;lt;ref&amp;gt;{{Cite web|url=http://kremlin.ru/supplement/3484|title=Отношения Россия – НАТО: новое качество. Декларация глав государств и правительств Российской Федерации и государств – членов НАТО|website=kremlin.ru|access-date=2021-07-29|archive-date=2021-10-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20211024084904/http://kremlin.ru/supplement/3484|deadlink=no}}&amp;lt;/ref&amp;gt;. Тудын дене келшышын Россий Совет — НАТО («Совет двадцати») ышталтын, тидын деч вара Россий ден НАТО кылын утыр кӱш нӧлтмыжым вучаш лиеш ыле, ончыкыжым Россий НАТО-н тичмаш праван йыжъэлже лийшаш ыле&amp;lt;ref name=&amp;quot;богат&amp;quot;&amp;gt;{{Cite web|url=http://www.intertrends.ru/thirteen/005.htm|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160801135054/http://intertrends.ru/thirteen/005.htm|deadurl=y|title=Алексей Богатуров. ТРИ ПОКОЛЕНИЯ ВНЕШНЕПОЛИТИЧЕСКИХ ДОКТРИН РОССИИ // Международные процессы. Журнал теории международных отношений и мировой политики|archivedate=1 авг. 2016 г.}}&amp;lt;/ref&amp;gt;. Россий США ден НАТО-н сар нумалтышыштым да сарзыеҥ-влакым Афганистаныш транзит дене наҥгаяшлан шке юж кумдыкшым почын&amp;lt;ref name=&amp;quot;Магистр&amp;quot;&amp;gt;{{Cite web|url=https://www.kommersant.ru/doc/4207235|title=Магистр иностранных дел|website=«Коммерсантъ»|date=9 янв. 2020 г.|archive-url=https://web.archive.org/web/20210728204415/https://www.kommersant.ru/doc/4207235|archive-date=2021-07-28|access-date=2022-04-16|deadlink=no}}&amp;lt;/ref&amp;gt;&amp;lt;ref&amp;gt;{{Cite web |url=http://document.kremlin.ru/doc.asp?ID=39987 |title=ФЕДЕРАЛЬНЫЙ ЗАКОН от 07.06.2007 N 99-ФЗ |access-date=2010-11-19 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110603231140/http://document.kremlin.ru/doc.asp?ID=39987 |archivedate=2011-06-03 |deadlink=yes }}&amp;lt;/ref&amp;gt;.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
2001 ийыште российысе вуйлатыше-влак [[Куба|Кубышто]] (Лурдес) да [[Вьетнам]]ыште сар базе-влакым петырыме нерген увертареныт. Амалжым экономике лектышдымылыкым, тыгак йотэлысе сарысе базе-влакын чумыр пайдалыкышт укелыкым ончыктеныт&amp;lt;ref&amp;gt;{{cite web|url=https://www.gazeta.ru/politics/2012/07/27_a_4695373.shtml|title=Россия хочет вернуться на военные базы во Вьетнаме и на Кубе и планирует размещение военных баз на Сейшелах - Газета.Ru &amp;amp;#124; Политика|access-date=|archive-date=2016-08-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20160818095941/https://www.gazeta.ru/politics/2012/07/27_a_4695373.shtml|deadlink=no}}&amp;lt;/ref&amp;gt;.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Профессор Андре Либих ойлен: 2000 ий тӱҥалтыште Россий ден США кылым умбакыже вияҥдаш США шкежак мешаен, 2001 ий декабрьыште ракете ваштареш аралалтме кышкарым иземдыме нерген кутырен келшыме (договор) гыч шке кумылын лекме нерген увертарен. Россий велым ончаш гын, США-н ондак кутырен келшыме (договор) деч кораҥмыже у вашкыллан ӱшаным кӱрлын&amp;lt;ref name=&amp;quot;inosmi20131107&amp;quot;&amp;gt;{{Cite web |url=https://inosmi.ru/russia/20131107/214525386.html |title=Андре Либих. Владимир Путин и 15 минут его славы // Le Temps, 07.11.2013 |access-date=2021-07-29 |archive-date=2021-06-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210607235852/https://inosmi.ru/russia/20131107/214525386.html |deadlink=no }}&amp;lt;/ref&amp;gt; да глобал умылымашан лушкыдо тӱням шочыктен&amp;lt;ref&amp;gt;{{Cite web|url=https://vz.ru/news/2015/8/5/759681.html|title=Лавров: Выход США из Договора об ограничении ПРО дестабилизировал ситуацию в мире|website=ВЗГЛЯД.РУ|access-date=2021-07-29|archive-date=2021-06-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20210607235834/https://vz.ru/news/2015/8/5/759681.html|deadlink=no}}&amp;lt;/ref&amp;gt;. США-н ПРО шотышто кутырен келшыме деч кораҥмыжлан вашмут семын Россий СНВ-II договор гыч лектын, тудым утларак лушкыдо договор дене алмаштыме, «стратегических наступательный потенциалым» иземдаш манын, [[2002|2002 ийыште]] кидпалым пыштыме.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Россий да Касвел кокласе вашшогымашын у йыжыҥже 2003 ий мартыште США-н да союзникыштын Саддам Хусейнын режимжым сӱмырал шуаш Иракыш керылт пурымышт дене кылдалтын. Россий Германий да [[Франций]] дене пырля США-н, ООН-ысо Лӱдыкшыдымылык Каҥашын ошкылжым туран шылталеныт. Туге гынат европысо союзник-влак варажым США могырыш шогалыныт&amp;lt;ref name=inosmi20131107 /&amp;gt;. Путинын аклымыж почеш, тидым тудо [[2012|2012 ийысе]] пресс-конференцийыште ойлен, россий-американ кыл лачак [[2003|2003 ийыште]], США-н Иракыш керылт пурымеке, тидын негызеш шочшо тӱрлӧ ончалтышлан кӧра локтылалтын&amp;lt;ref&amp;gt;{{cite web|url=http://www.vedomosti.ru/politics/news/7429651/putin_ne_zametil_perezagruzku|title=ВЕДОМОСТИ - Путин не заметил «перезагрузки»|access-date=2013-03-31|archive-date=2014-07-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20140725054340/http://www.vedomosti.ru/politics/news/7429651/putin_ne_zametil_perezagruzku|deadlink=no}}&amp;lt;/ref&amp;gt;.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
2003 ий ноябрьыште [[Грузий]]ыште «роза революций» тӱҥалын, тудын почеш, 2004 ий тӱҥалтыште кучемыш Михаил Саакашвили толын, тиде Грузийын политикыжым туран США велыш виктарен да ончыкыжым НАТО-ш пурымо корным ойырен. Тудын президент лийме жапыште россий-грузий кылын эн чот неле пагытшылан толын, тудын вияҥме кӱшыл татше Грузийын 2008 ийыште тӱҥалме сар лийын&amp;lt;ref name=&amp;quot;Магистр&amp;quot; /&amp;gt;.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
2004 ий мартыште НАТО-н черетан кумдаҥмыж годым альянсыш эше шым эрвел европысо эл-влак пуреныт, ты радамыште Россий дене чекланыше [[Эстоний]], [[Латвий]] и [[Литва]], тиде пӱтынек Россий кугыжанышын лӱдышдымылык шотышто политикыж ваштареш ышталтын&amp;lt;ref&amp;gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://www.rbc.ru/politics/03/04/2004/5703b60b9a7947783a5a5487|title=Реакция В.Путина на приближение НАТО к границам РФ|website=РБК|date=03 апр 2004|access-date=2022-06-14|archive-date=2022-06-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20220614140842/https://www.rbc.ru/politics/03/04/2004/5703b60b9a7947783a5a5487|deadlink=no}}&amp;lt;/ref&amp;gt;&amp;lt;ref name=&amp;quot;Хилл&amp;quot;&amp;gt;{{Cite web|url=https://www.kommersant.ru/doc/3800255|title=«Это заколдованный круг. И мы в нем находимся»|date=19 нояб. 2018 г.|website=«Коммерсантъ»|access-date=2021-07-29|archive-date=2021-05-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20210517230900/https://www.kommersant.ru/doc/3800255|deadlink=no}}&amp;lt;/ref&amp;gt;. «Ведомости» газетын аклымыж почеш, НАТО-н эрвелыш шарлымыжым Путин США президент Джордж Бушын да [[Великобританий]] премьер-министр Тони Блэрын «тудым ужалыме» / «личное предательство» семын умылен, тудо жапыште Путин нуным шке йолташыж семын ончен, нунын дене партнёр вашкылым чоҥен.&lt;br /&gt;
12 ий эртымек, [[Крым]]ысе ойыштыжо Путин тыге каласен: «&#039;&#039;Мемнам ик гана веле огыл ондаленыт, мемнан туп шеҥгелнына пунчалым луктыныт, мемнам илышыш пуртымо факт ончылан шогалтеныт. Тыгак лийын НАТО-н эрвелыш куснен шарлымыже, мемнан чек воктене сар инфраструктурым вераҥдымыже дене. Мыланна эре иктымак тӱэныт: „Ну, тиде тендан шотышто огыл“&#039;&#039;»&amp;lt;ref&amp;gt;{{Cite web|url=https://www.vedomosti.ru/newspaper/articles/2014/03/21/krymskaya-ispoved-prezidenta-putina|title=Психология власти Крымская исповедь президента Путина|website=Ведомости|access-date=2022-04-16|archive-date=2022-03-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20220313143946/https://www.vedomosti.ru/newspaper/articles/2014/03/21/krymskaya-ispoved-prezidenta-putina|deadlink=no}}&amp;lt;/ref&amp;gt;.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
2004 ий мучаште [[Украине|Украиныште]] президент сайлымаште россий кучем Виктор Януковичлан полшен — Украинысе кундем-влак партийын кандидатшылан, тудо Россий дене экономике вашкыл верч, Ик экономике кумдыкым ыштыме, [[руш йылме|руш йылмылан]] кокымшо кугыжаныш йылме статусым пуымо нерген ойлен&amp;lt;ref name=&amp;quot;Магистр&amp;quot; /&amp;gt;. Туге гынат у украин президент Виктор Ющенко Украинын евроатлантике могырыш лупшалтмыж нерген увертарен, тудо тӱҥ корнылан НАТО-ш пурымо нерген шонымашым ойырен налын, тидын годым конституцийыште пеҥгыдын каласыме нейтралитет принциплан ваштареш лийын (тидын негызеш гына Россий Украинын суверинитетшым сайлан шотлен), да шке ондаксыеҥже (предшественникше) Леонид Кучмын геополитике корныж деч ӧрдыжкӧ кораҥын&amp;lt;ref name=&amp;quot;usova&amp;quot;&amp;gt;{{Cite journal|url=https://cyberleninka.ru/article/n/vneshnyaya-politika-ukrainy-mezhdu-vneblokovostyu-i-evroatlanticheskoy-integratsiey|title=Внешняя политика Украины: между внеблоковостью и евро-атлантической интеграцией|first=Усова Лариса|last=Сергеевна|date=13 мар. 2011 г.|journal=Власть|issue=7|pages=156–158|access-date=2022-04-16|archive-date=2021-06-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20210607235832/https://cyberleninka.ru/article/n/vneshnyaya-politika-ukrainy-mezhdu-vneblokovostyu-i-evroatlanticheskoy-integratsiey|deadlink=no}}&amp;lt;/ref&amp;gt;. Россий вуйлатыше-влак касвел гыч ылыжтен да виктарен шогымо(инспирироватлыме) «Оранжевый революцийым», тыгак Ющенкон политикыжымат уда паша семын аклен&amp;lt;ref&amp;gt;{{Cite web|url=http://www.mgimo.ru/news/experts/document167884.phtml|title=Что ждёт Крым и Севастополь?|access-date=2022-04-16|archive-date=2015-07-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20150702200031/http://www.mgimo.ru/news/experts/document167884.phtml|deadlink=no}}&amp;lt;/ref&amp;gt;&amp;lt;ref&amp;gt;{{Cite web|url=https://iz.ru/news/334921|title=Россия. Украина. НАТО. Крым|first=Юрий|last=Лужков|date=31 мар. 2008 г.|website=Известия|access-date=2022-04-16|archive-date=2022-03-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20220313143802/https://iz.ru/news/334921|deadlink=no}}&amp;lt;/ref&amp;gt;. Ющенко вуйлатыме вич ий жапыште ([[2004]]—[[2009]]) Украина ден Россий кокласе кыл эре начарешт толын&amp;lt;ref name=&amp;quot;Магистр&amp;quot; /&amp;gt;.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
2004 ий 14 октябрьыште, [[Пекин]]ыш визит дене лийме годым, Путин Тарабаров отром, Амур эҥерысе Кугу Уссурийысе отрон пелыжым, пӱтынь кумдыкшо 337 кв. уштыш&amp;lt;ref&amp;gt;{{Cite news|accessdate=2022-06-14|date=2004-10-21|title=Россия и Китай поделят спорные острова|url=http://news.bbc.co.uk/hi/russian/russia/newsid_3762000/3762766.stm|website=BBC|archivedate=2020-09-19|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200919194545/http://news.bbc.co.uk/hi/russian/russia/newsid_3762000/3762766.stm}}&amp;lt;/ref&amp;gt; да Аргунь эҥерысе Кугу отрон пелыжым КНР-лан кусарыме нерген келшыкеш кидпалым пыштен&amp;lt;ref&amp;gt;{{cite web|url=http://arguncrisis.ru/ostrova-tarasov/|deadlink=yes|title=Размен Большого острова|access-date=2010-12-12|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130627224620/http://arguncrisis.ru/ostrova-tarasov/|archivedate=2013-06-27}}&amp;lt;/ref&amp;gt;; тиде россий-китай чекым раш палемдыме пашам (демаркация) мучашлаш йӧным ыштен&amp;lt;ref&amp;gt;{{Cite web|url=http://kremlin.ru/text/news/2004/10/77963.shtml|title=Россия и Китай завершили процесс юридического оформления госграницы|access-date=2010-10-08|archive-date=2004-11-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20041104053002/http://www.kremlin.ru/text/news/2004/10/77963.shtml|deadlink=no}}&amp;lt;/ref&amp;gt;. [[Китай]] дене кылым саемдыме да ончыкыжым кундемысе конфликт лийын кертме лӱдыкшым кораҥдыме шотышто тунам сай лектышыш шумо.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
[[Файл:Victory Day Parade 2005-17.jpg|thumb|right|Жак Ширак, Людмила Путина, Владимир Путин, Джоржж Буш-изиракше да Лора Буш. Моско, 2005 ий 9 май парад]]&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
[[2006|2006 ийыште]] Россий «кандашан тӱшкаште» («Кугу кандашан» / («Большая восьмёрка») мутланымашым вӱден.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
2006 ий Россий ден США кыл Грузий верч начарештын, ты эл Саакашвили президент годым совет деч варасе кумдыкышто США-н тӱҥ ушемэл (союзницыже) лийын. [[Абхазий]] ден Кечывалвел Осетий йыр илыш утыр пудыранымеке, Россий Грузийлан транспорт блокад тӱҥалме нерген увертарен, тиде [[2010|2010 ий]] марте шуйнен, Грузий дене вияш авиакорно петыралтын&amp;lt;ref name=&amp;quot;Магистр&amp;quot; /&amp;gt;.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
[[Файл:Pyotr Velikiy battlecruiser 4.jpg|thumb|left|Владимир Путин «Кугу Пётр» атом крейсерын бортыштыжо Йӱдвел флотын тунеммыж годым. 2005 ий]]&lt;br /&gt;
{{Main|Владимир Путинын Мюнхенысе ойжо}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
2000-шӧ ийлан кокымшо пелыж гыч калык ончылно ойлышыжла, тыгак лӱдыкшыдымылык политике шотышто Мюнхен конференцийыште ([[2007|2007 ий]] февраль), Путин американ тӱжвал политикын экспансионист (торжан керылт пурышо) сар планышт дене келшыдымашым ончыктен. Мюнхеныште Путин американ сарзыеҥ ден ракете деч аралалтме саргурал ужаш-влакым Эрвел Европышто верлатымылан торешмутым каласен, да сандалыкым милитаризацийлыме ваштареш улмыжым ончыктен. Путин посна палемден: США тӱнялан икполяран кышкарым тушкен пуаш, тӱнямбалсе чыла йодышым сар йӧн дене тӧрлаш тӧча, ООН-ым алмашташ тӧчымыштлан НАТО ден Евроушемым шылтален&amp;lt;ref&amp;gt;{{cite web|url=https://inosmi.ru/inrussia/20070219/232952.html#ixzz2OvrJXXpf|title=Мюнхенская речь Путина &amp;amp;#124; ИноСМИ - Всё, что достойно перевода|access-date=2013-03-31|archiveurl=https://www.webcitation.org/6Fby78rki?url=https://inosmi.ru/inrussia/20070219/232952.html#ixzz2OvrJXXpf|archivedate=2013-04-03|deadlink=no}}&amp;lt;/ref&amp;gt;. Путинын Мюнхеныште ойлымыжо касвел политик-влакым шекланаш таратен&amp;lt;ref name=&amp;quot;Магистр&amp;quot; /&amp;gt;.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Туге гынат россий вуйлатыше-влакын тореш улмышт Российын чекше воктен ПРО-м вераҥдыме шотышто американ планым вашталтен кертын огыл. Эрвел Европышто ты кышкарым вераҥдымаш российысе ракете-ядер вий-куатым укешке луктын&amp;lt;ref&amp;gt;{{cite web|url=http://www.interfax.ru/world/news.asp?id=281959|title=Путин: развёртывание системы ПРО США грозит обнулить российский ядерный потенциал - Интерфакс|access-date=2013-03-31}}&amp;lt;/ref&amp;gt;, тыге 2012 ий февральыште, тидын ваштареш вашмут семын, Калининград кундемыште «Искандер» ракете кышкарым вераҥдаш ямдылалтмаш тӱҥалын&amp;lt;ref&amp;gt;{{Cite web |url=http://www.rbc.ru/rbcfreenews/20131216194510.shtml |title=Польша обеспокоена информацией о размещении комплексов «Искандер» в Калининградской обл. — РосБизнесКонсалтинг |access-date=2013-12-16 |archive-date=2018-09-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180901081908/https://www.rbc.ru/rbcfreenews/20131216194510.shtml |deadlink=no }}&amp;lt;/ref&amp;gt;.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
2007 ий [[14 сӱрем|14 июльышто]] Путин «Россий Федерацийын Европысо тыглай саргурал нерген да тудын дене кылдалтше тӱнямбал Кутырен келшымашым чарыме нерген» / «О приостановлении Российской Федерацией действия Договора об обычных вооружениях в Европе и связанных с ним международных договоров» кӱштыкеш кидпалым пыштен. 2007 ий декабрьыште тиде мораторий вийым налын.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
[[2008|2008 ий]] тӱҥалтыште Йӱдвелатлатике алянс вуйлатыше-влакын Украине ден Грузийын НАТО-ш (ПДПЧ) пураш йодмашыштым каҥашымышт, тиде йодмашым НАТО-н илышыш шыҥдараш ямдылалтмыж нерген паша планым чоҥымышт Россий, США ден НАТО кокласе кылыште черетан нелылыкым шочыктен. НАТО-со эл вуйлатыше ден кугыжаныш виктер-влак Бухарестыште тыге увертареныт: Грузий ден Украина ончыкыжо, член-влак деч посна йодмашым шотыш кондымекышт, НАТО-н йыжъэлже (членже) лийыт&amp;lt;ref&amp;gt;{{Cite web|url=https://old.civil.ge/eng/article.php?id=17521|title=Civil.Ge &amp;amp;#124; What NATO Summit Declaration Says on Georgia|website=old.civil.ge|access-date=2022-04-16|archive-date=2017-09-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20170914053238/http://www.civil.ge/eng/article.php?id=17521|deadlink=no}}&amp;lt;/ref&amp;gt;, тиде Российын лӱдыкшыдымылыкшылан кугу лӱдыкшым ыштен&amp;lt;ref&amp;gt;{{Cite web|url=http://www.nato.int/cps/ru/natohq/official_texts_8443.htm|title=Заявление по итогам встречи в верхах в Бухаресте – обнародовано главами государств и правительств, участвовавшими в заседании Североатлантического совета в Бухаресте 3 апреля 2008 г.|website=NATO|access-date=2022-04-16|archive-date=2022-04-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20220402124302/https://www.nato.int/cps/ru/natohq/official_texts_8443.htm|deadlink=no}}&amp;lt;/ref&amp;gt;. Тиде пунчал НАТО-н моло варасе саммитыштыже пеҥгыдемдалтын.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Путин президент да премьер лийме жапыштыже НАТО-н эрвелыш куснен толмыжым Российым шыгыремдыме, шкем аралыме шотышто лӱдыктымӧ семын аклен&amp;lt;ref&amp;gt;{{Cite web|url=https://www.reuters.com/article/us-russia-nato-steps-idUSL1143027920080411|title=Russia army vows steps if Georgia and Ukraine join NATO|date=11 апр. 2008 г.|website=www.reuters.com|access-date=2022-04-16|archive-date=2015-10-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20151017193437/http://www.reuters.com/article/2008/04/11/us-russia-nato-steps-idUSL1143027920080411|deadlink=no}}&amp;lt;/ref&amp;gt;. Грузий ден Украинын НАТО-ш пураш тӧчымышт дене Путин Абхазий ден Кечывалвел Осетийын вуйлатышыштын йодмыштым шуктымо нерген ойлен, НАТО-н саммитысе пунчалже нунын кугыжанышланыштланат лӱдыкшым шочыктен&amp;lt;ref&amp;gt;{{Cite web|url=https://iz.ru/news/422147|title=Путин обещает предметно поддержать Абхазию и Южную Осетию|date=3 апр. 2008 г.|website=Известия|access-date=2022-04-16|archive-date=2022-03-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20220313143753/https://iz.ru/news/422147|deadlink=no}}&amp;lt;/ref&amp;gt;. 2014 ий [[24 кылме|24 ноябрьыште]] Россий ден Абхазий президент-влак [[Сочи]]ште келшен илыме да вашкылым кучымо нерген 10 ий жаплан Келшыкеш кидпалым пыштеныт, тидын негызеш ик аралалтме кумдык, пырляштарыме сарзе-тӱшка шочын, тидын дене кок кугыжаныш ончыкыжым тичмашнек сарзе-политике интеграций йӧн дене илаш корным ойырен&amp;lt;ref&amp;gt;{{cite web|url=http://top.rbc.ru/politics/24/11/2014/54733485cbb20f0816f1710a|title=Путин и Хаджимба подписали новый договор между Россией и Абхазией|accessdate=2014-11-24|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130305014326/http://www.rbc.ru/rbcfreenews/20130302105953.shtml|archivedate=2013-03-05|deadlink=no}}&amp;lt;/ref&amp;gt;.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== 2000—2010 ийласе жапым аклымаш ===&lt;br /&gt;
Британ историк, Билькент университетын тӱнямбал кыл кафедрыжым вуйлатыше Норман Стоунын (2007) шонымыж почеш, Путин 2000 ийлаште «Российым историйын вияҥме корныж (тенденций) гыч шупшын луктын кертын, тудо умбакыже шке семын шуйна ыле гын, Российым кугыжаныш семын шаланымашке конда ыле»&amp;lt;ref&amp;gt;[http://www.timesonline.co.uk/tol/comment/columnists/guest_contributors/article2994651.ece Неудивительно, что им нравится Путин] {{Wayback|url=http://www.timesonline.co.uk/tol/comment/columnists/guest_contributors/article2994651.ece |date=20110814062454 }} // The Times, 4 декабря 2007, [https://inosmi.ru/inrussia/20071204/238175.html Перевод на русский] {{Wayback|url=https://inosmi.ru/inrussia/20071204/238175.html |date=20210608010820 }}&amp;lt;/ref&amp;gt;. Журналист Марк Симпсон «The Guardian»-ыште серен: Путин ты жапыште российысе кугыжанышым да россий куатым угыч шочыктен да тудын шонымыжым (интересшым) аралаш ок лӱд&amp;lt;ref name=&amp;quot;simpson&amp;quot;&amp;gt;[https://web.archive.org/web/20080116062038/http://www.inopressa.ru/guardian/2007/04/26/15:00:26/Yeltsin Дифирамбы Ельцину] // The Guardian, 25 апреля 2007 (оригинал публикации: [http://www.guardian.co.uk/commentisfree/2007/apr/25/toastingyeltsin Toasting Yeltsin] {{Wayback|url=http://www.guardian.co.uk/commentisfree/2007/apr/25/toastingyeltsin |date=20110424011300 }} // // The Guardian, 25 April 2007)&amp;lt;/ref&amp;gt;. 2007 ийыште Time американ журнал Путиным идалыкын айдемыже ман лӱмден, тыге вуйлатышын ончылъеҥ (лидер) улмыжым, Российыш тыныс илышым шыҥдараш тыршымыжым палемден&amp;lt;ref name=&amp;quot;Person_of_the_year_Time_2007&amp;quot;&amp;gt;{{cite web|url=http://content.time.com/time/specials/2007/personoftheyear/article/0,28804,1690753_1690757,00.html|title=Choosing Order Before Freedom|publisher=Time|access-date=2017-13-10|archive-date=2021-07-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20210709214408/http://content.time.com/time/specials/2007/personoftheyear/article/0,28804,1690753_1690757,00.html|deadlink=no}}&amp;lt;/ref&amp;gt;, тидын годым икымше луий мучаште мер шонымашым шымлыше тӱнямбал йодыштмаш почеш Путин тӱнямбалсе кандаш лидер коклаште рейтингын ӱлыл вержым айлен (Россий кӧргыштӧ ӱшаныше калык 82 % улмо годым).&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Виктерын председательже (2008—2012) ==&lt;br /&gt;
[[Файл:Vladimir Putin&#039;s Second Cabinet.jpg|мини|Путинын кокымшо виктерже|альт=]]&lt;br /&gt;
{{См. также|Путинын кокымшо виктерже|Дмитрий Медведевын президент лиймыже|Cомылшуктызо (исполнительный) кучемын Россий федерал орган-влак кышкарышт (2008–2012)}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
[[2008|2008 ий]] [[8 ага|8 майыште]], Дмитрий Медведевын инаугураций эрлашыжым, Кугыжаныш думо Путинын кандидатурыжым Россий виктерын вуйлатышыже олмышко пеҥгыдемден. Тудо кечынак тидын нерген кӱштыкеш Медведев кидпалым пыштен&amp;lt;ref&amp;gt;{{Cite web|url=http://special.kremlin.ru/acts/bank/27389|title=Президент России|website=special.kremlin.ru|access-date=2017-02-27|archive-date=2017-02-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20170227233734/http://special.kremlin.ru/acts/bank/27389|deadlink=no}}&amp;lt;/ref&amp;gt;. 12 майыште Путин Россий правительствын у кышкаржым увертарен.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
2008 ий [[27 ага|27 май]] гыч [[2012|2012 ий]] [[18 сӱрем|18 июль]] марте Путин тыгак [[Белоруссий]] ден Россий кугыжаныш ушемын Министр-влак каҥашыштым вуйлатен&amp;lt;ref&amp;gt;{{Cite web|url=http://www.telegraf.by/belarus/2008/05/27/soyuz-head/|title=Лукашенко назначил Путина главой союзного Совмина - Телеграф Новости &amp;amp;#124; В Беларуси|date=22 янв. 2009 г.|website=web.archive.org|access-date=2016-07-10|archive-date=2009-01-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20090122222731/http://www.telegraf.by/belarus/2008/05/27/soyuz-head/|deadlink=unfit}}&amp;lt;/ref&amp;gt;.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
[[Файл:Индекс доверия к В.Путину.png|мини|150пкс|left|Путинлан ӱшаныме 2007—2011 индекс, ВЦИОМ-ын шымлымыж почеш&amp;lt;ref&amp;gt;Примечание: это не рейтинг политика, а именно «индекс доверия». Индекс доверия рассчитывался ВЦИОМ как разница между рейтингом и антирейтингом. Подробности см. в [https://wciom.ru/169/ первоисточнике] {{Wayback|url=https://wciom.ru/169/ |date=20111017114331 }}:&amp;lt;/ref&amp;gt;]]&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Тиде пагытлан российыште 2008—2010 ийысе финанс-экономике шотышто лӱдыкшӧ да неле жап (кризис) лийын, тиде глобал кризисын кышаж дене толын.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Тӱжвал политике (2008—2012) ===&lt;br /&gt;
2008 ий август тылзыште Российын да Касвелын вашшогымаштышт у йыжыҥым [[Грузий]]ысе сар ыштен&amp;lt;ref name=&amp;quot;interfax1484&amp;quot;&amp;gt;[http://www.interfax.ru/news.asp?id=28567&amp;amp;sec=1484 Грузия не ожидала жёсткой реакции России на удар по Южной Осетии] 22 августа 2008 года&amp;lt;/ref&amp;gt;. Грузийын Кечывалвел Осетий ден россий миротворец-влакым лӱйкалаш тӱҥалмекыже, премьер Путин ден президент Медведев «Грузийым тыныс илышлан ӧкымлымӧ шотышто военный операцийым тӱҥалаш» пунчалым луктыныт&amp;lt;ref&amp;gt;{{cite web|url=http://www.vedomosti.ru/politics/news/2654961/putinym_s_medvedevym_posporili_o_svoevremennosti_vvoda_vojsk#ixzz2OvwBs5rH|title=ВЕДОМОСТИ - Президент и премьер поспорили о своевременности ввода войск в Южную Осетию|access-date=2013-03-31|archive-date=2012-08-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20120812003216/http://www.vedomosti.ru/politics/news/2654961/putinym_s_medvedevym_posporili_o_svoevremennosti_vvoda_vojsk#ixzz2OvwBs5rH|deadlink=no}}&amp;lt;/ref&amp;gt;. 5 кече жапыште Россий сарзе-влак кугыжанышлан шотлыдымо республикын кумдыкшым грузий армийын сарзе армийже деч утареныт да Грузийыште улшо сарлык верым бомбо дене пытареныт, тидын деч вара Россий Кечывалвел Осетий ден Абхазийым шкевуя лийын кертмышт нерген увертарен&amp;lt;ref name=&amp;quot;lenta826&amp;quot;&amp;gt;[https://lenta.ru/news/2008/08/26/inform/ Россия сообщила ООН о признании независимости Абхазии и Южной Осетии] {{Wayback|url=https://lenta.ru/news/2008/08/26/inform/ |date=20220407103705 }} 26.08.2008&amp;lt;/ref&amp;gt;. Касвелыште, Грузийысе сар верч, [[Абхазий]] ден Кечывалвел Осетийын эрыкан улмыштым увертарымылан кӧра, Российым санкций дене шыгыремдаш ой йоҥген гынат, Россий, Евроушем да США кокласе кыл начарештын огыл, мӧҥгешла саемаш веле тӱҥалын&amp;lt;ref name=&amp;quot;Магистр&amp;quot; /&amp;gt;.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Правительствым вуйлатыше олмышто Путин БРИКС ([[Бразилий]], Россий, [[Индий]], [[Китай]], ЮАР) тӱшкам чумырымаште чолган тыршен. Эше Мюнхеныште тудо раш палемден: тиде ныл вияҥше элын экономике ВВП кышкарже США ден Европысо эл-влакын чумыр налмаште ВВП-шт деч кугырак. Путин тиде экономике блокым политике тӱшкаш савырашлан БРИКС-ын 2009 ийысе Екатеринобургысо икымше погынымашыж гычак ятыр вийым пуэн.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
[[2009|2009 ий]] гыч Путин Казахстан да Белоруссий дене утларак пеҥгыде экономике интеграций нерген ойлен, тидын лектышыже Белоруссийын, [[Казахстан]]ын да Российын Таможньо ушемыштым ыштымаш лийын. Путин тидым «совет деч варасе кумдыкышто тыглай экономике да торгайыме кылым тӧрлымӧ шотышто икымше чын ошкыл» семын аклен&amp;lt;ref&amp;gt;{{Cite web |url=https://inosmi.ru/politic/20110817/173452511.html |title=Путин нацеливается на евразийский экономический союз |access-date=2022-04-16 |archive-date=2021-06-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210608003617/https://inosmi.ru/politic/20110817/173452511.html |deadlink=no }}&amp;lt;/ref&amp;gt;.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
[[Файл:Vice President Joe Biden greets Russian Prime Minister Vladimir Putin.jpg|thumb|Владимир Путин да вице-президент Джозеф Байден 2011 ийыште]]&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
[[2011|2011 ий]] октябрьыште Российын, Украинын, Белорусийын, Казахстанын, Арменийын, Молдавийын, Киргизийын да Таджикистанын виктер вуйлатышышт ужалыме шотышто эрыкан кумдыкым ыштыме нерген кутырен келшыме нерген кидпалым пыштеныт&amp;lt;ref&amp;gt;{{Cite web|url=https://www.rosbalt.ru/piter/2011/10/18/902617.html|title=Главы правительств стран СНГ подписали договор о создании зоны свободной торговли|website=Росбалт|access-date=2022-04-16|archive-date=2022-03-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20220313143801/https://www.rosbalt.ru/piter/2011/10/18/902617.html|deadlink=no}}&amp;lt;/ref&amp;gt;.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
2010 ий ноябрьыште Forbes журналын рейтингше почеш Путин тӱнян эн куатле (влиятельный) еҥже-влак радамыште 4-ше верым айлен&amp;lt;ref&amp;gt;{{cite web|date=2010-11-04|url=http://www.rian.ru/world/20101104/292503183.html|title=Путин вошёл в пятёрку самых влиятельных людей мира по версии Forbes|publisher=РИА Новости|access-date=2012-06-03|archiveurl=https://www.webcitation.org/68bh40LUJ?url=http://ria.ru/world/20101104/292503183.html|archivedate=2012-06-22|deadlink=no}}&amp;lt;/ref&amp;gt;. 2011 ий ноябрьыште, Forbes-ын тыгаяк йодыштмаштыже Путын 2-шо верыш лектын. 2011 ийыште журнал Путинын тӱҥ сеҥымашыжлан Евразий ушем ыштыме шонымашым палемден&amp;lt;ref&amp;gt;{{Cite web |url=http://www.forbes.ru/sobytiya-photogallery/75940-samye-vliyatelnye-lyudi-2011/photo/2 |title=Самые влиятельные люди мира — 2011 {{!}} Forbes.ru |access-date=2011-11-04 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20111105195748/http://www.forbes.ru/sobytiya-photogallery/75940-samye-vliyatelnye-lyudi-2011/photo/2 |archivedate=2011-11-05 |deadlink=yes }}&amp;lt;/ref&amp;gt;.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
2010 ийыште Süddeutsche Zeitung немыч газет ий еда эртаралтше экономике форумлан пӧлеклалтше статьяштыже Путин Евроушемлан Владивосток гыч Лиссабон марте экономике альянсым ышташ ойым ыштен, тӱҥалтышлан икгай таможньо тарифым палемдаш, тудым технике йӧн дене шотыш кондаш, визе режимым кораҥдаш темлен&amp;lt;ref&amp;gt;{{Cite web|url=https://lenta.ru/news/2010/11/25/wirtschaft/|title=Путин предложил Европе экономический альянс от Владивостока до Лиссабона|website=Lenta.RU|access-date=2016-07-11|archive-date=2016-05-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20160530141342/https://lenta.ru/news/2010/11/25/wirtschaft/|deadlink=no}}&amp;lt;/ref&amp;gt;. Туге гынат тиде шонымаш вияҥын илышыш шыҥдаралтын огыл. Тиде жапыште Евросоюз, Российым ӧрдыжтӧ кучен да шке проектшым шӱкен, нуно совет деч варасе кумдыкышто улшо Азербайджан, Армений, Белоруссий, Грузий, Молдавий да Украина кугыжаныш-влакым шке орбитышкышт налаш пӱтынь вийым пыштеныт, нуным «Эрвер йолташ-влак» / «Восточное партнёрствыш» ушнаш темленыт&amp;lt;ref name=&amp;quot;Магистр&amp;quot; /&amp;gt;.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Россий да Касвел коклаште у поргем 2011 ий тӱҥалтыште шочын, кунам премьер Путин НАТО-н Ливийысе сар операцийым ырес (крестовый) поход дене таҥастарен. Тидын годым Путин Ливий шотышто ООН-ысо СБ-ын резолюцийжым шылтален (тудын верч йӱклымаште Россий коктеланен, но чарашлан (вето) праважым кучылтын огыл), тудым «&#039;&#039;уда огыл да эҥгекым кондышо&#039;&#039;» ман аклен&amp;lt;ref&amp;gt;{{cite web|url=https://lenta.ru/news/2011/03/21/criticize/|title=Lenta.ru: Россия: Путин назвал операцию в Ливии бессовестным крестовым походом|access-date=2013-03-31|archiveurl=https://www.webcitation.org/6FbyHPpuc?url=http://lenta.ru/news/2011/03/21/criticize/|archivedate=2013-04-03|deadlink=no}}&amp;lt;/ref&amp;gt;.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
[[2012|2012 ий]] [[4 пургыж|4 февральыште]] ООН-ын Лӱдыкшыдымылык Каҥашыште Сирий дене кылдалтше тыгаяк резолюцийлан йӱклымӧ годым Россий чараш праван улмыжым (вето) кучылтын&amp;lt;ref&amp;gt;{{cite web|url=http://ria.ru/trend/vote_Syria_resolution_veto_06022012/|title=Голосование в СБ ООН по проекту сирийской резолюции. Реакция, комментарии &amp;amp;#124; РИА Новости|access-date=2013-03-31|archiveurl=https://www.webcitation.org/6FbyOjyri?url=http://ria.ru/trend/vote_Syria_resolution_veto_06022012/|archivedate=2013-04-03|deadlink=no}}&amp;lt;/ref&amp;gt;.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Президент сайлымаш (2012) ===&lt;br /&gt;
{{main|Россий Федерацийыште Президент сайлымаш (2012)}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
2012 ий [[4 ӱярня|4 мартысе]] президент сайлымаште Путин икымше турышто сеҥен, сайлыше-влакын 63,6 % (45602075) йӱкыштым поген&amp;lt;ref&amp;gt;{{Cite web |url=http://top.rbc.ru/politics/08/03/2012/640951.shtml |title=Праздник не помешал публикации постановления ЦИК о победе В. Путина // Top.rbc.ru |access-date=2012-03-08 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120310212936/http://top.rbc.ru/politics/08/03/2012/640951.shtml |archivedate=2012-03-10 |deadlink=yes }}&amp;lt;/ref&amp;gt;&amp;lt;ref&amp;gt;{{cite web|url=http://ria.ru/politics/20120507/643465485.html|title=Путин в третий раз возглавил Россию|publisher=РИА Новости|access-date=2012-05-08|lang=ru|archiveurl=https://www.webcitation.org/67yb19SXI?url=http://ria.ru/politics/20120507/643465485.html|archivedate=2012-05-27|deadlink=no}}&amp;lt;/ref&amp;gt;&amp;lt;ref&amp;gt;{{Cite web |url=http://www.cikrf.ru/news/cec/2012/03/05/chyrov_1.html |title=5 марта 2012 года. В 10:00 по московскому времени в Информационном центре ЦИК России «Выборы-2012» выступил Председатель Центральной избирательной комиссии Российской Федерации Владимир Евгеньевич Чуров: «ПРЕДВАРИТЕЛЬНЫЕ ИТОГИ ГОЛОСОВАНИЯ НА ВЫБОРАХ ПРЕЗИДЕНТА РОССИЙСКОЙ ФЕДЕРАЦИИ» |access-date=2012-03-06 |archive-date=2012-06-07 |archive-url=https://www.webcitation.org/68EpGPhDW?url=http://www.cikrf.ru/news/cec/2012/03/05/chyrov_1.html |deadlink=no }}&amp;lt;/ref&amp;gt;.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Россий Президентыш кандидат Геннадий Зюганов (КПФ), «Олма» / «Яблоко» да «Вес Россий» / «Другая Россия» партий-влак, «Йӱк» / «Голос» ассоциаций да моло мер ушем сайлымашым легитивный огыллан шотлаш йодыныт, сайлымаш деч ончычсо кампаний жапыште да сайлыме годымат тӧртыкым шуко гана пудыртымаш тыгай кӱкшӧ лектышым ончыктен ман ойленыт&amp;lt;ref&amp;gt;{{Cite web|url=https://kprf.ru/rus_soc/103690.html|title=Г.А. Зюганов: «Мы не признаем выборы, считаем их нелегитимными, нечестными и непрозрачными!» Пресс-конференция в избирательном штабе КПРФ|website=kprf.ru|access-date=2022-04-16|archive-date=2022-03-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20220326092416/https://kprf.ru/rus_soc/103690.html|deadlink=no}}&amp;lt;/ref&amp;gt;&amp;lt;ref&amp;gt;{{Cite web|url=http://yabloko.ru/regnews/Moscow/2012/03/05|title=Лидеры «ЯБЛОКА» выступили на митинге «За честные выборы!» на Пушкинской площади  &amp;amp;#124; Партия ЯБЛОКО|access-date=2012-03-06|archive-date=2014-01-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20140101051802/http://www.yabloko.ru/regnews/Moscow/2012/03/05|deadlink=no}}&amp;lt;/ref&amp;gt;&amp;lt;ref&amp;gt;{{Cite web|url=http://drugros.ru/news/2305.html|title=Другая Россия. Новости. Путина вернули в Кремль эгоизм и трусость вождей оппозиции|date=2 янв. 2014 г.|website=web.archive.org|access-date=2016-07-10|archive-date=2014-01-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20140102101625/http://drugros.ru/news/2305.html|deadlink=yes}}&amp;lt;/ref&amp;gt;&amp;lt;ref&amp;gt;{{Cite web|url=http://www.golos.org/asset/5606|title=Краткое заявление ассоциации «ГОЛОС» по итогам наблюдения хода выборов Президента России, назначенных на 4 марта 2012 г. — Ассоциация «ГОЛОС»|date=11 мар. 2012 г.|website=web.archive.org|access-date=2016-07-10|archive-date=2012-03-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20120311005204/http://www.golos.org/asset/5606|deadlink=unfit}}&amp;lt;/ref&amp;gt;.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Президент лийме кумшо, нылымше да визымше пагыт (2012 ий гыч) ==&lt;br /&gt;
[[Файл:2018 inauguration of Vladimir Putin 41.jpg|мини|слева|Владимир Путин Россий Федераций президентын олмышкыжо шогалеш]]&lt;br /&gt;
{{Основная статья|Владимир Путинын кумшо президент пагытше|Владимир Путинын нылымше президент пагытше}}&lt;br /&gt;
{{Main|Российыште президентым сайлымын эртыме радамже (2024)}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
2012 ий [[7 ага|7 майыште]] Путин президентын олмышкыжо кумшо гана шогалын&amp;lt;ref&amp;gt;{{Cite web|url=https://rusmarka.ru/catalog/marka/position/23577.aspx|title=Каталог|website=rusmarka.ru|access-date=2022-04-16|archive-date=2021-06-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20210615091512/https://rusmarka.ru/catalog/marka/position/23577.aspx|deadlink=no}}&amp;lt;/ref&amp;gt;. Ты олмыш шогалме кечын Путин программе сынан кӱштык-влакеш кидпалым пыштен (майысе кӱштык-влак). Олмыш шогалме эрлашыжым Кугыжаныш думышто Дмитрий Медведевын кандидатурыжым виктерын председательже олмышко темлен, а тудым пеҥгыдемдыме деч вара тудлан у правительствым чумыраш кӱштен&amp;lt;ref&amp;gt;{{Cite web|url=http://kremlin.ru/acts/bank/35274|title=Указ Президента Российской Федерации от 08.05.2012 г. № 612|website=kremlin.ru|access-date=2022-04-16|archive-date=2018-05-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20180509013222/http://kremlin.ru/acts/bank/35274|deadlink=no}}&amp;lt;/ref&amp;gt;.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
2012 ийысе тӱнямбал финанс кризис деч вара экономике илыш Путинын президент лийме ондаксе кок пагыт деч утларак неле лийын.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
[[2013|2013 ий]] [[12 пеледыш|12 июнь]] гыч Путин Пӱтынь российысе калык фронт мер толкыным (ОНФ) вуйлатен&amp;lt;ref name=&amp;quot;ТАСС2021&amp;quot; /&amp;gt;.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
2013 ий тӱҥалтыште Россий шке кумдык аланыштыже Украиным арален кодымо шотышто чолган пашам ышташ тӱҥалын. Декабрьыште Россий Украинылан чумыр налмаште 15 млрд долларым тыглай полыш, кредит да моло тӱрлӧ йӧн (преференций) семын, ты шотыштак газлан темлен. Путинын пунчалже почеш полышын икымше ужашыже (транш) 3 млрд доллар кредит формо дене шукталтын. Туге гынат Украинын националист шӱлышан политике элитыже Касвел могырышкыла тайналтын. 2013 ий мучаште тӱҥалше Евромайданын тӱҥ шонымашыже Россий дене пайдале кылым кӱрыштмаш да президент Януковичым президент олмо гыч кораҥдымаш лийын&amp;lt;ref&amp;gt;&#039;&#039;Дробот Е. В.&#039;&#039; [https://mpra.ub.uni-muenchen.de/74333/1/MPRA_paper_74333.pdf Россия — Украина: возможности и риски] // Российская академия народного хозяйства и государственной службы при президенте Российской Федерации, Выборгский филиал. Выборг, 2016&amp;lt;/ref&amp;gt;&amp;lt;ref&amp;gt;{{Статья|ссылка=https://muse.jhu.edu/pub/280/article/699570|автор=Sanshiro Hosaka|заглавие=The Kremlin&#039;s Active Measures Failed in 2013: That&#039;s When Russia Remembered Its Last Resort—Crimea|год=2018|издание=Demokratizatsiya: The Journal of Post-Soviet Democratization|том=26|выпуск=3|страницы=321–364|issn=1940-4603|archiveurl=https://www.researchgate.net/publication/326635219_The_Kremlin&#039;s_Active_Measures_Failed_in_2013_That&#039;s_When_Russia_Remembered_Its_Last_Resort-Crimea}}&amp;lt;/ref&amp;gt;.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
[[2014|2014 ий]] тӱҥалтыште националист-влакын да «Пурла секторын» Украине президентын администрацийжым, Верховный Радым сӱмырен (штурм) дене налаш лӱдыктымышт дене, Украние президент Януковичым виеш кораҥденыт. Украинын кечывалвел-эрвелыштыже да Крымыште тиде ошкыл кугыжаныш савырголтыш (переворот) семын умылалтын. Тыгай саманыште мер шонымашым пален налашлан, 2014 ий февральыште эртарыме йодыштмашлан эҥертен, Путин Крымым Россий Федераций кышкарышке пӧртылтымӧ шотышто пашам тӱҥалаш пунчалын, тидыже референдум йӧн дене шукталтын. Тидым Российыште да Крымыште калык кугу кумыл дене вашлийын, Путинын чапшым у толкын кӱкшытыш нӧлталын&amp;lt;ref&amp;gt;[https://tass.ru/politika/1816491 ТАСС, 9 марта 2015. Путин объяснил, в связи с чем принял решение возвратить Крым в состав России]&amp;lt;/ref&amp;gt;. 2014 ий гыч Россий Украинын кечывалвел-эрвелысе калыкшылан, Донбассыште сар конфликт эртыме годым шуко шӧрынан полышым пуэн.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
2018 ий [[18 ӱярня|18 мартыште]] Путин Россий Федерацийын президентшлан нылымше гана сайлалтын, эн кӱкшӧ 76,69 % йӱкым поген&amp;lt;ref&amp;gt;{{Cite web |url=https://www.vedomosti.ru/politics/articles/2018/03/19/754245-putin-rekord |title=За счёт чего Владимир Путин установил выборный рекорд |author=Анастасия Корня,  Елена Мухаметшина,  Ольга Чуракова |date=2018-03-19 |publisher=Ведомости |access-date=2018-03-20 |archive-date=2018-03-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180320022006/https://www.vedomosti.ru/politics/articles/2018/03/19/754245-putin-rekord |deadlink=no }}&amp;lt;/ref&amp;gt;.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
2018 ий 7 майыште Путин Россий президентын олмышкыжо нылымше гана шогалын&amp;lt;ref&amp;gt;{{Cite news|title=Владимир Путин вступил в должность Президента России|url=http://kremlin.ru/events/president/news/57416|website=kremlin.ru|access-date=2018-05-07|language=ru|accessdate=2018-05-07|archivedate=2021-01-19|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210119212148/http://kremlin.ru/events/president/news/57416}}&amp;lt;/ref&amp;gt;&amp;lt;ref&amp;gt;{{Cite news|title=Путин вступил в должность президента России|url=https://iz.ru/740246/2018-05-07/putin-vstupil-v-dolzhnost-prezidenta-rossii|work=Известия|date=2018-05-07|access-date=2018-05-07|language=ru|accessdate=2018-05-07|archivedate=2018-05-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180507112252/https://iz.ru/740246/2018-05-07/putin-vstupil-v-dolzhnost-prezidenta-rossii}}&amp;lt;/ref&amp;gt;.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
2020 ий [[15 шорыкйол|15 январьыште]] Путин Федерал погынымашлан РФ Конституцийыш икмыняр тӧрлатымаш пурташ темлен. Кугыжаныш думын пеҥгыдемдыме да референдумыш лукмо тӧрлатымаш президент олмышто кок пагыт деч утларак лияш чарыме, тунамак полномочийжым кумдаҥдыме йодышым рашемден, Россий Конституцийын кугыжаныш кокласе пунчалын приоритетшым, илен лекташ кӱлшӧ эн изи окса кугытым (МРОТ), пенсий индексацийым талукышто ик гана деч шуэн огыл шотлымо да моло нергенат вашталтышым пуртен&amp;lt;ref&amp;gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://www.advgazeta.ru/ag-expert/advices/razbiraemsya-v-konstitutsionnykh-popravkakh/|title=Разбираемся в конституционных поправках|website=www.advgazeta.ru|access-date=2022-06-07}}&amp;lt;/ref&amp;gt;.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
2020 ий [[16 шорыкйол|16 январьыште]] Путинын темлымыж почеш виктерым РФ Федерал налог службым вуйлатыше [[Мишустин, Михаил Владимирович|Михаил Мишустин]] вуйлаташ тӱҥалын. Правительствын кышкарыштыже посна айдеме-влак шотышто пеш кугу вашталтыш лийын&amp;lt;ref name=&amp;quot;ТАСС-2020&amp;quot;&amp;gt;{{Cite web |url=https://tass.ru/politika/10392125 |title=«Идеальный шторм». С какими вызовами столкнулся Путин в 2020 году // ТАСС, 31.12.2020 |access-date=2022-04-16 |archive-date=2021-11-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211130081247/https://tass.ru/politika/10392125 |deadlink=no }}&amp;lt;/ref&amp;gt;.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
2020 ийыште Российыште Конституцийыш тӧрлатымаш-влакым пуртымо шотышто йӱклымаш эртен&amp;lt;ref name=&amp;quot;ТАСС-2020&amp;quot; /&amp;gt;. Тӧрлатымашым пуртымо деч вара Путин [[2024|2024 ийыште]] у президент сайлымаште шке кандидатурыжым лукташ правам налын.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
2023 ий [[8 теле|8 декабрьыште]], Кремльыште Российын Талешкыже-влакым суапландарыме годым, Владимир Путин 2024 ийыште президент сайлымашке лекташ шонымыж нерген увертарен&amp;lt;ref&amp;gt;{{Cite web|url=https://ria.ru/20231208/putin-1914607026.html|title=Путин сообщил о планах выдвигаться на новый президентский срок|website=https://ria.ru|date=2023-12-08|access-date=2023-12-08}}&amp;lt;/ref&amp;gt;.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Россий Президентын олмышкыжо 15 гыч 17 март марте эртыше сайлымаште сайлалтын (2024 ий 17,28 %, 76 277 708 еҥ)&amp;lt;ref&amp;gt;{{Cite news|accessdate=2024-03-21|website=РБК|title=Памфилова огласила итог выборов президента России|url=https://www.rbc.ru/politics/21/03/2024/65fbf11a9a7947122a3f5489?from=from_main_1}}&amp;lt;/ref&amp;gt;.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Социал-экономике политике ===&lt;br /&gt;
2013 ий мартыште Путин Российыште нужналык ваштареш кучедалмым кугыжанышын ик тӱҥ пашаж семын увертарен&amp;lt;ref&amp;gt;{{cite web|url=http://www.rbc.ru/rbcfreenews/20130329124011.shtml|title=В. Путин: По-прежнему велик процент людей, живущих за чертой бедности|website=РБК|access-date=2013-03-31|archive-date=2013-04-03|archive-url=https://www.webcitation.org/6FbtCfAuJ?url=http://www.rbc.ru/rbcfreenews/20130329124011.shtml|deadlink=no}}&amp;lt;/ref&amp;gt;.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
2018 ий [[1 шорыкйол|1 январьыште]] Российыште Резерв фондым Калыкле поянлык Фонд дене иктеш ушымо нерген пунчал вийым налын (Резерв фондын оксаже 2017 ийыште тичмашнек бюджетысе дефицитым петырашлан кучылталтын). Нефтьым барельлан 40 доллар деч шергыракын ужалыме окса парыш (2017 ийысе ак) пӱтынек Калыкле поянлык фондыш (ФНБ) пурен&amp;lt;ref&amp;gt;{{Cite web |url=https://www.rbc.ru/rbcfreenews/5a72851d9a794794fd683b49 |title=Резервный фонд официально прекратил своё существование|website=РБК|date=2018-02-01 |access-date=2022-04-16 |archive-date=2022-04-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220401095604/https://www.rbc.ru/rbcfreenews/5a72851d9a794794fd683b49 |deadlink=no }}&amp;lt;/ref&amp;gt;.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
2019 ий [[27 теле|27 декабрьыште]] Путин Российын кочкыш лӱдыкшыдымылыкшӧ шотышто у доктриным пеҥгыдемден. Тиде кагаз почеш азап лийме годым, игече йӧндымылык але кинде лектыш деч посна кодмо годым ялозанлык сату ден кочкыш сату шотышто кугыжаныш шапашым ямдылаш шонымо&amp;lt;ref&amp;gt;{{Cite web |url=https://www.rbc.ru/rbcfreenews/5e0629fe9a7947091d372b4e |title=Путин утвердил доктрину продовольственной безопасности страны|website=РБК|date=2019-12-27 |access-date=2022-04-16 |archive-date=2021-06-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210607235844/https://www.rbc.ru/rbcfreenews/5e0629fe9a7947091d372b4e |deadlink=no }}&amp;lt;/ref&amp;gt;.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
2020 ий [[15 шорыкйол|15 январьыште]] Путин Федерал погынымашлан Российыште илыше-влакын илышйӧныштым нӧлтал колтышаш верч ыштышаш паша радамым увертарен&amp;lt;ref&amp;gt;{{Cite web|url=https://www.kommersant.ru/doc/4220585|title=Силуанов и Кудрин оценили прозвучавшие в послании Путина меры почти в полтриллиона рублей|date=2020-01-15|website=Коммерсантъ|access-date=2020-01-15|archive-date=2020-01-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20200115133422/https://www.kommersant.ru/doc/4220585|deadlink=no}}&amp;lt;/ref&amp;gt;. Но тиде пашам тӧрлен колташ у коронавирусын пандемийже йӧным пуэн огыл.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
==== Пенсий реформо (2019 ий гыч) ====&lt;br /&gt;
[[Файл:The President’s address to Russian citizens (2018-08-29).ogv|мини|left|Владимир Путин пенсий реформын кӱлешлыкше да виктерысе тӧртык проектыш вашталтышым пуртымо нерген ойла, Моско, 2018 ий 29 август]]&lt;br /&gt;
{{Main|Российыште Пенсий реформо (2019-2028)}}&lt;br /&gt;
{{См. также|Российыште пенсий ийготым кугемдыме шотышто келшыдымаш (2018)}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
2018 ий [[14 пеледыш|14 июньышто]] виктер пенсийыш лекме ийготым кӱзыкташ шонымо нерген увертарен да кок кече гыч тӧртыкпроектым Кугыжаныш думыш пуртымо&amp;lt;ref&amp;gt;{{Cite news|title=Правительство внесло в Госдуму проект повышения пенсионного возраста|url=https://ria.ru/society/20180616/1522847143.html|work=РИА Новости|date=2018-06-16|access-date=2018-07-05|language=ru|accessdate=2018-10-30|archivedate=2018-07-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180709195245/https://ria.ru/society/20180616/1522847143.html}}&amp;lt;/ref&amp;gt;, тидыже мер калыкым кенета ӧрыктарен да россий еҥ-влакын ваштареш улмыштым уремыш лектын тӱшкан каласаш таратен. Варажым, [[29 сорла|29 августышто]], Путин телевизор дене калыклан ойлышыжла, реформым молан пуртыде ок лий умылтарен да икмыняр лушкыдемдыше тӧрлатымашым темлен&amp;lt;ref&amp;gt;{{Cite news|title=Предложения Путина по изменению пенсионного законодательства|url=https://ria.ru/society/20180829/1527422944.html|work=РИА Новости|date=2018-08-29|access-date=2018-09-01|language=ru|accessdate=2022-04-16|archivedate=2018-09-11|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180911074757/https://ria.ru/society/20180829/1527422944.html}}&amp;lt;/ref&amp;gt;&amp;lt;ref&amp;gt;{{Cite news|title=Минфин: Реализация предложений Путина по изменениям пенсионной системы потребует 500 млрд|url=https://ren.tv/novosti/2018-08-29/minfin-realizaciya-predlozheniy-putina-po-izmeneniyam-pensionnoy-sistemy|work=РЕН ТВ|date=2018-08-29|access-date=2018-09-01|accessdate=2022-04-16|archivedate=2018-10-11|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181011013714/http://ren.tv/novosti/2018-08-29/minfin-realizaciya-predlozheniy-putina-po-izmeneniyam-pensionnoy-sistemy}}&amp;lt;/ref&amp;gt;. [[27 идым|27 сентябрьыште]] тӧртык проектым Кугыжаныш думо пеҥгыдемден, [[3 шыжа|3 октябрьыште]] — Россий Федерацийын Каҥашыже да ты кечынак Путин шке кидпалыжым пыштен&amp;lt;ref&amp;gt;{{cite web|url=http://duma.gov.ru/news/28316/|title=Владимир Путин подписал закон о совершенствовании пенсионной системы|publisher=Государственная дума|lang=ru|access-date=2018-10-04|archive-date=2018-10-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20181003201238/http://duma.gov.ru/news/28316/|deadlink=no}}&amp;lt;/ref&amp;gt;&amp;lt;ref&amp;gt;{{Cite web|url=http://publication.pravo.gov.ru/Document/View/0001201810030028|title=Официальный интернет-портал правовой информации|publisher=publication.pravo.gov.ru|access-date=2018-10-04|archive-date=2018-10-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20181004144955/http://publication.pravo.gov.ru/Document/View/0001201810030028|deadlink=no}}&amp;lt;/ref&amp;gt;.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
==== Коронавирус пандемий (2020—2022) ====&lt;br /&gt;
{{Main|COVID-19 пандемий|COVID-19 Российыште шарлымыже}}&lt;br /&gt;
[[Файл:Vladimir Putin in Kommunarka hospital1.jpg|thumb|Владимир Путин COVID-19-ан пациент-влаклан ямдылыме 40-ше №-ан Коммунаркысе ГКБ-те 2020 ий 19, 24 март]]&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
2020 ий гыч тӱҥалын, Российыште, тыгак пӱтынь тӱняштыжат социал-экономике илышлан кугу йӧндымылыкым COVID-19 ыштен. 2020 ий [[7 вӱдшор|7 апрельыште]] Российыште черланымым пален налме у случай-влакын чотышт суткалан икымше гана тӱжем еҥым эртен.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
2020 ий [[25 ӱярня|25 мартыште]] коронавирусын шарлаш тӱҥалмыж дене, Путин Россий граждан-влак дек ой дене лектын, калык озанлыкын, бизнесын эҥгекыш логалше аланлаштыже социал-экономике полышым пуымо нерген увертарен&amp;lt;ref&amp;gt;{{Cite web|url=http://kremlin.ru/events/president/news/63061|title=Обращение к гражданам России|website=kremlin.ru|access-date=2022-04-16|archive-date=2022-04-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20220408162625/http://kremlin.ru/events/president/news/63061|deadlink=no}}&amp;lt;/ref&amp;gt;&amp;lt;ref&amp;gt;{{Cite web |url=https://tass.ru/ekonomika/8158951 |title=Путин подписал закон о кредитных каникулах // ТАСС, 03.04.2020 |access-date=2022-04-16 |archive-date=2022-04-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220410155715/http://tass.ru/ekonomika/8158951 |deadlink=no }}&amp;lt;/ref&amp;gt;&amp;lt;ref&amp;gt;{{Cite web|url=http://kremlin.ru/events/president/news/63358|title=Перечень поручений по итогам совещания о санитарно-эпидемиологической обстановке|website=kremlin.ru|access-date=2022-04-16|archive-date=2022-03-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20220321140440/http://kremlin.ru/events/president/news/63358|deadlink=no}}&amp;lt;/ref&amp;gt;. Банкыш аралаш пыштыме ик миллион теҥге деч кугырак оксалан налогым тӱлымӧ нерген&amp;lt;ref&amp;gt;{{Cite web |url=https://tass.ru/ekonomika/8137375 |title=Путин подписал закон о налогообложении процентов по вкладам свыше 1 млн рублей // ТАСС, 01.04.2020 |access-date=2022-04-16 |archive-date=2021-06-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210607235843/https://tass.ru/ekonomika/8137375 |deadlink=no }}&amp;lt;/ref&amp;gt;, россий компаний-влакын оксам йот элыш лукмо шотышто финанс-экономике мероприятийым пеҥгыдемдыме нерген увертаралтын. Элыште карантиным увертарыме&amp;lt;ref&amp;gt;{{Cite web |url=https://ria.ru/20200331/1569375432.html |title=В 26 регионах России ввели режим самоизоляции — РИА Новости, 31.03.2020 |access-date=2022-04-16 |archive-date=2022-01-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220123215613/https://ria.ru/20200331/1569375432.html |deadlink=no }}&amp;lt;/ref&amp;gt;&amp;lt;ref&amp;gt;{{Cite web |url=https://ria.ru/20200325/1569138152.html?rcmd_alg=svd&amp;amp;rcmd_id=1568468622 |title=Путин обратился к россиянам в связи с распространением коронавируса — РИА Новости, 25.03.2020 |access-date=2022-04-16 |archive-date=2021-06-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210607235840/https://ria.ru/20200325/1569138152.html?rcmd_alg=svd&amp;amp;rcmd_id=1568468622 |deadlink=no }}&amp;lt;/ref&amp;gt;&amp;lt;ref&amp;gt;{{Cite web |url=https://tass.ru/ekonomika/8075219 |title=Путин предоставил россиянам неделю выходных из-за коронавируса // ТАСС |access-date=2022-04-16 |archive-date=2022-01-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220101104502/https://tass.ru/ekonomika/8075219 |deadlink=no }}&amp;lt;/ref&amp;gt;. Регионысо вуйлатыше-влаклан ешартыш полномочийым пуымо&amp;lt;ref&amp;gt;{{Cite web |url=https://tass.ru/obschestvo/8146289 |title=Путин дал регионам полномочия выбирать режим для борьбы с коронавирусом // ТАСС, 02.04.2020 |access-date=2022-04-16 |archive-date=2022-04-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220402151502/https://tass.ru/obschestvo/8146289 |deadlink=no }}&amp;lt;/ref&amp;gt;.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
[[23 пеледыш|23 июньышто]] Путин Россий граждан-влак дек телеойыштыжо коронавирус инфекций дене кучедалме пашам иктешлен, умбакыже ыштышаш паша радам нерген увертарен. Тудын аклымыж почеш, &amp;quot;эрма жапыште энергетике, ЖКХ, транспорт, кыл, торгайыме кышкар ӱшанлын шке пашаштым шуктеныт, нуно эн кӱлешан сатум граждан-влаклан налаш йӧным ыштеныт&amp;lt;ref name=&amp;quot;автоссылка1&amp;quot;&amp;gt;{{Cite web|url=http://kremlin.ru/events/president/news/63548|title=Обращение к гражданам России|website=kremlin.ru|access-date=2022-04-16|archive-date=2022-04-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20220408162757/http://kremlin.ru/events/president/news/63548|deadlink=no}}&amp;lt;/ref&amp;gt;.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
[[11 сорла|11 августышто]] Путин Российыште COVID-19 деч вакциным регистрироватлыме нерген увертарен&amp;lt;ref&amp;gt;{{Cite web|url=https://www.kommersant.ru/doc/4450381|title=Владимир Путин нашёл средство от COVID|date=2020-09-11|website=Коммерсантъ|access-date=2020-09-03|archive-date=2020-08-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20200811161712/https://www.kommersant.ru/doc/4450381/|deadlink=no}}&amp;lt;/ref&amp;gt;. 2020 ий сентябрьыште Российыште тӱшкан шке кумылын вакцинан уколым шындыме кампаний тӱҥалын, но туге гынат, тудо пеш эркын эртен. Путин шкеже вакцинаций курсым тичмашын [[2021|2021 ий]] [[23 ӱярня|23 мартыште]] да [[14 вӱдшор|14 апрельыште]] эртен&amp;lt;ref&amp;gt;{{Cite web|url=https://www.rbc.ru/politics/16/09/2021/6142e4ea9a79477747fd2a50|title=Путин сообщил о нескольких десятках заболевших COVID в его окружении|publisher=РБК|date=2021-09-16|access-date=2022-04-16|archive-date=2021-11-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20211112190251/https://www.rbc.ru/politics/16/09/2021/6142e4ea9a79477747fd2a50|deadlink=no}}&amp;lt;/ref&amp;gt;. Президентын пашаштыже коронавирус деч шекланыме йӧн эскералтын, тидын шотыштак кутырымо годым социал торалыкым эскерыме&amp;lt;ref&amp;gt;{{Cite web|url=https://1news.az/news/20220208055327861-Sotsialnaya-distantsiya-na-vstreche-Makrona-i-Putina-vyzvala-rezonans-vo-Frantsii|title=«Социальная дистанция» на встрече Макрона и Путина вызвала резонанс во Франции|website=1news.az|access-date=2022-04-16|archive-date=2022-02-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20220215164744/https://1news.az/news/20220208055327861-Sotsialnaya-distantsiya-na-vstreche-Makrona-i-Putina-vyzvala-rezonans-vo-Frantsii|deadlink=no}}&amp;lt;/ref&amp;gt;&amp;lt;ref&amp;gt;{{Cite web|url=https://www.rbc.ru/rbcfreenews/620a63479a79470cf9adcf9c|title=Кремль объяснил большую дистанцию на встречах Путина с Шойгу и Лавровым|website=РБК|access-date=2022-04-16|archive-date=2022-03-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20220315143801/https://www.rbc.ru/rbcfreenews/620a63479a79470cf9adcf9c|deadlink=no}}&amp;lt;/ref&amp;gt;.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Пандемий, моло элысе семынак, Российын экономикыжым лушкыдемдымашке конден. Тичмаш ончалмаште, Путинын аклымыж почеш, калыклан да бизнеслан шке жапыштыже антикризис полышым пуымо радамым шуктымылан кӧра, Российыште кризис кугу кышкаран сыным налын огыл&amp;lt;ref name=&amp;quot;ТАСС-2020&amp;quot; /&amp;gt;. Экономист Андрей Клепачын аклымыж почеш экономикылан полыш кугыт ВВП-ын 3,5 % шуын&amp;lt;ref&amp;gt;{{Cite web|url=http://inveb.ru/ru/articles-menu/486-rossijskaya-ekonomika-na-puti-k-novoj-modeli-razvitiya|title=Российская экономика на пути к новой модели развития. Среднесрочные и долгосрочные вызовы и поле решений|author=Клепач А. Н.|website=Институт исследований и экспертизы ВЭБ.РФ|date=2020-10-21|access-date=2022-04-16|archive-date=2021-06-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20210608003609/http://inveb.ru/ru/articles-menu/486-rossijskaya-ekonomika-na-puti-k-novoj-modeli-razvitiya|deadlink=no}}&amp;lt;/ref&amp;gt;.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Сар вий ===&lt;br /&gt;
{{main|Российын Сарысе доктриныже}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
[[2012|2012 ий]] [[6 кылме|6 ноябрьыште]] Россий обороно министрлан Сергей Шойгум шогалтыме. Шогалтымыж годым Путин умылтарен: у обороно министрлан тугай айдеме шогалшаш, кудо «&#039;&#039;Гособоронын йодмыжым да армийын саргуралжым уэмдыме шотышто кугу шонымашым шукташ йӧным ыштен кертеш&#039;&#039;»&amp;lt;ref&amp;gt;{{cite web|url=http://ria.ru/politics/20121106/909667683.html|title=Шойгу назначен министром обороны вместо Сердюкова &amp;amp;#124; РИА Новости|access-date=2013-03-31|archiveurl=https://www.webcitation.org/6FbyRSec8?url=http://ria.ru/politics/20121106/909667683.html|archivedate=2013-04-03|deadlink=no}}&amp;lt;/ref&amp;gt;.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
[[Файл:Vostok-2018 military manoeuvres (2018-09-13) 12.jpg|thumb|Сергей Шойгу ден Владимир Путин «Эрвел-2018» сарысе тунеммаште]]&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Президент Путинын 2018 ий [[1 ӱярня|1 мартыште]] ий еда колтымо серышыже тӱнямбалне кугу мутланымашым тарватен, тыште Российын шкем арален кертме сӧрымаш нерген тезис ик эн тӱҥ лийын. Путин икымше гана саргурал кышкарым уэмдыме шотышто пеш кӱлешан икмыняр у лектышыш шумо нерген ойлен, тиде, тудын мутшо почеш, «США-н ракете ваштареш аралалтме договор гыч ик могырым лекмыжлан кӧра да тиде кышкарым США кумдыкышто, тыгак нунын калыкле чек вес велне шарымыштлан вашмут семын ыштыме». Тидын годым тудо атоман («Сармат» МБР) да гиперйӱкан («Кинжал» ракете) саргурал-влакын, тыгак моло у комплексын, тидын шотыштак теҥызысынат икмыняр ойыртемже нерген шылтыде ойлен&amp;lt;ref&amp;gt;{{Cite web|url=https://www.kommersant.ru/doc/3561218|title=Гиперболоид инженеров Путина|date=1 мар. 2018 г.|website=«Коммерсантъ»|access-date=2022-04-16|archive-date=2022-03-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20220313144000/https://www.kommersant.ru/doc/3561218|deadlink=no}}&amp;lt;/ref&amp;gt;&amp;lt;ref&amp;gt;{{Cite web|url=https://www.kommersant.ru/doc/3561294|title=Баллистическая экономика|date=1 мар. 2018 г.|website=«Коммерсантъ»|access-date=2022-04-16|archive-date=2022-03-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20220313143950/https://www.kommersant.ru/doc/3561294|deadlink=no}}&amp;lt;/ref&amp;gt;.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
РША-н (РАНын) академикше Алексей Арбатов тыге шонен: президент серышыште «сарзе-технике» ужаш американ администрацийын у атоман стратегийжылан вашмут семын лийын, тудын тӱҥ шонымашыже атоман лӱйкалымашым чарымаш, тыге тудо Российымат ты ошкыл деч утараш шонен&amp;lt;ref&amp;gt;{{Cite web|url=https://media.defense.gov/2018/Feb/02/2001872876/-1/-1/1/EXECUTIVE-SUMMARY-TRANSLATION-RUSSIAN.PDF|title=Обзор ядерной политики — 2018 // Аппарат министра обороны США (на рус. яз.)|access-date=2022-04-16|archive-date=2022-02-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20220218181554/https://media.defense.gov/2018/feb/02/2001872876/-1/-1/1/executive-summary-translation-russian.pdf|deadlink=no}}&amp;lt;/ref&amp;gt;&amp;lt;ref&amp;gt;{{Cite web|url=https://www.defensenews.com/space/2018/02/02/nuclear-posture-review-puts-russia-firmly-in-crosshairs/|title=Nuclear Posture Review puts Russia firmly in crosshairs|first=Aaron|last=Mehta|date=2 февр. 2018 г.|website=Defense News}}&amp;lt;/ref&amp;gt;. Арбатовын мутшо почеш, Путин тиде шотышто шке серышыштыже чын да раш шонымашым увертарен: «Россий але тудын союзникше-влак ваштареш изи, кугу, да кеч-могай куатан атоман саргуралым кучылтмым мемнан элыш керылтме семын аклаш тӱҥалына. Вашмут тудо татыштак да тыгакяк эҥгекым кондышо лиеш»&amp;lt;ref&amp;gt;{{Cite web|url=https://www.kommersant.ru/doc/3568179|title=«Вызов брошен»|date=12 мар. 2018 г.|website=«Коммерсантъ»|access-date=2022-04-16|archive-date=2018-12-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20181205142540/https://www.kommersant.ru/doc/3568179|deadlink=no}}&amp;lt;/ref&amp;gt;.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Атоман политикым лыпландарымаш ===&lt;br /&gt;
{{main|Россий Федерацийын стратегийысе атоман вийже}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
2020 ий июньышто президент Путинын «Россий Федераций кугыжанышын атоман политике негызше нерген» кӱштыкшӧ вийыш пурен, туштыжо кугыжанышын атом саргуралым кунам кучылт кертмыж нерген ныл келшыкым рашемден палемдыме. Тыгай келшыклан шотлалтыт:&lt;br /&gt;
* Российын але тудын ушемэлжын (союзникшын) мланде кумдыкыш виктаралтше баллистикысе ракете-влакын чоҥештымыж нерген чын увер улмо годым;&lt;br /&gt;
* Россий але тудын ушемэлже ваштареш тушманын атоман але тӱшка калыкым пытарыше моло тӱрлӧ саргуралым кучылтмыж годым;&lt;br /&gt;
* тушманын критически кӱлешан кугыжаныш але сарзе объектлашке шыҥымыж годым, ты объектын шаланымыже атоман вийын вашмутым пуэн кертдымашке кондымыж годым;&lt;br /&gt;
* Россий ваштареш тыглай саргуралан керылт пурышо кугыжанышын илышыжлан лӱдыкшӧ ыштыме годым&amp;lt;ref&amp;gt;[https://www.rbc.ru/rbcfreenews/5ed656279a7947f3a533f124 РБК, 2 июня 2020. Россия определила четыре случая применения ядерного оружия]&amp;lt;/ref&amp;gt;.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Тӱжвал политике (2012) ===&lt;br /&gt;
[[Файл:Vladimir Putin&#039;s news conference following the G-20 Saint Petersburg Summit (2013-09-06) 01.jpeg|мини|слева|Владимир Путин [[Санкт-Петербург|Петербургысо]] G20 саммитыште, 2013 ий]]&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Bloomberg агентстве 2019 ийыште Путинын кучемыште улмо 20 ий жапыште эртарыме тӱжвал политикыжым сеҥымашан политике семын аклен&amp;lt;ref name=&amp;quot;:8&amp;quot;&amp;gt;{{Cite news|accessdate=2022-06-14|date=2019-12-28|website=Bloomberg.com|title=Putin’s Russia Is 20 Years Old and Stronger Than Ever. Or Is It?|url=https://www.bloomberg.com/news/features/2019-12-28/putin-s-russia-is-20-years-old-and-stronger-than-ever-or-is-it|archivedate=2022-03-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220322102846/https://www.bloomberg.com/news/features/2019-12-28/putin-s-russia-is-20-years-old-and-stronger-than-ever-or-is-it}}&amp;lt;/ref&amp;gt;. Тидын шотышто, Путин КНР дене кылым пеҥгыдемден, Крымым шкеж деке ушен, [[Сирий]]ыште сарын каен шогымо сӱретым вашталтен да Лишыл Эрвелыште Российым тӱҥ модшыш савырен, НАТО-ш пурышо [[Турций]]лан ЗРК-400 ужален кертын, тыгак [[Америке|Американ]] ушемэлже — Саудовысе Аравий дене саргурал да нефть дене кылдалтше кугу контрактым ыштен. Россий пытартыш 20 ий жапыште икымше гана Африкыште шке куатшым кумдаҥден ончыктен&amp;lt;ref&amp;gt;{{Cite web|url=https://www.rbc.ru/politics/30/12/2019/5e0916b39a7947510ab29ee1|title=Bloomberg перечислил главные достижения Путина на посту президента // РБК, 30.12.19|archive-url=https://web.archive.org/web/20210711173907/https://www.rbc.ru/politics/30/12/2019/5e0916b39a7947510ab29ee1|archive-date=2021-07-11|access-date=2022-04-16|deadlink=no}}&amp;lt;/ref&amp;gt;.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
==== США ====&lt;br /&gt;
{{Основная статья|Россий-американ кыл}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
[[2013|2013 ий]] августышто россий-американ кыл туран удаҥын, амалже — Россий ЦРУ-н ончычсо пашаеҥже Эдвард Сноуденлан жаплан шылын илаш верым (убежище) пуэн, Сирий шотышто тӱрлӧ ончалтыш да Российыште айдемын праваж шотышто йодыш&amp;lt;ref&amp;gt;{{Cite web|url=https://www.gazeta.ru/politics/2013/08/10_a_5548849.shtml|title=«Им не о чем говорить»|website=Газета.Ru|access-date=2016-07-11|archive-date=2016-08-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20160818084731/https://www.gazeta.ru/politics/2013/08/10_a_5548849.shtml|deadlink=no}}&amp;lt;/ref&amp;gt;&amp;lt;ref&amp;gt;{{Cite web |url=http://www.rbc.ru/rbcfreenews/20130810031840.shtml |title=Б. Обама опроверг предположения о плохих отношениях с В. Путиным — РосБизнесКонсалтинг |access-date=2013-08-10 |archive-date=2019-01-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190122044851/https://www.rbc.ru/rbcfreenews/20130810031840.shtml |deadlink=no }}&amp;lt;/ref&amp;gt;&amp;lt;ref&amp;gt;{{Cite web |url=http://top.rbc.ru/politics/07/08/2013/869272.shtml |title=Б. Обама отменил встречу с В. Путиным в Москве // Top.rbc.ru |access-date=2013-08-07 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130810082006/http://top.rbc.ru/politics/07/08/2013/869272.shtml |archivedate=2013-08-10 |deadlink=yes }}&amp;lt;/ref&amp;gt;.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
[[Файл:Vladimir Putin and Barack Obama (2015-09-29) 01.jpg|слева|thumb|Владимир Путин ден Барак Обама 2015 ий 29 сентябрьыште]]&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
[[2016|2016 ий]] ноябрьыште США президентым сайлымаште Дональд Трампын сеҥымашыже Российыште россий-американ кылын саеммыжлан ӱшаным шочыктен. Но Трамп, ик гана веле огыл Россий вуйлатыше дене кылым кучаш тыршымыж нерген ойлен гынат, тудын деч посна тыршыше американ разведке службо россий кучемын сайлыме пашаш шӱшкылтмышт нерген титаклаш чарнен огытыл&amp;lt;ref name=&amp;quot;kommersant.ru&amp;quot;&amp;gt;{{Cite web|url=https://www.kommersant.ru/doc/3502482|title=Трамп несбывшихся надежд|date=29 дек. 2017 г.|website=«Коммерсантъ»|access-date=2022-04-16|archive-date=2022-04-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20220405020335/https://www.kommersant.ru/doc/3502482|deadlink=no}}&amp;lt;/ref&amp;gt;&amp;lt;ref&amp;gt;{{Cite web|url=https://www.kommersant.ru/doc/3500704|title=В новый год без Вашингтона|date=18 дек. 2017 г.|website=«Коммерсантъ»|access-date=2022-04-16|archive-date=2022-04-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20220405020336/https://www.kommersant.ru/doc/3500704|deadlink=no}}&amp;lt;/ref&amp;gt;.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
[[Файл:Vladimir Putin &amp;amp; Donald Trump in Helsinki, 16 July 2018 (10).jpg|мини|Владимир Путин ден Дональд Трамп Россий-США саммитыште Хельсинки. 2018 ий]]&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
[[2019|2019 ий]] декабрьыште президент Трамп «Йӱдвел йогын-2» газпучым чоҥышо компаний-влак ваштареш санкцийым лукшо тӧртыкеш кидпалым пыштен.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
США кучемыш Джо Байденын администрацийже толмеке, сӱрет вашталтын. 2021 ий [[24 шорыкйол|24 январь]] гыч вӱд йымалсе ужашым чоҥымаш уэштаралтын, а май мучаште президент Байден каласен: пучпроводым чоҥымашым «пытарыме гаяк», проект ваштареш у санкцийым лукмаш США-лан Европысо кыллан пайдале огыл&amp;lt;ref name=&amp;quot;непрод&amp;quot;&amp;gt;{{Cite web |url=https://www.rbc.ru/politics/26/05/2021/60ad70bf9a79479e50f56105 |title=Байден назвал непродуктивным введение новых санкций против Nord Stream 2 // РБК, 26.05.2021 |access-date=2022-04-16 |archive-date=2022-04-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220402113120/https://www.rbc.ru/politics/26/05/2021/60ad70bf9a79479e50f56105 |deadlink=no }}&amp;lt;/ref&amp;gt;. 2021 ий 10 сентябрьыште «Йӱдвел йогын-2» газпучым чоҥымаш мучашлалтын. 2022 ий 15 февральыште, Российын да «тӱшка Касвел» кылын нелеммыже, Россий деч лӱдыкшдымылык шотышто йодмым шукташ темлыме годым, Байден каласен: Россий Украиныште сар пашам тӱҥалеш гын, США «Йӱдвел йогын-2» газпучлан пашам тӱҥалаш эрыкым ок пу&amp;lt;ref&amp;gt;[https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/13720065 ТАСС, 16 февраля 2022. Байден заявил, что Запад в случае агрессии против Украины остановит «Северный поток — 2»]&amp;lt;/ref&amp;gt;.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
2022 ий [[26 идым|26 сентябрьыште]] «Йӱдвел йогын-2» газпуч шотышто кугу диверсий ышталтын, ныл газпуч корно гыч кумытшо шаланен да «Йӱдвел йогын» почеш газ колтымым чарыме. 2022 ий сентябрьыште Путин шке шонымышым каласен: «Йӱдвел йогын» диверсийым «англосакс-влак» ыштеныт, лачак нунылан газпучым пудештарымаш пайдале лийын&amp;lt;ref&amp;gt;[https://www.rbc.ru/politics/27/09/2023/6513e1869a79474e10fae744?from=from_main_3 РБК, 27 сентября 2023. Ученые из Норвегии зафиксировали четыре взрыва на «Северных потоках»]&amp;lt;/ref&amp;gt;.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Эше инаугураций деч ончычак Байден президент Путин дене телефон гоч США ден Россий кокласе СНВ-III шотышто келшыкым нимогай ешартыш деч посна вич ийлан шуйымо нерген кутырен келшеныт&amp;lt;ref&amp;gt;{{Cite web|url=http://kremlin.ru/events/president/news/64936|title=Телефонный разговор с Президентом США Джозефом Байденом|website=kremlin.ru|access-date=2022-04-16|archive-date=2022-03-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20220326072328/http://kremlin.ru/events/president/news/64936|deadlink=no}}&amp;lt;/ref&amp;gt;&amp;lt;ref&amp;gt;{{Cite web |url=https://tass.ru/politika/10553085 |title=О чём говорили Путин и Байден. Главное // ТАСС, 26.01.2021 |access-date=2022-04-16 |archive-date=2021-11-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211112192035/https://tass.ru/politika/10553085 |deadlink=no }}&amp;lt;/ref&amp;gt;, [[3 пургыж|3 февральыште]] тиде ой-пидыш вийым налын&amp;lt;ref&amp;gt;{{Cite web |url=https://tass.ru/politika/10615745 |title=Соглашение между Россией и США о продлении ДСНВ вступило в силу // ТАСС, 03.02.2021 |access-date=2021-12-02 |archive-date=2021-11-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211110045733/https://tass.ru/politika/10615745 |deadlink=no }}&amp;lt;/ref&amp;gt;.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
2021 ий [[16 пеледыш|16 июньышто]] Женевыште Путин ден Байденын икымше вашмутланымашышт лийын. Самит эртыме жапыште, тыгак, пеҥгыде стратегий шотышто россий-американ мутланымашым тӱҥалаш кӱлмӧ нерген кутырен келшыме.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
{{main|НАТО-н эрвелыш шарлымыжым чарыме нерген кутырен келшыме нерген йодыш}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
2021 ий декабрьыште российысе вуйлатыше-влак Российын да НАТО эл-влаклан лӱдыкшым пытарыме шотышто сӧрен шуктышаш паша нерген келшыкын у проект-влакым США ден НАТО-лан кучыктен. Проектлаште Россий Украинын кумдыкыштыжо альянсын шарлымыж ваштареш гарантийым, Эрвел Европо да Прибалтике гыч саргуралым да саргуралан вийым кораҥдыме нерген йодын. Касвел партнёр-влаклан шижтарен увертарыме: Россий лӱдыкшыдымылык гарантий деч посна кодмо годым шке сарзе-техник куатшым кучылташ ямде&amp;lt;ref&amp;gt;[https://tass.ru/politika/13586841 ТАСС, 1 февраля 2022. Путин: Запад проигнорировал принципиальные требования РФ в ответах по безопасности]&amp;lt;/ref&amp;gt;&amp;lt;ref name=&amp;quot;автоссылка18&amp;quot;&amp;gt;[https://www.kommersant.ru/doc/5157138 Грубо выражаясь, к НАТО говоря. Россия и США не договорились ни о чём конкретно, но хоть не разругались совсем // Коммерсантъ, 11.01.2022]&amp;lt;/ref&amp;gt;&amp;lt;ref name=&amp;quot;автоссылка19&amp;quot;&amp;gt;[https://www.kommersant.ru/doc/5158345 Что и требовалось торговать. Россия добилась от США и НАТО важных уступок, но не по ключевым вопросам // Коммерсантъ, 13.01.2022]&amp;lt;/ref&amp;gt;.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
2022 ий январьыште эртыше мутланымаш-влак порволымо дене мучашлалтыныт, США ден НАТО тӱҥ йодмаш-влакым кӱлешанлан шотлен огытыл, — альянс умбакыже кумдаҥдымашым чараш, НАТО-м [[1997|1997 ийысе]] чек деке пӧртылташ тореш лийын. 2022 ий февраль гыч Россий ден США-н стратегий пеҥгыдылык шотышто йодыш-влакым каҥашымаш кӱрылтын, кыл пӱтынек начарештын&amp;lt;ref&amp;gt;{{Cite web|url=https://www.kommersant.ru/doc/5117913|title=Кремль прокомментировал переговоры Путина и Байдена|date=7 дек. 2021 г.|website=«Коммерсантъ»|access-date=2022-04-16|archive-date=2022-01-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20220127082041/https://www.kommersant.ru/doc/5117913|deadlink=no}}&amp;lt;/ref&amp;gt;&amp;lt;ref name=&amp;quot;автоссылка151&amp;quot;&amp;gt;{{Cite web|url=https://www.kommersant.ru/doc/5117973|title=Между Киевом и наковальней|date=8 дек. 2021 г.|website=«Коммерсантъ»|access-date=2022-04-16|archive-date=2022-02-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20220214233346/https://www.kommersant.ru/doc/5117973|deadlink=no}}&amp;lt;/ref&amp;gt;.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
2022 ий [[24 пургыж|24 февральыште]] Путинын пунчалже почеш Лӱмын ыштыме сар операций тӱҥалын, тудын эртыме жапыште США Украинылан эреак полышым пуэн шоген. 2023 ий ноябрьлан американ администрацийысе административ-бюджет управленийжын уверже почеш, США деч чумыр полыш 111 млрд утла долларыш шуын&amp;lt;ref&amp;gt;[https://inosmi.ru/20231113/kongress-266564994.html The American Conservative, 8 ноября 2023. Bradley Devlin Why Can’t Anyone Say How Much We’ve Spent on Ukraine? Is the Biden Administration’s inability to provide Congress with an accurate total of aid sent to Ukraine stonewalling or stupidity?]&amp;lt;/ref&amp;gt;&amp;lt;ref name=&amp;quot;Евросолдаты&amp;quot; &amp;gt;[https://www.gazeta.ru/army/2022/10/23/15666871.shtml gazeta.ru, 23 октября 2022. Виктор Сокирко. Каких «евросолдат» получит Украина. Запад обязался подготовить для ВСУ 15 тыс. бойцов по программам НАТО]&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&amp;lt;ref&amp;gt;[https://iz.ru/1536883/2023-06-29/mezhdunarodnaia-pomoshch-ukraine-dostigla-eu170-mlrd  Известия, 29 июня 2023. Международная помощь Украине достигла €170 млрд]&amp;lt;/ref&amp;gt;.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
==== Сирийысе кризис ====&lt;br /&gt;
{{Основная статья|Российын Сирийыште сар операцийже|Сирийысе граждан сарыште Российын верже}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
2011 ий шошым, Сирийысе граждан-влакын пудыранчыкышт тӱҥалме годымак, Россий президент Башар Асадлан дипломатий полышым пуэн. Россий сирийысе виктерлан саргуралым, сар техникым да шапаш куралым пуымо дене полшен, тыгак сар пашалан туныктымо да сарзе ойпуышо (советник)-влакым колтымо дене пашам виктарен шоген&amp;lt;ref name=&amp;quot;Itar-Tass27-1-12&amp;quot;&amp;gt;&amp;lt;cite class=&amp;quot;citation news&amp;quot;&amp;gt;[https://www.reuters.com/article/2012/01/27/us-syria-russia-idUSTRE80Q0I620120127 «Russia says U.N. Syria draft unacceptable: Itar-Tass»]. &amp;lt;/cite&amp;gt; {{Wayback|url=https://www.reuters.com/article/2012/01/27/us-syria-russia-idUSTRE80Q0I620120127 |date=20120128064627 }}&amp;lt;/ref&amp;gt;. 2015 ийыште Путинын пунчалже почеш совет жап деч вара икымше Хмеймим авиабазым мӱндыр йот элыштыже чоҥен почмо&amp;lt;ref&amp;gt;[https://tass.ru/armiya-i-opk/5616784 ТАСС, 28 сентября 2018. Боевое крещение Сирией. О каком российском оружии узнал весь мир. 30 сентября 2015 года началась операция Вооруженных сил РФ в Сирии. ТАСС — о вооружении и военной технике, которые прошли апробацию в Арабской Республике за три года]&amp;lt;/ref&amp;gt;.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
2015 ий 29 сентябрьыште Путин, ООН-ын 70-ше Генассамблейыште ойлышыжла, Касвел эл-влакым, тӱнямбал илышым пудыратылмылан, поснак Лишыл Эрвелыште, титаклен&amp;lt;ref&amp;gt;[https://ria.ru/20150929/1289996229.html Владимир Путин в ООН и правила поведения для нашего мира] {{Wayback|url=https://ria.ru/20150929/1289996229.html |date=20210422002914 }} // РИА Новости&amp;lt;/ref&amp;gt;. Вес кечын, 2015 ий 30 сентябрьыште, Башар Асадын йодмыж почеш Россий «Ислам кугыжаныш» да «Джебхат ан-Нусра» террорист формирований ваштареш сар операцийым тӱҥалын&amp;lt;ref&amp;gt;{{Cite web|url=https://www.kommersant.ru/doc/3494192|title=Основные этапы российской операции в Сирии|date=11 дек. 2017 г.|website=«Коммерсантъ»|access-date=2022-04-16|archive-date=2022-03-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20220313143958/https://www.kommersant.ru/doc/3494192|deadlink=no}}&amp;lt;/ref&amp;gt;, Россий армийын сирийысе сарыш пурымыжо США дене кутырен келшыдымаш кушкын толмо дене кылдалтын.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
[[Файл:Vladimir Putin in Khmeimim Air Base in Syria (2017-12-11) 05.jpg|мини|слева|Путин Сирийысе Хмеймим авиабазыште сар операцийым пытарыме нерген увертара. 2017 ий 11 декабрь]]&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
2017 ий 11 декабрьыште Хмеймим авиабазыште Путин сар операцийым мучашлыме нерген, эл гычын российысе сарзе тӱшкан тӱҥ вийжым лукмо нерген увертарен, тыште лийме тӱҥ лектыш — Сирийым посна эрыкан кугыжаныш семын арален кодымо, ООН-ын вуйлатымыж почеш политике илышлан йӧным шочыктымо, каласен тудо&amp;lt;ref&amp;gt;{{Cite web|url=https://www.kommersant.ru/doc/3493729|title=«В добрый путь»|date=11 дек. 2017 г.|website=«Коммерсантъ»|access-date=2022-04-16|archive-date=2021-11-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20211114211209/https://www.kommersant.ru/doc/3493729|deadlink=no}}&amp;lt;/ref&amp;gt;. Сирийын кумдыкыштыжо сырен илыше-влакым сӧрасыме шотышто россий рӱдер умбакыжат пашам ыштен, Сирийыште тыныс илышым чоҥымо да эл гыч куржшо-влакым пӧртылтымӧ пашам тӱҥалме шотышто программе илышыш пурталтын. Тӱнямбал келшык-влак дене келшышын, Сирийыште Российын кок кумдыкшо эрелан кодын — Хмеймим авиабазе да Россий ВМФ-ын технике погым кучымо Тартусышто вер&amp;lt;ref&amp;gt;{{cite web |url=https://function.mil.ru/news_page/country/more.htm?id=12155964@egNews |title=Министр обороны доложил Верховному Главнокомандующему о выполнении его приказа по выводу российских войск из Сирии |author= |date=2017-12-22 |website=Департамент информации и массовых коммуникаций Министерства обороны |publisher= |access-date=2017-12-22 |lang=ru |archive-date=2017-12-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171223044219/https://function.mil.ru/news_page/country/more.htm?id=12155964@egNews |deadlink=no }}&amp;lt;/ref&amp;gt;.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Сарысе сеҥымаш российысе темлымаш-влак негызеш кутырен келшаш йӧным ыштен, Турций ден Саудовысе Аравий умыленыт: нунын вийышт да ваштареш улшо-влаклан полышышт дене ты сарыште нимом ышташ, а Башар Асад 2000 ий гыч ондаксе президент олмыжым арален коден&amp;lt;ref name=&amp;quot;MilRev&amp;quot;&amp;gt;{{статья&lt;br /&gt;
 | автор = M. Kofman, M. Rojansky&lt;br /&gt;
 | заглавие = What Kind of Victory for Russia in Syria?&lt;br /&gt;
 | ссылка =&lt;br /&gt;
 | язык = en&lt;br /&gt;
 | издание = Military Review&lt;br /&gt;
 | тип = журнал&lt;br /&gt;
 | год = 2018&lt;br /&gt;
 | месяц = March-April&lt;br /&gt;
 | число =&lt;br /&gt;
 | том =&lt;br /&gt;
 | номер =&lt;br /&gt;
 | страницы = 6—23&lt;br /&gt;
 | doi =&lt;br /&gt;
 | issn = 0026-4148&lt;br /&gt;
 | nodot= 1&lt;br /&gt;
}}&amp;lt;/ref&amp;gt;. 2023 ийыште Российын сар-сандалык вийже верлаште шот-радамым куча, Сирийысе тӱнямбал терроризм ваштареш шуктымо сар пашаже умбакыже шуйна&amp;lt;ref&amp;gt;[https://www.kommersant.ru/doc/6335908 Коммерсантъ, 11 ноября 2023. ВКС России нанесли авиаудары по объектам боевиков в Сирии]&amp;lt;/ref&amp;gt;.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
==== Турций ====&lt;br /&gt;
2015 ий ноябрьысе ваштӱкнымаш (инцидент) деч вара Турций дене кыл ятырлан начаремын, тунам турко сарысе самолёт Сирийысе юж кумдыкышто россий бомбардировщикым тӱкен&amp;lt;ref&amp;gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://www.bbc.com/russian/russia/2015/11/151124_russia_turkey_jet|title=Что мы знаем о сбитом на турецко-сирийской границе Су-24|website=BBC News Русская служба|date=2015-11-24|access-date=2022-06-12|archive-date=2022-06-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20220612084149/https://www.bbc.com/russian/russia/2015/11/151124_russia_turkey_jet|deadlink=no}}&amp;lt;/ref&amp;gt;. 2015 ий 28 ноябрьыште Путин «Россий калыкле лӱдыкшыдымылыклан йӧным ыштыме, Россий граждан-влакым осал, моло тӧртык дене келшыдыме паша деч аралыме да Турций шотышто лӱмын экономике йӧным кучылтмо нерген» кӱштыкеш кидпалым пыштен. Россий Турций гыч толшо чыла экспорт сатулан, пашазе вийлан чарымашым (эмбарго) увертарен. Турцийыш чартер рейс чоҥештылмым чарнен, Российысе турфирме-влаклан турко курортлашке путёвкым ужалаш чареныт. Пырля илышыш шыҥдарыме ятыр проект-влак, ты шотышто «Турко йогын» / «Турецкий поток» петыралт чарналтын, кок эл коклаште визе деч посна коштмо режимат уке лийын.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Кыл чыла шотыштат 2016 ий 27 июнь марте укешке савырнен, тунам Реджеп Тайип Эрдоган россий могырым вуеш налаш огыл йодын. 2016 ий гыч Россий, Иран да Турций шке ӱмбакышт Сирийыште сар тулым чарыме, да тыныс илышым шотыш кондымо шотышто порысым шке ӱмбакышт налыныт. 2019 ий 22 октябрьыште Путин ден Эрдоган Сочиште вашлиймышт годым Сирийын йӱдвел-эрвелыштыже у кумдыкым аралыме, сирий-турко чек воктенсе кумдыкым пырля оролымо нерген кутырен келшеныт&amp;lt;ref&amp;gt;[https://tass.ru/politika/7031850 ТАСС, 22 октября 2019. Путин и Эрдоган завершили переговоры в Сочи. Они длились более шести часов]&amp;lt;/ref&amp;gt;.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
2020 ий январьыште Шем теҥыз пундаште пыштыме «Турко йогын» газпучым почмаш лийын, тиде Россий ден Кечывалвел Европысо эл-влакым ушен&amp;lt;ref&amp;gt;{{Cite web |url=https://www.rbc.ru/business/08/01/2020/5e15cbc79a7947ba0daddc73 |title=Путин и Эрдоган открыли «Турецкий поток» // РБК, 08.01.2020 |access-date=2022-04-16 |archive-date=2022-04-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220401095647/https://www.rbc.ru/business/08/01/2020/5e15cbc79a7947ba0daddc73 |deadlink=no }}&amp;lt;/ref&amp;gt;.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
2022—2023 ийлаште Турцийын полшымыж дене шурно шотышто Шемтеҥзысе темлымаш илышыш шыҥдаралтын. 2022 ий мартыште россий-украине вашмутланымаште, Турцийысе осман султан-влакын Долмабахче Полатыште, Россий ден Украине «Украинын нейтралитетше да лӱдыкшдымылык шотышто сӧрымаш» / «Договор о постоянном нейтралитете и гарантиях безопасности Украины» тыныс проект шотышо ситыдымашым кораҥдаш кутырен келшыме гаяк чак лийыныт, — тиде Украинылан милитаризацийдыме лияш да вашшогышо эл-влак коклаш пурыдымо илышым чоҥаш йӧным почын, ты шотышто икмыняр эл, нунын тӱшкаште Россий ден США поро кумылым ончыкташ сӧреныт. Но ты келшыкым пеҥгыдемдыме пашамат Касвел эл-влак кӱрлыныт, тидлан кӧра Россий сарзе-технике йӧнжӧ дене СВО-лан шындыме задачым умбакыже шуя&amp;lt;ref&amp;gt;[https://www.rbc.ru/politics/29/03/2022/6242d3da9a794756f65d794b РБК, 29 марта 2023. К чему пришли Москва и Киев на переговорах во дворце османских султанов И о каких ключевых разногласиях говорят эксперты]&amp;lt;/ref&amp;gt;&amp;lt;ref&amp;gt;[https://tass.ru/politika/18049869 ТАСС, 17 июня 2023. Путин показал руководителям стран Африки парафированный проект договора с Украиной]&amp;lt;/ref&amp;gt;.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
==== Совет деч варасе эл-влак ====&lt;br /&gt;
2014 ий 24 ноябрьыште Путин Абхазийын президентше Рауль Хаджимба дене вашполыш да стратегий вашкыл нерген 10 ийлан Келшыкеш кидпалым пыштен, тиде аралалтме шотышто ик кумдыкым да иквереш тӱшкан чумыргышо сарзывийым пеҥгыдемден, умбакыже сарзе-политике вияҥмашым (интеграцийым) пырля чоҥаш йӧным почын. Россий Абхазийлан палынак окса полышым кугемден&amp;lt;ref&amp;gt;{{cite web|url=http://www.interfax.ru/world/409043|title=Россия и Абхазия подписали новый договор о союзничестве и стратегическом партнёрстве|access-date=2014-11-24|archive-date=2013-03-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20130305014326/http://www.rbc.ru/rbcfreenews/20130302105953.shtml|deadlink=no}}&amp;lt;/ref&amp;gt;&amp;lt;ref&amp;gt;{{cite web|url=http://top.rbc.ru/politics/24/11/2014/54733485cbb20f0816f1710a|title=Путин и Хаджимба подписали новый договор между Россией и Абхазией|access-date=2014-11-24|archive-date=2013-03-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20130305014326/http://www.rbc.ru/rbcfreenews/20130302105953.shtml|deadlink=no}}&amp;lt;/ref&amp;gt;.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Белоруссийыште 2020-шо ийысе президент сайлымаш политике пунчежым (кризис) шочыктен. Эн пӱсӧ татыште Путин кучемым арален кодаш кумылан Александр Лукашенко дене эреак пеҥгыде кылым кучен&amp;lt;ref name=&amp;quot;ТАСС-2020&amp;quot; /&amp;gt;; Российыште, Белоруссийысе илыш сӱрет пудыраныме гай лийме шот дене, Лукашенкон йодмыж почеш, правам аралыше орган-влакын шапаш вийыштым чумырымо&amp;lt;ref&amp;gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://news.tut.by/world/698333.html|title=Путин: Россия по просьбе Лукашенко создала резерв правоохранителей для помощи Беларуси|website=TUT.BY|date=2020-08-27|access-date=2020-08-27|archive-date=2020-08-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20200827211849/https://news.tut.by/world/698333.html|deadlink=yes}}&amp;lt;/ref&amp;gt;. Россий ден Белоруссий президент-влак 1 млрд доллар кугытан белорус парымым петырыме (рефинансироватлыме) нерген кутырен келшеныт&amp;lt;ref&amp;gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://www.forbes.ru/newsroom/obshchestvo/407881-my-u-sebya-etot-milliard-ostavim-lukashenko-zayavil-o-dogovorennosti-s|title=«Мы у себя этот миллиард оставим»: Лукашенко заявил о договорённости с Путиным по долгу на $1 млрд|website=forbes.ru|date=2020-08-27|access-date=2020-08-27|archive-date=2020-08-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20200828212403/https://www.forbes.ru/newsroom/obshchestvo/407881-my-u-sebya-etot-milliard-ostavim-lukashenko-zayavil-o-dogovorennosti-s|deadlink=no}}&amp;lt;/ref&amp;gt;.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
2021 ий 5 ноябрьыште Путин ден Лукашенко «2021-2023 ийлаште Ушем кугыжанышым ыштыме нерген Келшык почеш шуктымо тӱҥ паша нерген» / «Об основных направлениях реализации положений Договора о создании Союзного государства на 2021—2023 годы» Ушемысе кугыжаныш нерген декретыш кидпалым пыштеныт, вияҥме шотышто 28 программым пеҥгыдемденыт&amp;lt;ref&amp;gt;{{Cite web|url=https://www.kommersant.ru/doc/5063223|title=Интеграции открыли путь|date=5 нояб. 2021 г.|website=«Коммерсантъ»|access-date=2022-04-16|archive-date=2021-11-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20211126101231/https://www.kommersant.ru/doc/5063223|deadlink=no}}&amp;lt;/ref&amp;gt;&amp;lt;ref&amp;gt;{{Cite web |url=http://government.ru/news/43234/ |title=Совместное заявление Председателя Правительства Российской Федерации и Премьер-министра Республики Беларусь о текущем развитии и дальнейших шагах по углублению интеграционных процессов в рамках Союзного государства. 10.09.2021 |access-date=2022-04-16 |archive-date=2022-03-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220320184716/http://government.ru/news/43234/ |deadlink=no }}&amp;lt;/ref&amp;gt;&amp;lt;ref&amp;gt;{{Cite web|url=https://www.kommersant.ru/doc/4980416|title=Две страны — одна экономика|date=10 сент. 2021 г.|website=«Коммерсантъ»|access-date=2022-04-16|archive-date=2022-03-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20220315154026/https://www.kommersant.ru/doc/4980416|deadlink=no}}&amp;lt;/ref&amp;gt;.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
{{Main|Кокымшо Карабах сар}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
СССР шаланымек, 2020 ийыште совет деч варасе кумдыкышто Армений ден Азербайджан коклаште сӧй тӱҥ событий лийын. Азербайджан Нагорный Карабах пелен улшо кундемын кугу кумдыкым, тыгак Нагорный Карабахын мландыжымат шке кид йымакыже пӧртылтен кертын. 44 кече шуйнышо сӧй 9 ноябрьыште Арменийысе премьер-министр Николай Пашинын, Азербайджан президент Ильхам Алиевын да Путинын йодмашеш кидпалым пыштыме дене мучашлалтын. Келшык почеш вашшогымо верыште россий тынысъеҥ (миротворец)-влакым вераҥдыме нерген ойпидыш лийын, тидыже сарын угыч ылыжмыж деч аралышаш, дипломатий мутланымашым угыч тӱҥалаш йӧным ыштышаш ыле&amp;lt;ref&amp;gt;{{Cite web|url=https://www.kommersant.ru/doc/4625906|title=Победа пришла откуда не ждали|date=30 дек. 2020 г.|website=«Коммерсантъ»|access-date=2022-04-16|archive-date=2021-11-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20211121001616/https://www.kommersant.ru/doc/4625906|deadlink=no}}&amp;lt;/ref&amp;gt;.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Но 2022 ий шыжым, карабах йодышым Прага ден Брюссельыште каҥашыме годым, Россий МИД-ын аклымыж почеш, Пашинянын ик могырым шеҥгек чакнымыже, 2020 ий 9 ноябрысе Путинын, Алиевын, Пашинянын кум могыран, кидпалым пыштыман йодмаш почеш кутырен келшымым, пӱтынек укешке луктын. Нуно пӧръеҥ семын ум ончылъеҥын кутырен келшымыштлан, Нагорный Карабахын статусшо нерген йодышым ончыкылык тукымлан тӧрлаш кодаш ойлан ваштареш лийыныт. Пашинянын йоҥылыш ошкылжо теве куш конден: 2023 ий сентябрьыште Азербайджан у спецопераций дене Нагорный Карабахым тичмашнек шке кидышкыже руалтен налын, НКР-се вуйлатыше-влакым пленлен, 100 тӱжем утла карабысе армян-влак куржыныт&amp;lt;ref&amp;gt;[https://www.rbc.ru/politics/30/09/2023/6517d9929a794737e1d1ab9f РБК, 30 сентября 2023. Более 100 тыс. жителей Нагорного Карабаха уехали в Армению]&amp;lt;/ref&amp;gt;, а 2024 ий 1 январь гыч Нагорно-Карабах Республикым официальнын укешке лукмо&amp;lt;ref&amp;gt;[https://www.rbc.ru/politics/28/09/2023/65151c419a79477ea819223d РБК, 28 сентября 2023. Глава Карабаха подписал указ о прекращении существования республики]&amp;lt;/ref&amp;gt;. Поро огыл илыш сӱретыште Армений ден Российын келшыме кылышт лушкыдемын. 2023 ий октябрьыште Арменийын Тӱнямбал уголовный судын Римысе статутыш ушнымыжат, нуно март тылзыште тӧртыкдымын Путиным арестоватлаш ордерым пуыэныт, удам гына ешарен&amp;lt;ref&amp;gt;[https://www.rbc.ru/politics/28/09/2023/651581f69a7947abbee56b31?from=from_main_10 РБК, 28 сентября 2023. МИД России предупредил Армению о последствиях ратификации статута МУС]&amp;lt;/ref&amp;gt;.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
==== Тӱнямбалысе форум-влак ====&lt;br /&gt;
2015 ий сентябрьыште Путин Нью-Йоркышто ООН-ысо Тӱҥ Ассамблейын сессийыштыже икымше гана ойлен. Тудо «Ислам кугыжаныш» ваштареш кучедалме шотышто кумда антитеррорист тӱшкам (коалиций) ышташ ӱжын&amp;lt;ref&amp;gt;{{Cite web |url=http://top.rbc.ru/politics/29/09/2015/560a97849a7947d6af019635 |title=Сирийская партия: как на инициативы Путина в ООН отреагировал Запад |access-date=2015-09-29 |archive-date=2015-09-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150930181358/http://top.rbc.ru/politics/29/09/2015/560a97849a7947d6af019635 |deadlink=no }}&amp;lt;/ref&amp;gt;.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
2020 ий 23 январьыште Путин, Иерусалимыште эртыше, Холокостым шарныме тӱнямбал форумышто лийын, тыштат у глобал темлымаш дене лектын, 2020 ийыште ООН-ын Лӱдыкшдымылык Каҥашыжым, эре йыжъэл улшо, кугыжаныш вуйлатыше-негызлыше-влакым, тӱҥ глобал йодыш-влакым пырля каҥашашлан вашлияш ӱжын&amp;lt;ref&amp;gt;{{Cite web |url=https://www.rbc.ru/politics/23/01/2020/5e29a0d39a79470c16146fab |title=Путин в Иерусалиме предложил созвать новый саммит пяти государств // РБК, 23.01.2020 |access-date=2022-04-16 |archive-date=2020-01-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200128170249/https://www.rbc.ru/politics/23/01/2020/5e29a0d39a79470c16146fab |deadlink=no }}&amp;lt;/ref&amp;gt;&amp;lt;ref&amp;gt;{{Cite web|url=https://www.kommersant.ru/doc/4227762|title=Путин инициировал встречу глав стран—постоянных членов Совбеза ООН|date=23 янв. 2020 г.|website=«Коммерсантъ»|access-date=2022-04-16|archive-date=2020-01-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20200128172410/https://www.kommersant.ru/doc/4227762|deadlink=no}}&amp;lt;/ref&amp;gt;&amp;lt;ref&amp;gt;{{Cite web |url=https://www.rbc.ru/rbcfreenews/5e2a80b79a79475a32eebea9 |title=Китай поддержал инициативу Путина о саммите постоянных членов Совбеза ООН // РБК, 24.01.2020 |access-date=2022-04-16 |archive-date=2022-04-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220403130655/https://www.rbc.ru/rbcfreenews/5e2a80b79a79475a32eebea9 |deadlink=no }}&amp;lt;/ref&amp;gt;. Но коронавирус пандемий тиде ойымат шукташ эрыкым пуэн огыл.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Президентлан шогымо жапыште Путин ятыр гана саммит да форумлаште пашам ыштен, «Азиат-тихийокеанысе экономике вашкыл» (АТЭС), Эрвел экономике, Евразийысе экономике форумлаште, Шанхайысе вашкыл организацийын, Тӱшка лӱдыкшыдымылык нерген ойпидыш организацийын тӱшка каҥашыштыже (ОДКБ) «Ик кумдык — ик корно» форумышто, Эрыкан кугыжаныш-влакын (СНГ) саммитыштышт, Петербургысо тӱнямбал экономике форумышто, «Россий ӱжеш!» инвестиций форумышто да моло тӱнямбал вашлиймаштат лийын.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
==== КНР, Азиат да Тихийокеанысе кумдык (АТР) ====&lt;br /&gt;
Украинылан кӧра, Касвел дене вашшогымаш тӱҥалме деч ончычак Путин Российын тӱжвал политикыжлан «эрвелыш савырнаш» кӱлешлан (приоритет) шотлен&amp;lt;ref name=&amp;quot;Андрев-2014&amp;quot;&amp;gt;{{cite web|author=Александр Андреев|title=Поворот на Восток|url=https://ria.ru/columns/20140521/1008730350.html|date=2014-05-21|publisher=РИА Новости|access-date=2017-03-27|language=ru|website=www.ria.ru|lang=ru|archive-date=2017-03-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20170328021421/https://ria.ru/columns/20140521/1008730350.html|deadlink=no}}&amp;lt;/ref&amp;gt;. Тиде «савыртыш» АТР-ысе шуко элын касвел санкцийым шотыш налдымыштлан кӧра шукталтын, тиде тыгак Российым кугу эҥгек деч утарен. Тыге Азиат-Тихийокеан кумдык Российлан углеводород ден саргуралым ужалыме у экспорт пазар лийын, касвелысе капиталым алмаштыме шотышто у технологий дене ончыко лектын&amp;lt;ref name=&amp;quot;Дипломат&amp;quot;&amp;gt;{{Cite web|url=https://thediplomat.com/2020/01/has-russias-pivot-to-asia-worked/|title=Has Russia’s Pivot to Asia Worked?|website=thediplomat.com|access-date=2022-04-16|archive-date=2022-04-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20220402171247/https://thediplomat.com/2020/01/has-russias-pivot-to-asia-worked/|deadlink=no}}&amp;lt;/ref&amp;gt;.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
[[Файл:Brics Leaders 2017.jpg|мини|БРИКС элласе вуйлатыше-влак 2017 ийыште|256x256пкс]]&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
2012 ий октябрьыште Путин «Газпромлан» газпуч проектым ончаш пуэн, варажым тиде проект «Сибирьын вийже» лӱмым налын&amp;lt;ref&amp;gt;[https://news.ykt.ru/article/7679 Газопровод «Якутия — Хабаровск — Владивосток» получил название «Сила Сибири»] {{Wayback|url=https://news.ykt.ru/article/7679 |date=20191204173316 }} // News.Ykt.Ru&amp;lt;/ref&amp;gt;. Китайыш газым газпуч дене тулымаш 2019 ий 2 декабрьыште тӱҥалын&amp;lt;ref name=&amp;quot;:zapusk&amp;quot;&amp;gt;{{cite web|url=https://tass.ru/ekonomika/7242223|title=Россия начала поставки газа в Китай по газопроводу «Сила Сибири»|publisher=ТАСС |access-date=2019-12-02|lang=ru|archive-date=2019-12-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20191202092110/https://tass.ru/ekonomika/7242223|deadlink=no}}&amp;lt;/ref&amp;gt;. «Эрвел Сибирь — Тихий океан» пучпроводым пашаш колтымо дене Россий Китайыш эн кугу нефтьым тулышо лийын, тыгодым Садовскысе Аравийым шыгыремден. 2014 ий гыч Россий Китай ден Индийысе инвестор-влаклан шке тулышо секторжым да транспорт инфраструктуржым почын&amp;lt;ref name=&amp;quot;Дипломат&amp;quot; /&amp;gt;.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Россий ден Китай дене кыл аралалтме технологий шотыштат вияҥын, Российын полшымыж дене Китайыште ракете керылтмаш нерген ончылгоч шижтарыше кышкар ышталтеш&amp;lt;ref&amp;gt;{{Cite web |url=https://www.rbc.ru/rbcfreenews/5dfb895d9a794731a715f8ed |title=Путин заявил об отсутствии планов по созданию военного союза с Китаем // РБК, 19.12.2019 |access-date=2022-04-16 |archive-date=2021-06-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210607235912/https://www.rbc.ru/rbcfreenews/5dfb895d9a794731a715f8ed |deadlink=no }}&amp;lt;/ref&amp;gt;.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
2022 ий февральыште Украиныште пудыранчык тарваныме годым Китай нигӧн могырышкат ушныдымо (нейтралитет) кумылым ончыктен, Российын у кумдыкшымат шотыш налын огыл, но Россий ваштареш санкций деке ушнен огыл, 2023 ий февраль тылзыште тыныс илышым ыштыме нерген 12 темлымашан шке планжым темлен, тыгодым россий сарзе-влакым утарыме кумдык гыч мӧҥгеш пӧртылташ темлен огыл&amp;lt;ref&amp;gt;[https://www.rbc.ru/politics/24/02/2023/63f80f5d9a7947dbaf8ab785 РБК, 24 февраля 2023. Китай опубликовал план урегулирования конфликта на Украине из 12 пунктов]&amp;lt;/ref&amp;gt;.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
2023 ий мартыште да октябрьыште Москошто да Пекиныште Путин ден Си Цзиньпин вашлийын мутланеныт. Шошым кок вуйлатыше Йӱдвел теҥыз корным вияҥдыме шотышто паша орган нерген ойым пидыныт, «Сибирьын вийже-2» газкорным чоҥымо нерген тӱҥ йӧным рашемденыт, Россий гыч Китайыш Монголий гоч транспорт коридорым цифровизацийлыме нерген кутырен келшеныт. Россий ден китай лидер-влак шуко поляран тыныс тӱням ыштыме нерген увертареныт, тудын рӱдыжлан США ден Европым ойырен огытыл. Октябрьысе «Ик кумдык — ик корно» форумышто Россий ден Китай политике вашкылым келгемдаш кутырен келшеныт, кажне кугыжанышын вияҥаш праван улмыжым палемденыт, Израиль ден Палестина кокласе вашшогымашын пӱсеммым, тыгак кок пошкудо-кугыжаныш кокласе икмыняр йодышым каҥашеныт. Путин ден Си Цзиньпинын пырля лукмо уверыштышт Россий ден Китай кокласе кылым «у эпохыш пурышо, чыла шотыштат йолташла келшене илыме да вашполышым пуышо кыл» ман каласеныт&amp;lt;ref&amp;gt;[https://ria.ru/20230321/politika-1859497959.html РИА Новости, 21 марта 2023. «На верной стороне истории». О чем договорились Путин и Си Цзиньпин]&amp;lt;/ref&amp;gt;&amp;lt;ref&amp;gt;[https://iz.ru/1591370/2023-10-18/putin-rasskazal-podrobnosti-peregovorov-s-si-tczinpinom-v-pekine Известия, 18 октября 2023. Путин рассказал подробности переговоров с Си Цзиньпином в Пекине. Путин: с главой КНР обсуждались двусторонняя повестка и Ближний Восток]&amp;lt;/ref&amp;gt;&amp;lt;ref&amp;gt;[https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/17336721 ТАСС, 22 марта 2023. «Новая глава в отношениях»: мировые СМИ о визите Си Цзиньпина в Россию]&amp;lt;/ref&amp;gt;&amp;lt;ref&amp;gt;[https://www.vedomosti.ru/politics/articles/2023/10/16/1000872-putin-nachnet-vizit-v-kitai Ведомости, 16 октября 2023. В графике Путина — посещение глобального форума, полномасштабные переговоры с Си и встречи с еще четырьмя лидерами]&amp;lt;/ref&amp;gt;&amp;lt;ref&amp;gt;[https://www.kommersant.ru/doc/5888092 Коммерсантъ, 21 марта 2023. Главные заявления Владимира Путина и Си Цзиньпина по итогам переговоров в Кремле]&amp;lt;/ref&amp;gt;.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
2024 ийыште, президент сайлымаш деч вара Путинын икымше йотэлыш лектын коштмыжо Китайыште лийын&amp;lt;ref&amp;gt;[https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/20489623 ТАСС, 9 апреля 2024. МИД РФ: государственный визит Путина в Китай предстоит в 2024 году]&amp;lt;/ref&amp;gt;.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
==== Крымын Россий дек ушнымыж деч вара Украина дене кыл ====&lt;br /&gt;
{{Смотри также|Россий-украин кыл|Россий Федерацийыш Крымым ушымаш|Украинысе сар паша (2022 ий гыч)|Руш ден украин-влакын ик историйышт нерген}}&lt;br /&gt;
{{Смотри также|Крым кӱвар}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
[[Файл:Putin with Vladimir Konstantinov, Sergey Aksyonov and Alexey Chaly 4.jpeg|мини|Крым ден Севастополь олам Россий кышкарыш налме нерген келшыкеш кидпалым пыштымаш. Моско, Кремль, 2014 ий 18 март|альт=]]&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
2014 ий 19 мартыште, Крымын Россий кышкарыш пурымо вес кечынже, Путин Керченский пролив гоч автомобиль ден кӱртньыгорно кӱварым чоҥаш задачым шынден&amp;lt;ref name=&amp;quot;sovm&amp;quot;&amp;gt;{{cite web|title=Керченский мост будет автомобильным и железнодорожным|url=https://tass.ru/ekonomika/1058894|publisher=ТАСС |date=19 марта 2014|access-date=2018-02-08|archive-date=2018-05-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20180518214954/http://tass.ru/ekonomika/1058894|deadlink=no}}&amp;lt;/ref&amp;gt;, тиде пелотрон Россий дене ушнымаште тӱҥ паша семын аклалтын&amp;lt;ref name=&amp;quot;:3&amp;quot;&amp;gt;{{cite web|url=https://www.theguardian.com/world/2017/aug/31/russia-bridge-link-crimea-moves-nearer-completion-ukraine|title=Russia&#039;s bridge link with Crimea moves nearer to completion|author=Shaun Walker|date=2017-08-31|publisher=the Guardian|lang=en|access-date=2018-06-07|archive-date=2021-09-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20210914115340/https://www.theguardian.com/world/2017/aug/31/russia-bridge-link-crimea-moves-nearer-completion-ukraine|deadlink=no}}&amp;lt;/ref&amp;gt;. 2018 ий 15 майыште Путин Крым кӱварын автокорно ужашыжым почмаште лийын&amp;lt;ref&amp;gt;{{Cite news|title=Открытие автодорожной части Крымского моста|url=http://kremlin.ru/events/president/news/57472|work=Kremlin.ru|date=2018-05-15|access-date=2018-05-15|language=ru|accessdate=2022-04-16|archivedate=2021-12-31|archiveurl=https://web.archive.org/web/20211231091526/http://kremlin.ru/events/president/news/57472}}&amp;lt;/ref&amp;gt;. 2019 ий 23 декабрьыште кӱртньыгорно ужашым почмо&amp;lt;ref&amp;gt;{{Cite web|url=https://tass.ru/obschestvo/7404565|title=Путин открыл железнодорожное движение по Крымскому мосту|publisher=ТАСС |access-date=2019-12-23|lang=ru|archive-date=2020-04-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20200413163204/https://tass.ru/obschestvo/7404565|deadlink=no}}&amp;lt;/ref&amp;gt;.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
2019 ий 11 июльышто украин велым темлыме почеш, президент-влак Путин ден Зеленский коклаште икымше телефон мутланымаш лийын&amp;lt;ref&amp;gt;[https://www.rbc.ru/politics/11/07/2019/5d2767fe9a794793251a7f26 Киев назвал ключевую тему разговора Путина с Зеленским] {{Wayback|url=https://www.rbc.ru/politics/11/07/2019/5d2767fe9a794793251a7f26 |date=20190711201014 }} // РБК, 11.07.2019&amp;lt;/ref&amp;gt;, тиде кучалтше еҥ-влакым утарыме шотышто чолган тыршымашке конден.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
2019 ий 9 декабрьыште Парижыште «нормандийысе нылытан» / «нормандская четвёрка» саммитше — 2016 ий деч вара лидер-влакын икымше вашлиймашышт эртен. Саммит жапыште тыгак президент-влак Путин ден Зеленскийын кок могыран икымше да пытартыш вашлиймашышт лийын&amp;lt;ref name=&amp;quot;главное&amp;quot;&amp;gt;{{Cite web|url=https://www.kommersant.ru/doc/4187813|title=«Есть ли потепление? Я думаю, что да»|date=9 дек. 2019 г.|website=«Коммерсантъ»|access-date=2022-04-16|archive-date=2019-12-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20191212133113/https://www.kommersant.ru/doc/4187813|deadlink=no}}&amp;lt;/ref&amp;gt;&amp;lt;ref&amp;gt;{{Cite web|url=http://kremlin.ru/supplement/5465|title=Совместно согласованные итоги Парижского саммита «Нормандского формата»|website=kremlin.ru|access-date=2022-04-16|archive-date=2019-12-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20191212081104/http://www.kremlin.ru/supplement/5465|deadlink=no}}&amp;lt;/ref&amp;gt;.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
2021 ийыште Россий США да НАТО эл-влак деч эрвелыш шарлен кертме деч гарантийым, Украиным НАТО-ш пурташ огыл, НАТО блокым 1997 ийысе чекыш пӧртылташ, да Россий дене чекланыше эллаште ударлын ончык кайыме саргурал кышкарым вераҥдыме деч шӧрлаш йодын&amp;lt;ref name=&amp;quot;автоссылка151&amp;quot; /&amp;gt;&amp;lt;ref name=&amp;quot;Итог2021&amp;quot;&amp;gt;{{Cite web|url=https://www.kommersant.ru/doc/5154624|title=Остросюжетная внешняя политика|date=30 дек. 2021 г.|website=«Коммерсантъ»|access-date=2022-07-28|archive-date=2022-01-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20220122020623/https://www.kommersant.ru/doc/5154624|deadlink=no}}&amp;lt;/ref&amp;gt;. Российын тӱҥ йодмашыж-влакым НАТО кӱлешлан шотлен огыл.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
[[Файл:Владимир Путин в 2023 году.jpg|thumb|Владимир Путин 2023 ий 21 февральыште Гостиный дворышто Федерал погынымашлан ойлымыж годым]]&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
2022 ий 21 февральыште Путин ДНР-ым да ЛНР-ым шотлымо нерген кӱштыкеш кидпалым пыштен&amp;lt;ref name=&amp;quot;vedomosti.ru&amp;quot;&amp;gt;{{Cite web|url=https://www.vedomosti.ru/politics/news/2022/02/21/910347-putin-zayavil-sholtsu-i-makronu-namerenii-podpisat-ukaz|title=Путин заявил Шольцу и Макрону о намерении подписать указ о признании ДНР и ЛНР|website=Ведомости|access-date=2022-04-16|archive-date=2022-03-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20220317185604/https://www.vedomosti.ru/politics/news/2022/02/21/910347-putin-zayavil-sholtsu-i-makronu-namerenii-podpisat-ukaz|deadlink=no}}&amp;lt;/ref&amp;gt;, а 24 февральыште Путинын пунчалже почеш Лӱмын ыштыме сар операцийым тӱҥалме.&lt;br /&gt;
2024 ий 14 июньышто Путин, вашшогымашым тӧрлаш, тулым чарыме да мутланаш тӱҥалме тӱҥ йӧн-влак дене палдарен. Российын йодмашыже тыгай лийын: украин сарзе-влакым Донецк, Луганск республикыла гыч, Запорожье кундем гыч Украина кумдыкыш пурымо жапысе административ чекше марте лукташ; Украинын статусшо нейтралне лийшаш, блок деч ӧрдыжтӧ, да атомдыме лийышаш; Крымын, Севастопольын, ДНР-ын, ЛНР-ын, Херсон и Запорожье кундемын статусыштым тӱнямбал келшыклаште российысе регион семын ончыкташ; Россий ваштареш чыла касвел санкцийым шӧраш&amp;lt;ref name=&amp;quot;Условия&amp;quot; &amp;gt;[https://www.rbc.ru/politics/14/06/2024/666c19bf9a7947470e6ebe4b? РБК, 14 июня 2024. Путин назвал условия прекращения огня и начала переговоров]&amp;lt;/ref&amp;gt;. СВО жапыште украинысе лӱмын ыштыме службо-влак ик гана огыл президент Путиным пушташ тӧченыт, но россий кугыжанышым вуйлатыше ваштареш чыла террор актым чарен шогалтыме&amp;lt;ref&amp;gt;{{Cite web|url=https://www.rbc.ru/politics/13/07/2024/669263df9a7947a1b8df4b7d?|title=Буданов рассказал о попытках покушения на Путина|website=РБК|date=2024-07-13|access-date=2024-07-13}}&amp;lt;/ref&amp;gt;.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Российысе кугу амалкалче-влак дене кыл ===&lt;br /&gt;
1980-шо ийла мучаште, КГБ-ын дрезденысе резидентурышто пырля пашам ыштыме жап гыч Путин Николай Токарев ден Сергей Чемезов деке лишыл улеш&amp;lt;ref&amp;gt;[https://www.rbc.ru/society/08/05/2017/590fffe39a7947866e52b760 РБК, 8 мая 2017. Путин навестил своего бывшего начальника по резидентуре КГБ в Дрездене]&amp;lt;/ref&amp;gt;&amp;lt;ref&amp;gt;{{Cite web|url=https://www.vedomosti.ru/library/articles/2013/02/11/revizor_iz_razvedochnoj_partii|title=Николай Токарев: путь от КГБ до «Транснефти»|website=Ведомости|access-date=2022-04-16|archive-date=2022-03-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20220325183810/https://www.vedomosti.ru/library/articles/2013/02/11/revizor_iz_razvedochnoj_partii|deadlink=no}}&amp;lt;/ref&amp;gt;.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
2013 ий декабрьыште российысе да тӱнямбал прессын тӱткылыкыштым Путинын лу ий эрык деч посна кучымо деч вара Ходорковскийым серлагыме йодыш авалтен, тиде Сочисе олимпиаде деч ончыч Российын сынжым саештараш тыршыме семын аклалтын&amp;lt;ref&amp;gt;{{Cite web |url=https://inosmi.ru/russia/20131220/215899291.html#ixzz2oaEkxkq2 |title=Почему Путин сказал, что помилует Ходорковского {{!}} ИноСМИ |access-date=2022-04-16 |archive-date=2021-06-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210614143626/https://inosmi.ru/russia/20131220/215899291.html#ixzz2oaEkxkq2 |deadlink=no }}&amp;lt;/ref&amp;gt;&amp;lt;ref&amp;gt;{{Cite web |url=https://inosmi.ru/russia/20131224/215977515.html |title=Освобождение Михаила Ходорковского — милость князя Путина {{!}} ИноСМИ |access-date=2022-04-16 |archive-date=2021-06-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210607235841/https://inosmi.ru/russia/20131224/215977515.html |deadlink=no }}&amp;lt;/ref&amp;gt;.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
2014 ий мартыште США «Россия» банк ваштареш санкцийым увертарен&amp;lt;ref&amp;gt;{{Cite web|url=https://www.archives.gov/federal-register/executive-orders/2014.html|title=2014 Executive Orders Signed by Barack Obama|date=26 авг. 2016 г.|website=National Archives|access-date=2022-04-16|archive-date=2022-03-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20220313143754/https://www.archives.gov/federal-register/executive-orders/2014.html|deadlink=no}}&amp;lt;/ref&amp;gt;, тудым «Россий Федераций кучемыште кугу олмым айлыше» да кугу бизнесъеҥ-влакын «шке банкышт» ман лӱмденыт, нуным президент Путин дене паша кыл кучышылан шотленыт (Геннадий Тимченко, иза-шольо Аркадий ден Борис Ротенберг, Юрий Ковальчук). Шукертсе келшымаш кыл Путиным виолончелист да амалкалче Сергей Ролдугин дене кылден&amp;lt;ref&amp;gt;[https://www.rbc.ru/politics/29/03/2016/56fa69d79a794784efde8629 РБК, 29 марта 2016. Информационный вброс: что известно про друга президента Сергея Ролдугина]&amp;lt;/ref&amp;gt;.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Критике ===&lt;br /&gt;
Тӱнясе тӱрлӧ элын савыктышыже-влак Путинын ончылгочак палемдыме кугыжаныш, виктер вуйлатыше, королевствын пагалымыже, римский Папа дене вашлиймашке вараш кодын толмыжым палемдат&amp;lt;ref&amp;gt;{{Cite web |url=https://www.rbc.ru/photoreport/11/06/2015/5579717a9a79477cfe19fcf7 |title=Часов не замечает: к кому и на сколько опаздывал Путин |access-date=2022-04-16 |archive-date=2022-04-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220401112549/https://www.rbc.ru/photoreport/11/06/2015/5579717a9a79477cfe19fcf7 |deadlink=no }}&amp;lt;/ref&amp;gt;.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Путинлан ваштареш шогышо-влакын туран луктын ойлымо статья-влакым шымлышыла, Массачусетск институтысо русистке, профессор Элизабет Вуд шекланен&amp;lt;ref&amp;gt;[https://www.wilsoncenter.org/person/elizabeth-wood Elizabeth A. Wood] {{Wayback|url=https://www.wilsoncenter.org/person/elizabeth-wood |date=20210709183827 }} Wilson Center Home&amp;lt;/ref&amp;gt;: оппозиционер-влак националист (але ксенофобий) шӱлышым (риторика) либерализм дене лугаш тӧчат, а шке ӱжыкмутыштым Путиным «шемемден» ойлымо дене негызлат. Политике ваштареш улмым ончыктымо эн проста йӧнлан вуйлатыме режим дене политике вуйлатышым иктӧр шынден кержалтмаш (нападке) шотлалтеш гынат, тыгайже пӱтынь тӱня мучко шарлен, тысе сӱретым ончымаште, Вудын шонымаштыже, оппозиционер-влакын ваштарешлык чолгалыкышт айдеме кокласе мыскылыме сыным путырак налын&amp;lt;ref&amp;gt;{{публикация|книга|заглавие=Roots of Russia’s War in Ukraine|ссылка=|год=2016|автор=Wood|ref=|автор имя=Elizabeth|вид=|часть=Personal Attacks on Vladimir Putin, 2011–12|часть ссылка=|часть вид=|основной автор=|ответственный=|издание=|место=Washington, D.C.|издательство=Woodrow Wilson Center Press|pages=103—104|тираж=|isbn=9780231801386}}&amp;lt;/ref&amp;gt;.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Россий президентым Украинысе сӧйлан кӧра шылталышыла, Польшын экс-премьерже Матеуш Моравецкий [[2024|2024 ий]] январьыште Express савыктышлан пуымо интервьюштыжо палемден: Российын да президент Путинын «тӱнямбал политикыште кугу шапаш вийже (ресурсшо), стратегий келгытше, чытышыже уло»&amp;lt;ref&amp;gt;[https://www.rbc.ru/politics/13/01/2024/65a260ed9a79470d528df74d? РБК, 13 января 2024. Экс-премьер Польши заявил о «глубоко тревожной» ситуации на Украине]&amp;lt;/ref&amp;gt;.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
2024 ий июньышто лӱмлӧ британ политик Reform UK пурла партийын ончылъеҥже Найджел Фараж, Би-би-си-лан интервьюштыжо, Путин нерген шонкалышыжла каласен: Путин тудлан айдеме семын ок келше, но «политик пашаеҥ семын тудым куанен ончем»&amp;lt;ref&amp;gt;[https://www.rbc.ru/politics/22/06/2024/667626869a794718ed7e42be РБК, 22 июня 2024. Идеолог Brexit заявил, что конфликт Москвы и Киева спровоцировал Запад]&amp;lt;/ref&amp;gt;.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Коррупций да налогым тӱлыдымӧ дене кучедалмаш ===&lt;br /&gt;
{{Основная статья|Российыште коррупций}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
2006 ийыште президент Путин Россий лӱм дене коррупций ваштареш ООН-ын конвенцийеш кидпалым пыштен. 2012 ий гыч Путин Коррупций ваштареш кучедалме шотышто икмыняр калыкле планеш кидым пыштен. 2012 ийыште президентын олмыш Путинын шогалмеке, тудын эскерымыж да кӧнымыж почеш у антикоррупционный паша почылтын, коррупций дене кылдалтше кӱкшӧ олмым айлыше&amp;lt;ref&amp;gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://www.gazeta.ru/politics/2017/04/04_a_10610741.shtml|title=25 лет коррупционной «заразе»|website=Газета.Ru|access-date=2022-10-27|archive-date=2022-10-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20221027103439/https://www.gazeta.ru/politics/2017/04/04_a_10610741.shtml|deadlink=no}}&amp;lt;/ref&amp;gt; чинъеҥ, губернатор, амалкалче-влакым эрык деч посна кодымо. Судын титаклыме пунчалже почеш кугу лӱман-влак кужу пагытлан эрык деч посна кодыныт: Алексей Улюкаев, Никита Белых, Александр Хорошавин, Сергей Фургал, Виктор Ишаев, Леонид Маркелов, Вячеслав Гайзер, Вячеслав Дудка, Андрей Нелидов, Николай Подгорнов, Владимир Торлопов, Николай Денин, Александр Прохоров, Александр Реймер, Михаил Ходорковский, Рауф Арашуков, Магомедов иза-шольо-влак&amp;lt;ref&amp;gt;[https://tass.ru/info/17017975 ТАСС, 10 февраля 2023. Кого из бывших губернаторов приговорили к реальным срокам заключения]&amp;lt;/ref&amp;gt;&amp;lt;ref&amp;gt;[https://www.rbc.ru/society/01/12/2022/637f0e229a79473add85ed55 РБК, 1 декабря 2022. Суд приговорил братьев Магомедовых к 19 и 18 годам лишения свободы]&amp;lt;/ref&amp;gt; да молат.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
2023—2024 ийлаште РФ Аралтыш министерствын кӱшыл чинъеҥже-влак ваштареш антикоррупций паша толкынла нӧлталалтын, тидын годым лу дене кӱкшӧ олмышто шинчыше еҥ-влакын пашашт негызеш уголовный делам почмо, ты радамыште чоҥымо да тылысе йӧным ситарыме шотышто министрын кок алмаштышыже, кадр шотышто Тӱҥ управленийын начальникше улыт&amp;lt;ref&amp;gt;[https://lenta.ru/news/2024/07/12/v-gosdume-raskryli-masshtab-vorovstva-v-minoborony/ Lenta.ru, 12 b.kz 2024/ В Госдуме раскрыли масштаб воровства в Минобороны]&amp;lt;/ref&amp;gt;&amp;lt;ref&amp;gt;[https://www.kommersant.ru/doc/6834832 Коммерсантъ, 13 июля 2024. В деле бывшего замминистра обороны Иванова могут появиться новые фигуранты]&amp;lt;/ref&amp;gt;.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
2010 ийла тӱҥалтыште Российыште кугыжаныш закупокым электрон кышкар гоч шукташ тӱҥалыныт, ондак мер калык деч шылтен ыштыме паша-влак ятырлан куштылемыныт да вошткойшо лийыныт.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Ernst &amp;amp; Young британ компанийын 2012 ийыште шымлымыж почеш, 2011 ийыште Российыште коррупций риск ятырлан иземын да ятыр шотышто тӱнямбал кокла кӱкшыт деч изирак лийын. Тыге, 2011 ийыште Российыште йодыштмо менеджер-влак гыч 39 % бизнесым аралаш да корпоратив пайдам налаш пӧлек оксам пуаш кӱлмӧ нерген ойлен гын, 2012 ийыште тыгай 16 % лийын&amp;lt;ref&amp;gt;{{Cite web|url=https://www.vedomosti.ru/management/articles/2012/05/29/ey_korrupciya_v_rossii_padaet|title=Ernst &amp;amp; Young отметила снижение коррупционных рисков в России|website=Ведомости|access-date=2022-04-16|archive-date=2022-04-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20220408190737/https://www.vedomosti.ru/management/articles/2012/05/29/ey_korrupciya_v_rossii_padaet|deadlink=no}}&amp;lt;/ref&amp;gt;.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== МУС-ын титаклымашыже ===&lt;br /&gt;
2023 ий [[17 ӱярня|17 мартыште]] Тӱнямбал уголовный суд В. Путиным да М. Львова-Беловам арестоваяш ордерым пуэн. Уголовный судын уверже почеш, Путин ден Львова-Белова «ончылгоч увертарыме почеш, сарысе титаклан мутым кучат», тыгайлан суд Россий Украине кокласе вашшогымаш годым Российын кучымаште улшо мланде гыч украин йоча-влакын тӧртыкдымын депортироватлымым шотла.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Россий вел титаклымашым ӧрдыжтара, тудо Тӱнямбал уголовный судын юрисдикцийжым чынлан ок шотло. Пресс-секретарь Дмитрий Песковын пеҥгыдемдымыж почеш, РФ-се права могыр гыч ончаш гын, судын пунчалже-влак «нимолан йӧрдымӧ» улыт&amp;lt;ref&amp;gt;[https://www.rbc.ru/politics/17/03/2023/641486bf9a79479594d1fb8a РБК, 17 марта 2023. Суд в Гааге выдал ордер на арест Путина и Львовой-Беловой]&amp;lt;/ref&amp;gt;.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Тӱняумылымаш, политике ончалтыш, юмыйӱла кумыл ==&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Тӱняумылымаш ===&lt;br /&gt;
Политолог ден журналист-влак Владимир Путиным политике кумылжо дене консерватор-влак радамыш пуртат.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Философ ден историк-влак коклаште, кудын ойыштым Путин чӱчкыдын ушештара, утларакшым пурла консерватор-влак улыт: И. А. Ильин&amp;lt;ref&amp;gt;&#039;&#039;Гнездилов А.&#039;&#039; Иван Ильин и идеология Кремля // [https://www.yabloko.ru/files/democrat2.pdf Демократ, 12.22] {{Wayback|url=https://www.yabloko.ru/files/democrat2.pdf |date=20230105090925 }}, с. 14—18&amp;lt;/ref&amp;gt;, К. Н. Леонтьев, Л. Н. Гумилёв, Н. А. Бердяев, Н. М. Карамзин, Д. И. Менделеев, В. С. Соловьёв. Йӧратыме философшылан политолог-влак И. А. Ильиным шотлат&amp;lt;ref&amp;gt;{{cite web|title=В поисках мудрости|url=https://www.kommersant.ru/doc/2383840|website=Коммерсант. Власть|access-date=2019-01-09|archive-date=2019-01-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20190110073640/https://www.kommersant.ru/doc/2383840|deadlink=no}}&amp;lt;/ref&amp;gt;.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Философ Мишель Ельчанинов Путинын тӱняужмыжын тӱҥ сынжым тыге радамлен пуэн: консерватизм, касвелдыме, шке семын вияҥме «руш корно» теорий да ервазийлык. Путинын тӱняумылымаштыже эртыше совет илыш шке палыжым коден&amp;lt;ref&amp;gt;{{cite web|title=Цели Путина, идеология России|url=https://inosmi.ru/politic/20160505/236420932.html|website=Frankfurter Allgemeine Zeitung|access-date=2019-01-09|archive-date=2019-01-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20190110015003/https://inosmi.ru/politic/20160505/236420932.html|deadlink=no}}&amp;lt;/ref&amp;gt;.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
2011 ден 2013 ийлаште Путин шкенжым «коммунистдыме консерватор»&amp;lt;ref&amp;gt;&#039;&#039;Тьерри де Монбриаль&#039;&#039; Русский дневник: 1977—2011. — М., Аспект-Пресс, 2019. — ISBN 978-5-7567-1027-4. — с. 447&amp;lt;/ref&amp;gt; да консерватор дек тайныше прагматик ман аклен&amp;lt;ref&amp;gt;{{Cite web |url=https://rg.ru/2013/09/04/intervue.html |title=Путин дал интервью агентству «Ассошиэйтед Пресс» и Первому каналу — Российская газета |access-date=2016-07-11 |archive-date=2013-09-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130907054927/https://rg.ru/2013/09/04/intervue.html |deadlink=no }}&amp;lt;/ref&amp;gt;, 2014 ийыште шкенжым либерал-влак пелен улшылан шотлен&amp;lt;ref&amp;gt;{{Cite web|url=https://www.rbc.ru/politics/19/01/2014/570416189a794761c0ce5bf4|title=В.Путин подтвердил, что он «настоящий либерал»|publisher=РБК|access-date=2018-06-15|archive-date=2018-06-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20180615112722/https://www.rbc.ru/politics/19/01/2014/570416189a794761c0ce5bf4|deadlink=no}}&amp;lt;/ref&amp;gt; да «Российын эн кугу националистше» манын&amp;lt;ref name=&amp;quot;Ведомости&amp;quot;&amp;gt;{{Cite web|url=https://www.vedomosti.ru/politics/news/2014/10/24/putin-ya-samyj-bolshoj-nacionalist-v-rossii|title=Путин: Самый большой националист в России - это я|publisher=Ведомости|access-date=2018-06-15|archive-date=2018-09-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20180923235922/https://www.vedomosti.ru/politics/news/2014/10/24/putin-ya-samyj-bolshoj-nacionalist-v-rossii|deadlink=no}}&amp;lt;/ref&amp;gt; (2018 ийыште Российыште «эн чын да пайдале лектышан националист» марте ешарен рашемден&amp;lt;ref&amp;gt;{{Cite web|url=https://www.rbc.ru/politics/18/10/2018/5bc887819a79471a48978647|title=Путин назвал себя самым эффективным националистом|publisher=РБК|access-date=2018-10-18|archive-date=2018-10-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20181018171241/https://www.rbc.ru/politics/18/10/2018/5bc887819a79471a48978647|deadlink=no}}&amp;lt;/ref&amp;gt;). Тидын годым Путин «Россий — руш-влаклан» шонымашым шылтален (2021 ийыште «пещерысе национализмын» ӱжыкмутшо ман ойлен)&amp;lt;ref&amp;gt;{{Cite news|title=Путин счел лозунг «Россия для русских» вредным для страны|url=https://www.rbc.ru/politics/17/02/2021/602cea0a9a7947077d8a8070|website=РБК|date=17 фев 2021}}&amp;lt;/ref&amp;gt;, тудым сепаратист да ирредентист амбицийлан ваштарешлыше ман ойлен — 2022 ийыште ик телемутланымаштыже тудо увертарен: тудын тӱҥ шонымашыже «руш калыкым чумыраш». Песковын мутшо почеш, Путин йӱштын да «ӱшан деч посна» монархийым онча&amp;lt;ref&amp;gt;{{cite web|url=https://www.vedomosti.ru/politics/news/2017/03/15/681255-peskov-putin-monarhiyu|title=Песков: Путин относится к монархии без оптимизма|date=2017-03-15|publisher=Ведомости|archive-url=https://web.archive.org/web/20171009195855/https://www.vedomosti.ru/politics/news/2017/03/15/681255-peskov-putin-monarhiyu|archive-date=2017-10-09|access-date=2017-09-10|deadlink=no}}&amp;lt;/ref&amp;gt; — 2016 ийыште Путин шкежак каласен: тудлан эреак социалист шонымаш-влак келшеныт&amp;lt;ref&amp;gt;{{cite web|title=Путин: Мне до сих пор нравятся коммунистические идеи, я не выбрасывал партбилет|url=https://www.vedomosti.ru/politics/news/2016/01/25/625382-putin-kommunisticheskie-idei|website=Ведомости|access-date=2019-01-09|archive-date=2019-01-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20190110014523/https://www.vedomosti.ru/politics/news/2016/01/25/625382-putin-kommunisticheskie-idei|deadlink=no}}&amp;lt;/ref&amp;gt;.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Путин сталинизмым осал шӱлышыш савырыме ваштареш шоген, тыгак тудым шылталыше-влак южгунам сталинист семын акленыт&amp;lt;ref&amp;gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://www.rbc.ru/opinions/politics/19/06/2017/5947a0bf9a79471cdbd8ec4f|title=Путин и Сталин: в чем проблема «демонизации» истории|website=РБК|access-date=2023-03-06}}&amp;lt;/ref&amp;gt;, но Алексей Венедиктовын пеҥгыдемден ойлымыж почеш, «Путин — сталинист огыл, да тудо [[Сталин, Иосиф Виссарионович|Сталиным]] ок йӧрате», а руш монарх-шамыч гыч Екатеринам эн чот чонеш шыҥышылан шотла. Путинын [[Ленин, Владимир Ильич|Лениным]] да тудын СССР-ште калыкле-кугыжанышым чоҥымо модельже-влакым, 1922 ийыште СССР-ым ыштыме годым Донбассын, Харьковын, Малороссийын чылт руш мланде кумдыкым Украин ССР кышкарыш пуртымыжым да ушемысе кугыжаныш гыч ойырлымо марте шке вуя илаш правам пуымыжым шылталымыж нерген кумдан палат. Тидын дене пырля Путин Йошкар площадьыште В. И. Ленинын Мавзолейжым петырыме нерген радикал йодмаш дене келшен огыл&amp;lt;ref&amp;gt;[https://www.rbc.ru/opinions/politics/26/01/2016/56a7858e9a79477cc8cc27d7 РБК, 26 января 2016. Александр Резник. Назад в будущее: почему Путин критикует Ленина]&amp;lt;/ref&amp;gt;.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Путин чӱчкыдынак касвел политик-влакын кучылтмо «&#039;&#039;правил почеш негызлыме шот-радам&#039;&#039;» / «&#039;&#039;порядок, основанный на правилах&#039;&#039;» умылымашым шылтала — чынже ден нигӧат ок пале, кӧ, кунам да мо негызеш Россий деч посна ты правилым палемден&amp;lt;ref&amp;gt;[https://tass.ru/politika/19021503 ТАСС, 16 октября 2023. Путин назвал чушью западный порядок, основанный на правилах]&amp;lt;/ref&amp;gt;.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Россий да совет историй дек ончалтышыже ===&lt;br /&gt;
[[Файл:Putin BRE 4.jpg|right|thumb|left|Владимир Путин «Российысе кугу энциклопедий» тичмаш савыктышын лекмыжым палемдыме годым]]&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
[[2013|2013 ийыште]] Путин кыдалаш школышто Россий историйым туныктымо книга-влакым ик йогын дене ышташ темлен, тыге тудо историйым ваштарешлен, кокыте шонымашым шочыктышо ой деч кораҥдаш шонен&amp;lt;ref&amp;gt;* [http://top.rbc.ru/society/19/02/2013/845904.shtml В. Путин рассказал, каким должен быть новый учебник истории России] {{Wayback|url=http://top.rbc.ru/society/19/02/2013/845904.shtml |date=20130602050618 }} // РБК, 19.02.2013&lt;br /&gt;
* [http://top.rbc.ru/society/17/06/2013/862145.shtml Д. Ливанов: Изучение истории России закончится на В. Путине] {{Wayback|url=http://top.rbc.ru/society/17/06/2013/862145.shtml |date=20130622014451 }} // РБК, 17.06.2013&amp;lt;/ref&amp;gt; — школлаште российысе историйым нине учебник-влак дене туныктымаш 2016/2017 тунемме ийыште лийын.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
[[2005|2005 ийыште]] Путин СССР-ын шаланымыжым XX курымысо кугу геополитике катастрофо манын&amp;lt;ref name=&amp;quot;:21&amp;quot;&amp;gt;{{Cite web|url=http://kremlin.ru/appears/2005/04/25/1223_type63372type63374type82634_87049.shtml|title=Послание Федеральному Собранию Российской Федерации|archive-url=https://web.archive.org/web/20090629193625/http://www.kremlin.ru/appears/2005/04/25/1223_type63372type63374type82634_87049.shtml|archive-date=2009-06-29|access-date=2010-10-08|deadlink=no}}&amp;lt;/ref&amp;gt;. Тунамак тудо мер калыкым демократий сынан у Российым тӱзаташлан чумыргаш (консолидаций) ӱжын&amp;lt;ref name=&amp;quot;:21&amp;quot; /&amp;gt;.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Октябрь революцийын вождьшо В. И. Ленинын паша лектышыже да шонымашыже-влак нерген Путин тура ойлен, историйысе Российым шалатымыжлан титаклен&amp;lt;ref&amp;gt;[http://www.interfax.ru/russia/490856 Путин рассказал учёным о подрывной роли Ленина в российской истории] {{Wayback|url=http://www.interfax.ru/russia/490856|date=20160121151807}} // Интерфакс&amp;lt;/ref&amp;gt;&amp;lt;ref&amp;gt;{{Cite web|url=https://www.rbc.ru/rbcfreenews/5dfb4c919a79470a42e53bb1|title=Путин ответил на вопрос о выносе тела Ленина из Мавзолея // РБК, 19.12.19|archive-url=https://web.archive.org/web/20220402133011/https://www.rbc.ru/rbcfreenews/5dfb4c919a79470a42e53bb1|archive-date=2022-04-02|access-date=2022-04-16|deadlink=no}}&amp;lt;/ref&amp;gt;.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
[[2019|2019 ий]] декабрьыште Путин тӱнямбал ден россий форумлаште Кокымшо тӱнямбал сар тӱҥалме шотышто Касвелын мутым кучымыжыжлан икмыняр мутланымашым пӧлеклен. Путин Европарламентын резолюцийжым туран шылталымашке луктын, тыште сталинысе коммунизмын ден нацизмын осал пашаштым иктӧр аклен очыктеныт, тыгак ойленыт, пуйто Германийын да СССР-ын кок тоталитар кучем коклаште керылт пурыдымаш нерген договорлан верч сар тӱҥалын. Путинын шонымыж почеш, сӧйым тӱҥалаш чын амалым Версальысе тынысын куллык темлымашыже ыштен, Германийлан тиде «калыкле мыскылымаш» / «национальное унижение» лийын, да варажым европо кугыжаныш-влакын Германий шотышто вӱдымӧ политикышт, ончыкылык сарлан плацдармым ыштен&amp;lt;ref&amp;gt;{{Cite web |url=https://ria.ru/20191220/1562655224.html |title=Путин заявил, что его удивила резолюция ЕП об исторической памяти |date=2019-12-20 |publisher=РИА Новости |lang=ru |access-date=2019-12-25 |archive-date=2019-12-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191225132856/https://ria.ru/20191220/1562655224.html |deadlink=no }}&amp;lt;/ref&amp;gt;&amp;lt;ref&amp;gt;{{Cite web |url=https://www.interfax.ru/world/677307 |title=Москва раскритиковала Европарламент из-за принятия «антисоветской» резолюции |date=2019-09-20 |publisher=Интерфакс |lang=ru |access-date=2019-12-25 |archive-date=2019-12-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191225132855/https://www.interfax.ru/world/677307 |deadlink=no }}&amp;lt;/ref&amp;gt;. «Молотов — Риббентропын пактышт» тыныс нерген келшык радамыште пытартышлан ушештаралтын, тыгайым гитлерысе Германий [[1930|1930-шо ийлаште]] европысо моло эл-влак денат ыштен. Путин [[Польшо|Польшым]] посна шылтален да кызытсе вуйлатышыжлан «ожно мо ышталтме шотышто титаклымылан извиненийым йодаш» ойым пуэн&amp;lt;ref&amp;gt;{{Cite web|lang=en-US|url=https://foreignpolicy.com/2020/01/21/vladimir-putin-wants-to-rewrite-the-history-of-world-war-ii/|title=Vladimir Putin Wants to Rewrite the History of World War II|author=Sergey Radchenko|website=Foreign Policy|access-date=2023-02-15|archive-date=2022-02-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20220220042544/https://foreignpolicy.com/2020/01/21/vladimir-putin-wants-to-rewrite-the-history-of-world-war-ii/|deadlink=no}}&amp;lt;/ref&amp;gt;.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
2022 ий [[20 вӱдшор|20 апрельыште]] Путин князь Рюрикын тукымжо шотышто норман теорий ваштареш ойлен. Президент лиймыж годсекак ты йодыш шотышто тургыжланымыже палдырнен.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Октябрьыште Путин шке шонымыжым каласен: XVIII курымышто Емельян Пугачёвын пудыранчыкшат Россий империйысе рӱдӧ кучемын лушкыдылыкшылан кӧра лийын кертын&amp;lt;ref&amp;gt;{{Cite news|title=Путин назвал одной из причин пугачевского восстания ослабление центральной власти|url=https://tass.ru/obschestvo/15964163|website=ТАСС|date=2022-10-05|accessdate=2023-02-28|archivedate=2022-10-12|archiveurl=https://web.archive.org/web/20221012200757/https://tass.ru/obschestvo/15964163}}&amp;lt;/ref&amp;gt;.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
2023 ий январьыште, Ленинград блокадым пытарымылан 80 ий темме идалыкыште, Путин шарныктен: блокадым ыштымаште немыч-фашист войска-влак веле огыл, а «европысо эл-влакын» ӱшанъеҥыштат лийыныт, тидын нерген ондак Россий пагален илаш кӱлмӧ кумылым ончыктымыжлан кӧра, вашкылым локтылаш огыл манын, ойлен огыл&amp;lt;ref&amp;gt;[https://www.interfax.ru/russia/881221 Интерфакс, 18 января 2023. Путин заявил, что РФ не напоминала об участии европейцев в блокаде Ленинграда из-за толерантности]&amp;lt;/ref&amp;gt;.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
2023 ий шыжым Путин паледен: Совет Ушем [[1956|1956 ийыште]] [[Венгрий]]ыш, [[1968|1968 ийыште]] Чехословакийыш танк-влакым пуртымо годым йоҥылышым ыштен. «Тӱжвал политике аланыште моло калык дене келшыдымашым шочыктышо нимогай пашамат ышташ ок лий», — палемден тудо. [[Венгрий]]ыште нине мут-влакым шокшын вашлийыныт&amp;lt;ref&amp;gt;{{Cite web|lang=|url=http://kremlin.ru/events/president/news/72259|title=Пленарное заседание восьмого Восточного экономического форума. Президент России Владимир Путин принял участие в пленарном заседании восьмого Восточного экономического форума.|website=Официальный сайт президента России|date=2023-09-12|access-date=2024-08-31}}&amp;lt;/ref&amp;gt;&amp;lt;ref&amp;gt;{{Cite web|url=https://www.rbc.ru/politics/30/08/2024/66d218339a79472f8d3ffa00?|title=Глава ЕК заявила, что некоторые политики в ЕС «мутят воду» насчет Украины|website=РБК|date=2024-08-30|access-date=2024-08-31}}&amp;lt;/ref&amp;gt;.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Юмыйӱла ончалтышыже ===&lt;br /&gt;
2012 ий январьыште сайлымаш кампаний деч ончыч Путин йочаж годым православий йӱла почеш тынеш пуртымо нерген ойлен. Тынеш пуртымаш 1952 ий ноябрьыште (Микал кечын) Ленинградысе Утарыше-Преображен соборышто лийын&amp;lt;ref&amp;gt;[http://www.pravmir.ru/vladimir-putin-rasskazal-o-svoem-kreshhenii/ Владимир Путин рассказал о своём крещении. 7 января 2012] {{Wayback|url=http://www.pravmir.ru/vladimir-putin-rasskazal-o-svoem-kreshhenii/ |date=20121024162907 }} // Православие и мир&amp;lt;/ref&amp;gt;.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Путин ик гана веле огыл христиан ден коммунист идеологийым таҥастарен ойлен да пеҥгыдын ӱшандарен: коммунизмым чоҥышын Кодексыштыже тӱҥ умылымаш-влак — «эрык, иза-шольо, тӧр праван улмо, чынлык» — «чылжат Шнуй возымашым негызлат, тиде чыла тушто уло… Шонымаш-влак тӱҥ шотышто чапле улыт…, но мемнан элыште нине чапле шонымаш-влакым илышыш шыҥдарыме паша социалист-утопист-влакын возымышт дечын тораште лийын»&amp;lt;ref&amp;gt;[http://www.interfax.ru/russia/491445 Путин признался в симпатии к созвучным Библии коммунистическим идеям] {{Wayback|url=http://www.interfax.ru/russia/491445 |date=20160126091302 }} // Интерфакс, 25.01.2016&amp;lt;/ref&amp;gt;&amp;lt;ref&amp;gt;[http://www.interfax-religion.ru/atheism/?act=news&amp;amp;div=61704 Путину нравятся идеи коммунизма, он считает их созвучными библейским] {{Wayback|url=http://www.interfax-religion.ru/atheism/?act=news&amp;amp;div=61704 |date=20160202191128 }}// Интерфакс-Религия, 25.01.2016&amp;lt;/ref&amp;gt;&amp;lt;ref&amp;gt;{{Cite web |url=https://www.rbc.ru/politics/14/01/2018/5a5b2c469a79477f62cbafae |title=Путин сравнил тело Ленина в Мавзолее с мощами святых // РБК, 14.01.18 |access-date=2022-04-16 |archive-date=2022-04-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220402133352/https://www.rbc.ru/politics/14/01/2018/5a5b2c469a79477f62cbafae |deadlink=no }}&amp;lt;/ref&amp;gt;.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
[[Файл:Vladimir Putin 16 August 2001-1.jpg|upright|мини|Путин Валаамысе Утарыше-Преображен монастырьыште архимандрит Панкратий дене пырля (шолаште), 2001 ий 16 август]]&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Путин Моско да Пӱтынь Российын патриархше Алексий II дене эреак вашлийын (1999 ий 31 декабрь гыч тӱҥалын — ты кечын Борис Ельцин президент кучемым Путинлан кучыктен, — да 2000 ий 11 январьыште, кунам Путин Алексий II дене пырля Христосын шочмыжлан 2000 ий теммым Кремльыште палемдыме паремле вашлиймаште лийын, Моско да Пӱтынь Российын патриархше Кирилл дене вашлиялтеш&amp;lt;ref&amp;gt;{{cite web|url=http://www.patriarchia.ru/db/text/1992378.html|title=Председатель правительства В. В. Путин поздравил Святейшего Патриарха Кирилла с третьей годовщиной интронизации / Патриархия.ru|access-date=2013-01-29|archiveurl=https://www.webcitation.org/6E6ZNe5Rt?url=http://www.patriarchia.ru/db/text/1992378.html|archivedate=2013-02-01|deadlink=no}}&amp;lt;/ref&amp;gt;, юмылан кумалмаште лиеда, эл мучко лектын коштшыжла, православий черке ден монастырьлаш пура, юмылан вуй савымыж годым ыресла&amp;lt;ref&amp;gt;{{cite web|url=http://www.ntv.ru/novosti/411816|title=Путин на Рождество призвал помогать нуждающимся и проявлять милосердие // НТВ.Ru|access-date=2013-01-08|archive-date=2013-01-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20130107224715/http://www.ntv.ru/novosti/411816/|deadlink=no}}&amp;lt;/ref&amp;gt;.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Los Angeles Times американ савыктышын аклымыж почеш, Путин 2007 ий майыште патриарх Алексей II дене пырля йот элласе Руш православий черке ден РПЦ кокласе 80 ияш вашшогымашым пытарымаште, РПЦЗ-ын шкевуя виктараш праван черке семын РПЦ-ыш ушнымаште тӱҥ верым айлен&amp;lt;ref&amp;gt;{{cite news|url=http://www.chron.com/disp/story.mpl/world/4815010.html|date=2007-05-17|title=Russian Orthodox Church ends 80-year split|author=David Holley|publisher=Los Angeles Times|language=en|website=|accessdate=2022-04-16|archivedate=2007-05-20|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070520061933/http://www.chron.com/disp/story.mpl/world/4815010.html}}&amp;lt;/ref&amp;gt;.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Путинын шонымыш почеш, «Российын йӱлаш пурышо конфессийже-влак, да атом щитше россий кугыжанышым пеҥгыдын кучышо йыжыҥ, элнан кӧргӧ да тӱжвал лӱдыкшыдымылыклан йӧным ыштыше негыз улыт»&amp;lt;ref&amp;gt;Пресс-конференция Президента России, 1.02.2007&amp;lt;/ref&amp;gt;.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Публичный образ ==&lt;br /&gt;
[[Файл:Putin in Su-27-2.jpg|мини|249x249px|Владимир Путин Су-27 кабиныштыже, 2000 ийысе президент кампаний годым]]&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
2013 ийыште Путин, «Forbes» журналын ий еда эртарыме «тӱнян эн пагалыме еҥже-влак» рейтингыште икымше верым налын&amp;lt;ref&amp;gt;{{Cite web|url=https://www.forbes.com/sites/carolinehoward/2013/10/30/the-worlds-most-powerful-people-2013/|title=The World&#039;s Most Powerful People 2013|first=Caroline|last=Howard|website=Forbes|access-date=2022-04-16|archive-date=2017-03-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20170314065815/https://www.forbes.com/sites/carolinehoward/2013/10/30/the-worlds-most-powerful-people-2013/|deadlink=no}}&amp;lt;/ref&amp;gt;&amp;lt;ref&amp;gt;{{Cite web |url=http://ria.ru/world/20131030/973699084.html |title=РИА-Новости: Путин сместил Обаму с первого места в рейтинге Forbes |access-date=2013-10-30 |archive-date=2013-10-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131031153654/http://ria.ru/world/20131030/973699084.html |deadlink=no }}&amp;lt;/ref&amp;gt;, [[Обама, Барак|Барак Обамым]] кокымшо верыш шыгыремден. Рейтингым ыштыше-влакын шонымышт почеш, Путин 2013 ийыште &amp;quot;шке элыште да тӱнямбал ареныште куатшым ончыктышо шкевуякучышо (самодержец) семын икымше верым налын&amp;lt;ref&amp;gt;«Russian autocrat Vladimir Putin scores the highest points in 2013 because he so frequently shows his strength at home and on the global stage» ([https://www.forbes.com/sites/carolinehoward/2013/10/30/ranking-the-worlds-most-powerful-people-2013/ источник] {{Wayback|url=https://www.forbes.com/sites/carolinehoward/2013/10/30/ranking-the-worlds-most-powerful-people-2013/ |date=20220313144126 }})&amp;lt;/ref&amp;gt;. Тыгаяк иктешлымаш 2014 ийыште угычтаралтын&amp;lt;ref&amp;gt;{{cite web|url=http://www.forbes.ru/news/272499-putin-vozglavil-reiting-samykh-vliyatelnykh-lyudei-mira-po-versii-forbes|title=Путин возглавил рейтинг самых влиятельных людей мира по версии Forbes|quote=«…за год, когда Путин присоединил Крым, устроил опосредованную войну на Украину и подписал сделку стоимостью более 70 млрд долларов на строительство газопровода с Китаем (это крупнейший  строительный проект на планете), наш выбор кажется просто пророческим», — указывает журнал.|date=2014-11-05|publisher=Аксель Шпрингер Раша|access-date=2014-11-05|archive-date=2014-11-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20141105180320/http://www.forbes.ru/news/272499-putin-vozglavil-reiting-samykh-vliyatelnykh-lyudei-mira-po-versii-forbes|deadlink=no}}&amp;lt;/ref&amp;gt;, варажам 2016 ийыштат&amp;lt;ref&amp;gt;{{cite web|url= https://www.gazeta.ru/politics/news/2016/12/14/n_9454661.shtml|title= Путин в четвертый раз признан самым влиятельным человеком мира по версии Forbes|date= 2016-12-14|work= Газета.Ru|publisher= Rambler&amp;amp;Co|access-date= 2016-12-14|archiveurl= https://web.archive.org/web/20161215155334/https://www.gazeta.ru/politics/news/2016/12/14/n_9454661.shtml|archivedate= 2016-12-15|deadlink= no}}&amp;lt;/ref&amp;gt;. «Россий президент шке куатшым мланде шарын кажне лукышкыжо гаяк кумдаҥден шуктен»&amp;lt;ref&amp;gt;{{cite web|url= https://www.forbes.com/profile/vladimir-putin/|title= The World&#039;s Most Powerful People: #1 Vladimir Putin|date= 2016-12-14|work= Forbes.Com|publisher= Forbes Media LLC|access-date= 2016-12-14|lang= en|archiveurl= https://web.archive.org/web/20161206150815/http://www.forbes.com/profile/vladimir-putin/|archivedate= 2016-12-06|deadlink= no}}&amp;lt;/ref&amp;gt;&amp;lt;ref&amp;gt;[https://www.forbes.com/sites/davidewalt/2016/12/14/the-worlds-most-powerful-people-2016/#2d5508e368d8 The World’s Most Powerful People 2016] {{Wayback|url=https://www.forbes.com/sites/davidewalt/2016/12/14/the-worlds-most-powerful-people-2016/#2d5508e368d8 |date=20180105224706 }} // Forbes, 14.12.2016&amp;lt;/ref&amp;gt;.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
2015 ий октябрьыште Путин шкенжым «кӱртньӧ шулдыран кӧгӧрчен» семын аклен&amp;lt;ref&amp;gt;{{cite web|url=http://www.rbc.ru/politics/24/10/2015/562b43449a79477c52cde4c1|title=Путин назвал себя голубем с железными крыльями|publisher=РБК|archive-url=https://web.archive.org/web/20151024170815/http://www.rbc.ru/politics/24/10/2015/562b43449a79477c52cde4c1|archive-date=2015-10-24|access-date=2015-09-02|deadlink=no}}&amp;lt;/ref&amp;gt;, а айдемын чыташ лийдыме койышыж гыч шоялык ден ӱлыкшӧ умылымашым палемден&amp;lt;ref&amp;gt;{{cite web|url=https://www.rbc.ru/rbcfreenews/5a60a2fd9a7947182c2872f5?from=newsfeed|title=Песков рассказал о своей правдивости|date=2018-01-18|publisher=РБК|archive-url=https://web.archive.org/web/20180314073452/https://www.rbc.ru/rbcfreenews/5a60a2fd9a7947182c2872f5?from=newsfeed|archive-date=2018-03-14|access-date=2018-01-18|deadlink=no}}&amp;lt;/ref&amp;gt;. Дрезденыште служымо ийлаште Путин пырля пашам ыштыше-влак коклаште айыкын илымыж дене ойыртемалтын&amp;lt;ref name=&amp;quot;Токарев&amp;quot; /&amp;gt;, но 2018 ийыште тудо пивым йӧратымыж нерген чоным почын&amp;lt;ref&amp;gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://lenta.ru/news/2020/10/07/beer/|title=Путин рассказал об отказе от алкогольного напитка|website=Lenta.RU|access-date=2023-02-15|archive-date=2023-02-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20230215041334/https://lenta.ru/news/2020/10/07/beer/|deadlink=no}}&amp;lt;/ref&amp;gt;, а ончыкыжым йошкар арака ышташ кумылан улмыжымат шӧрен огыл&amp;lt;ref&amp;gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://www.rbc.ru/politics/25/01/2021/600eb4599a794707a792d2eb|title=Путин рассказал о том, чем может заняться после ухода с поста|website=РБК|date=25 янв 2021|access-date=2023-02-15|archive-date=2023-02-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20230215041332/https://www.rbc.ru/politics/25/01/2021/600eb4599a794707a792d2eb|deadlink=no}}&amp;lt;/ref&amp;gt;.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Шкем ончыктымо (имидж) акций-влак ===&lt;br /&gt;
[[Файл:2018 FIFA World Cup opening ceremony (2018-06-14) 14.jpg|мини|слева|Владимир Путин футбол дене Тӱнян XXI чемпионатшым почмо пайремыште|альт=]]&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
2008 ий [[31 сорла|31 августышто]] Путин Уссурийысе заповедникыш миен, тушто уссурийскысе тигр-влакым утарыме паша дене палыме лийын&amp;lt;ref&amp;gt;[https://iz.ru/news/433850 Известия, 31 августа 2008. Премьер-министр РФ Владимир Путин посетил в воскресенье заповедник дальневосточного отделения РАН и ознакомился с программой по изучению и спасению уссурийских тигров]&amp;lt;/ref&amp;gt;.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
[[Файл:Putin drives a yellow Lada through the Amur Highway 1.jpeg|thumb|Путин нарынчалге Лада Калина руль воктене «Амур» трассыште. 2010 ий]]&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
2010 ий [[28 вӱдшор|28 апрель]] Путин Франц-Иосиф Мландысе архипелагыш миен, тушто ош маска-влакын урлыкыштым эскерыше шанчызе-шамычын экспедиций пашашт дене палыме лийын. Ик маскалан Путин GPS-шӱйӱштым чиктен&amp;lt;ref&amp;gt;[https://rg.ru/2010/04/30/medved.html Российская газета, 29 апреля 2010. Владимир Путин надел на белого медведя спутниковый передатчик]&amp;lt;/ref&amp;gt;.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
2012 ий [[5 идым|5 сентябрьыште]] Путин Салехард лишне «Кушеват» орнитологий станцийысе экспериментыште лийын, тиде Йошкар книгаш пуртымо ош турня-влакым утарыме «Ӱшанын чоҥештымыже» проект кышкарыште эртен. [[Рязань]]ысе питомникыште ончен-куштымо куд турнялан теле жаплан шокшо велыш кайыме корным ончыкташ манын, Путин ош чием дене турня каштан вуйыштыжо мотодельтоплан дене чоҥештен, кум гана каваш нӧлтын: икымше терген чоҥештылмаш лийын, эше кокытшо турня-влак дене пырля&amp;lt;ref&amp;gt;[https://iz.ru/news/534544 Известия, 6 сентября 2012. Президент пролетел на мотодельтаплане над Обью ведя стаю стерхов, а после этого рассказал «Известиям», почему управлять истребителем было легче]&amp;lt;/ref&amp;gt;.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
[[2018|2018 ий]] кеҥежым Путин Российыште футбол дене XXI тӱнямбал чемпионатым почын&amp;lt;ref&amp;gt;[http://www.kremlin.ru/events/president/transcripts/speeches/57787 Официальный сайт президента России, 14 июня 2018. Владимир Путин принял участие в торжественной церемонии открытия чемпионата мира FIFA на стадионе «Лужники»]&amp;lt;/ref&amp;gt;.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
2019 ий июльышто Путин Кугу Ачамланде сар жапыште Щ-308 «Сёмга» подлодко кӧргеш колышо-влакым шарнен вуйым саваш, Финн икса пундашке батискаф дене волен&amp;lt;ref&amp;gt;{{Cite web |url=https://www.rbc.ru/society/23/12/2019/5dfff6609a79471b94ee3c06 |title=Адмирал сообщил о минном поле в Финском заливе перед погружением Путина // РБК, 23.12.2019 |access-date=2022-04-16 |archive-date=2021-07-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210711145025/https://www.rbc.ru/society/23/12/2019/5dfff6609a79471b94ee3c06 |deadlink=no }}&amp;lt;/ref&amp;gt;.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Чонлан келшыше паша ===&lt;br /&gt;
Курык ече дене мунчалташ йӧрата. Самбо да дзюдо дене спорт мастер. Самбо (1973) да дзюдо дене (1975) Ленинградын чемпионжо&amp;lt;ref name=&amp;quot;:2&amp;quot;&amp;gt;{{Cite web|url=https://tass.ru/info/6967925|title=Биография Владимира Путина|website=tass.ru|access-date=2022-05-28|archive-date=2019-11-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20191104125552/https://tass.ru/info/6967925|deadlink=no}}&amp;lt;/ref&amp;gt;, самбо дене Российын сулло тренерже (1998)&amp;lt;ref&amp;gt;{{Cite web |url=http://www.tvc.ru/news/show/id/72823 |title=Спортивные увлечения Владимира Путина |access-date=2022-04-16 |archive-date=2022-01-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220111175133/http://www.tvc.ru/news/show/id/72823 |deadlink=no }}&amp;lt;/ref&amp;gt;, «Паша» ДСО ЦС чемпионжо, СССР Кубокым налше призёр, «Жальгирис», «Калев» ДСО-н таҥасымаштышт сеҥыше, вузласе чемпионат-влакын ик гана огыл сеҥышыже&amp;lt;ref&amp;gt;{{Cite web|url=https://www.sovsport.ru/|title=Советский спорт - новости футбол, хоккей, биатлон и другие виды спорта|website=Советский спорт|access-date=2022-04-16|archive-date=2020-11-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20201125142850/https://www.sovsport.ru/|deadlink=no}}&amp;lt;/ref&amp;gt;. Самырыкше годым Путинын дзюдо дене тренерже Анатолий Рахлин (1938—2013) лийын, вараже тудо дзюдо дене российысе ӱдырамаш сборныйын тренерже лийын. Рахлинын мутшо почеш, Путин моторын кучедал кертын, «эше йоча годымак корштымым чытен моштен», «таҥасымаште „физике“ дене огыл, а йӧным муын моштымыж дене сеҥен». Тидын годым Путинын ыштышаш ошкылжым ончылгоч палаш ок лий, палемден тренер, тудо лӱдыкшӧ таҥасыше улеш. Путин шкеже ойлен: тудын илышыштыже дзюдо дене туныктышо «пунчалым лукшо» верым айлен. 1998 ий гыч Путин дзюдо дене санкт-петербургысо Явара-Нева спорт клубын чапланыше президентше улеш&amp;lt;ref&amp;gt;{{Cite web|url=http://yawara.spb.ru/rukovodstvo-kluba/|title=Руководство клуба — Явара-Нева|access-date=2022-04-16|archive-date=2021-07-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20210715134550/http://yawara.spb.ru/rukovodstvo-kluba/|deadlink=no}}&amp;lt;/ref&amp;gt;. 2014 ийыште Кёкусин-кан каратэ-до организацийын Тӱнямбал комитетше Путинлан кандашымше Кёкусинкай даным пуэн&amp;lt;ref&amp;gt;{{cite web |datepublished=2014-11-21 |url=http://www.kyokushinkan.ru/news/article.wbp?articleid=4d201920-0db3-41b6-b4cd-2b47dc4e7d80 |title=21 октября Международный комитет Кёкусин-кан присвоил Президенту Российской Федерации В.В. Путину мастерскую степень 8-й дан Кёкусин-кан |publisher=Федерация Кёкусин-кан каратэ-до России |access-date=2014-11-21 |archive-date=2014-12-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141206045612/http://www.kyokushinkan.ru/news/article.wbp?articleid=4d201920-0db3-41b6-b4cd-2b47dc4e7d80 |deadlink=no }}&amp;lt;/ref&amp;gt;.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
1999 ийыште Владимир Путинын Василий Шестаков да Алексей Левицкий дене пырля возымо «Владимир Путин дене пырля дзюдом тунемына» книгаже лектын&amp;lt;ref&amp;gt;Кузнецова, Татьяна [http://iqgorod.ru/story/putin-nauchit-yapontsev-dzyudo Путин научит японцев дзюдо] {{Wayback|url=http://iqgorod.ru/story/putin-nauchit-yapontsev-dzyudo |date=20120327134941 }} Газета «Умный город» за Май 12, 2009&amp;lt;/ref&amp;gt;. 2008 ий 6 октябрьыште тиде книгалан Санкт-Петербургышто Владимир Путин дене войзымо видеоешартышын презентацийже эртен&amp;lt;ref&amp;gt;{{Cite web|url=http://news.mail.ru/culture/2072499/|title=Новости@Mail.Ru: В Санкт-Петербурге ночью покажут фильм, в котором снялся Владимир Путин|date=9 окт. 2008 г.|website=web.archive.org|access-date=2016-07-10|archive-date=2008-10-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20081009023342/http://news.mail.ru/culture/2072499/|deadlink=yes}}&amp;lt;/ref&amp;gt;&amp;lt;ref&amp;gt;{{Cite web|url=https://gazeta.spb.ru/7979-0/|title=Владимир Путин снялся в кино &amp;amp;#124;|date=24 окт. 2007 г.|website=GAZETA.SPb|access-date=2022-04-16|archive-date=2021-07-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20210709183342/https://gazeta.spb.ru/7979-0/|deadlink=no}}&amp;lt;/ref&amp;gt;. 2012 ийысе Олимпиадыш мийымыж годым пале лийын: Путин шкеже кызытат дзюдошто вийым терга да РФ дзюдо шотышто федерацийлан полышым пуэн шога&amp;lt;ref&amp;gt;{{Cite web |url=http://top.rbc.ru/society/03/08/2012/662987.shtml |title=Д. Песков: В. Путин продолжает поддерживать Федерацию дзюдо :: Общество :: Top.rbc.ru |access-date=2012-08-03 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120807043440/http://top.rbc.ru/society/03/08/2012/662987.shtml |archivedate=2012-08-07 |deadlink=yes }}&amp;lt;/ref&amp;gt;.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Немычла сайын кутырен мошта&amp;lt;ref name=&amp;quot;pn10&amp;quot; /&amp;gt;&amp;lt;ref name=&amp;quot;тасс-немецкий язык&amp;quot;&amp;gt;{{cite web|url=http://tass.ru/obschestvo/2578495|title=Путин считает, что немецкий язык больше отличается точностью, а русский — изяществом|author=|work=|date=2016-01-12|publisher=ТАСС |lang=|access-date=2016-08-01|archive-date=2016-09-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20160916131719/http://tass.ru/obschestvo/2578495|deadlink=no}}&amp;lt;/ref&amp;gt;&amp;lt;ref&amp;gt;{{cite web|url=https://www.ridus.ru/news/218373|title=Германский политик: Путин говорит по-немецки так же хорошо, как я|author=Эдуард Футурье|work=|date=2016-04-14|publisher=Ридус|lang=|access-date=2016-08-01|archive-date=2016-09-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20160916051405/https://www.ridus.ru/news/218373|deadlink=no}}&amp;lt;/ref&amp;gt;, англичанла ойлен кертеш&amp;lt;ref name=&amp;quot;autogenerated19&amp;quot;&amp;gt;{{cite web|url=https://ria.ru/world/20161022/1479786473.html|title=Песков рассказал, на каких языках общаются лидеры &amp;quot;нормандской четвёрки&amp;quot;|publisher=РИА Новости|accessdate=2016-10-22|archive-date=2016-10-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20161022161556/https://ria.ru/world/20161022/1479786473.html|deadlink=no}}&amp;lt;/ref&amp;gt;. ОБСЕ парламентысе ассамблейын ондаксе вице-председательже Вилли Виммерын шонымыж почеш, Владимир Путин моло политик-влак коклаште калык ончылно немычла шкеора каласыме ойым чын да ӱшанлын кусарен кертмыж дене ойыртемалтеш&amp;lt;ref name=&amp;quot;willy&amp;quot;&amp;gt;[https://www.world-economy.eu/pro-contra/details/article/wenn-ein-praesident-zum-dolmetscher-wird/ Wenn ein Präsident zum Dolmetscher wird] // [https://www.world-economy.eu/world-economy/wer-sind-wir/ World Economy] {{Wayback|url=https://www.world-economy.eu/world-economy/wer-sind-wir/ |date=20191212180044 }}&amp;lt;br&amp;gt;[http://actualpolitics.ru/article/12097 Когда Президент Путин превращается в переводчика] {{Wayback|url=http://actualpolitics.ru/article/12097 |date=20191202011800 }} // [http://actualpolitics.ru/about Центр Актуальной Политики] {{Wayback|url=http://actualpolitics.ru/about |date=20191119222813 }}&amp;lt;/ref&amp;gt;.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;lt;gallery mode=&amp;quot;packed&amp;quot; heights=&amp;quot;140&amp;quot;&amp;gt;&lt;br /&gt;
Файл:Vladimir Putin in Tuva 2007-35.jpg|Путин (пурлаште) Монакон оньыжаже Альбер II (шолаште) да Шойгу дене пырля Енисей эҥер дене волымо годым колым куча. Тыва, 2007 ий 13 август&lt;br /&gt;
Файл:Vladimir Putin on a Harley Trike.jpeg|Шке Harley-Davidson-ыште байк-шоу годым. Севастополь, 2010 ий 24 июль&lt;br /&gt;
Файл:Передняя подножка (Путин).jpg|Путинын деч йолым ончыч шындымаш. Токио, 2012 ий 19 апрель&lt;br /&gt;
Файл:Гала-матч Ночной хоккейной лиги 04.jpg|Хоккей лигын йӱд матчше. 2015 ий 16 май&lt;br /&gt;
&amp;lt;/gallery&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Шке илышыже ==&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Еш ===&lt;br /&gt;
[[Файл:Vladimir Putin wedding-2.jpg|мини|Владимир Путинын Людмила Шкребнева дене сӱанже. 1983-ше ий]]&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
[[1983|1983 ий]] [[28 сӱрем|28 июльышто]] 30 ияш Путин 25 ияш Людмила Александровна Шкребневам марлан налын&amp;lt;ref name=&amp;quot;:1&amp;quot;&amp;gt;{{Cite web|url=http://putin.kremlin.ru/bio/page-0|title=Владимир Путин – личный сайт|website=Владимир Путин – личный сайт|access-date=2022-04-16|archive-date=2022-04-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20220412214745/http://putin.kremlin.ru/bio/page-0|deadlink=no}}&amp;lt;/ref&amp;gt;.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
[[2013|2013 ий]] [[6 пеледыш|6 июньышто]] «Россий-24» телеканалыште мутланымышт годым Владимир ден Людмила Путинмыт коктын кутырен келшыме почеш увертареныт: нунын мужыр улмышт мучашлалтын. Варарак Путин рашемден, нуно венчайыме йӱла дене кылдалтше лийын огытыл, садлан тудын мутшо почеш, ойырлымаште юмыйӱла йодыш ок шого&amp;lt;ref&amp;gt;{{cite web|url=http://rbcdaily.ru/society/562949987340862|title=Путин о разводе: «Мы не венчались!»|publisher=РБК daily|access-date=2013-11-25|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131203011214/http://rbcdaily.ru/society/562949987340862|archivedate=2013-12-03|deadlink=yes}}&amp;lt;/ref&amp;gt;. Ойырлымо кагаз, Путинын пресс-секретарьже Дмитрий Песков рашемден, [[2014|2014 ий]] март тылзылан сералтын&amp;lt;ref&amp;gt;[https://www.gazeta.ru/politics/news/2014/04/01/n_6054213.shtml Песков официально подтвердил развод Путина] {{Wayback|url=https://www.gazeta.ru/politics/news/2014/04/01/n_6054213.shtml |date=20160818062927 }}. Газета. Ру.&amp;lt;/ref&amp;gt;&amp;lt;ref&amp;gt;{{cite web|url=http://ria.ru/society/20130606/941943472.html|title=Владимир Путин и Людмила Путина объявили, что их брак завершён|date=2013-06-06|publisher=РИА Новости|access-date=2013-06-06|archiveurl=https://www.webcitation.org/6HBPOS171?url=http://ria.ru/society/20130606/941943472.html|archivedate=2013-06-06|deadlink=no|lang=ru}}&amp;lt;/ref&amp;gt;.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
==== Йоча ден уныка-влак ====&lt;br /&gt;
Мужыр дене илымаште кок ӱдыр шочын: Мария ([[1985|1985 ий]] [[28 вӱдшор|28 апрельыште]] Ленинградыште) да Екатерина ([[1986|1986 ий]] [[31 сорла|31 августышто]] Дрезденыште) — СПбГУ-ште тунемыныт ([[2003|2003 ийыште]] пуреныт) — Мария биолог-рок, Катерина — эрвел факультетлаште&amp;lt;ref&amp;gt;&#039;&#039;Колядина Е.&#039;&#039; [http://kp.ru/daily/23557.5/42947/ Людмила Вербицкая, ректор Санкт-Петербургского госуниверситета: Дочери Путина были отлично подготовлены] {{Wayback|url=http://kp.ru/daily/23557.5/42947/ |date=20220120032318 }} // Комсомольская правда, 05.08.2005&amp;lt;/ref&amp;gt;.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
[[2012|2012 ий]] [[20 теле|20 декабрь]], пресс-конференцийыште журналистын йодышыжлан вашештышыжла, Путин кок ӱдыржӧ Москошто илымышт, тунеммышт да пашам ыштымышт нерген увертарен.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
2012 ий [[15 сорла|15 августышто]] Мариян Москошто эргыже шочын&amp;lt;ref&amp;gt;{{cite news|url=http://www.rbcdaily.ru/society/562949984534243|title=Путин стал дедушкой|work=РБК. Ежедневная деловая газета|first=|date=2012-08-16|access-date=2015-11-15|accessdate=2015-11-15|archivedate=2015-11-17|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151117015541/http://www.rbcdaily.ru/society/562949984534243}}&amp;lt;/ref&amp;gt;, тудын шочмыж нерген Путинын тошто йолташыже, семмастар Сергей Ролдугин&amp;lt;ref&amp;gt;&#039;&#039;Айсылу Кадырова&#039;&#039;. [http://www.evening-kazan.ru/articles/ya-strashno-boyus-voprosov-o-putine.html «Я страшно боюсь вопросов о Путине»] {{Wayback|url=http://www.evening-kazan.ru/articles/ya-strashno-boyus-voprosov-o-putine.html |date=20220401094345 }} «Вечерняя Казань», 20.03.2014&amp;lt;/ref&amp;gt; 2014 ийыште ойлен, а 2017 ий июнь тылзыште, Путин Оливер Стоун дене мутланымыж годым, уныкан шочмыжым шкежат пеҥгыдемден&amp;lt;ref&amp;gt;{{cite web |url=https://russian.rt.com/russia/article/398597-putin-stoun-vnuki |title=Кроме политики: Путин рассказал Стоуну о своих внуках |author= |date=2017-06-10 |website=RT |publisher= |access-date=2017-06-10 |lang=ru |archive-date=2017-06-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170610101143/https://russian.rt.com/russia/article/398597-putin-stoun-vnuki |deadlink=no }}&amp;lt;/ref&amp;gt;. 2017 ий [[15 пеледыш|15 июньышто]] Владимир Путин шукерте огыл тудын кокымшо уныкаже шочмо нерген каласен&amp;lt;ref&amp;gt;{{cite web | url = http://www.ntv.ru/novosti/1820542/ | title = У Путина родился второй внук | publisher = [[НТВ]] | author =  | date = 2017-06-15 | access-date = 2017-06-15 | lang = ru | archive-date = 2017-06-16 | archive-url = https://web.archive.org/web/20170616132421/http://www.ntv.ru/novosti/1820542 | deadlink = no }}&amp;lt;/ref&amp;gt;.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
==== Родо-тукымжо ====&lt;br /&gt;
Путин дене родо лийме шот дене прессыште ушештаралтыныт:&lt;br /&gt;
* Коча — Спиридон Иванович Путин (1879—1965).&lt;br /&gt;
* Тукым шольыжо — Игорь Александрович Путин (1953 ий 30 мартыште Ленинградыште шочын), тунеммыж дене инженер, юрист, 24 ий Сарвийыште служиен, вара кугыжаныш кучемыште пашам ыштен, 2013 ийыште «Мастер-банкын» вице-президентше да правленийын йыжъеҥже&amp;lt;ref&amp;gt;{{cite web|url=http://ria.ru/spravka/20100923/278500892.html|title=Игорь Александрович Путин. Биографическая справка &amp;amp;#124; РИА Новости|access-date=2013-11-20|archive-date=2013-11-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20131123053120/http://ria.ru/spravka/20100923/278500892.html|deadlink=no}}&amp;lt;/ref&amp;gt;&amp;lt;ref&amp;gt;{{Cite web|url=https://www.gazeta.ru/business/2013/11/20/5761425.shtml|title=У Мастер-банка поехала крыша|website=Газета.Ru|access-date=2016-07-11|archive-date=2016-08-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20160807042432/http://www.gazeta.ru/business/2013/11/20/5761425.shtml|deadlink=no}}&amp;lt;/ref&amp;gt;.&lt;br /&gt;
* Тукым изаже — Евгений Михайлович Путин ([[25 пургыж|25 февраль]] 1933 — [[10 ӱярня|10 март]] 2024), эмлыше уролог, Ивановошто пашам ыштен&amp;lt;ref&amp;gt;[https://www.osnmedia.ru/proisshestviya/ushel-iz-zhizni-dvoyurodnyj-brat-prezidenta-rf-vladimira-putina/ Общественная служба новостей, 11 марта 2014. Ушёл из жизни двоюродный брат президента РФ Владимира Путина]&amp;lt;/ref&amp;gt;&amp;lt;ref&amp;gt;[https://www.ivanovonews.ru/news/1344696/ Новости Иваново, 11 марта 2024. Умер Евгений Путин. Ивановскому брату президента 25 февраля исполнился 91 год]&amp;lt;/ref&amp;gt;&amp;lt;ref&amp;gt;[https://www.ivanovonews.ru/news/1316858/ Новости Иваново. 90-летний юбилей отмечает Евгений Михайлович Путин. Это ведущий ивановский врач-уролог, который ставил на ноги своих пациентов в период 1970-90 годах]&amp;lt;/ref&amp;gt;&amp;lt;ref&amp;gt;[https://lenta.ru/news/2024/03/12/umer-dvoyurodnyy-brat-putina/ lenta.ru, 12 марта 2024. Умер двоюродный брат Путина]&amp;lt;/ref&amp;gt;&amp;lt;ref&amp;gt;[https://vladimir.tsargrad.tv/news/v-ivanove-v-91-god-skonchalsja-dvojurodnyj-brat-prezidenta-vladimira-putina_972120 Царьград, 12 марта 2024. В Иванове в 91 год скончался двоюродный брат президента Владимира Путина. Евгений Путин в Иванове был ведущим врачом-урологом с 1970-х годов]&amp;lt;/ref&amp;gt;&amp;lt;ref&amp;gt;[https://www.mkivanovo.ru/social/2024/03/12/v-suzdale-skonchalsya-evgeniy-putin-kogdato-rabotavshiy-vrachom-v-ivanove.html Московский комсомолец в Иваново, 12 марта 2024. В Суздале скончался Евгений Путин, когда-то работавший врачом в Иванове]&amp;lt;/ref&amp;gt;.&lt;br /&gt;
* Урлык шольыжо — Роман Игорьевич Путин (1977 ийыште шочын), «МРТ тӱшка компаний» ООО-н директор-влак каҥашын председательже, «МРТ-АВИА» компанийын ик озаже&amp;lt;ref&amp;gt;[http://nsk.rbc.ru/nsk_topnews/25/12/2013/896952.shtml Губернатор Василий Юрченко уволил Путина :: Новосибирск] {{Wayback|url=http://nsk.rbc.ru/nsk_topnews/25/12/2013/896952.shtml|date=20131228065832}}. Top.rbc.ru.&amp;lt;/ref&amp;gt;&amp;lt;ref&amp;gt;[http://kommersant.ru/doc/1690778 Силовики нагуляют автожир.] {{Wayback|url=http://kommersant.ru/doc/1690778 |date=20131029200451 }} Ъ-Газета.&amp;lt;/ref&amp;gt;.&lt;br /&gt;
* Урлык акажын эргыже — Михаил Шеломов. 2000 ийла гыч 2017 ий марте петербургысо «Совкомфлот» офисыште тӱҥ специалистлан пашам ыштен. Ешартыш (дочерняя) компаний гоч 8,4 % «Россий» банк, 12,4 % «Согаз» (2004 ий гыч), 100 % «СОГАЗ-недвижимость» (2009 ий гыч) да 50 % «Игора драйв» компаний-влакын (2009 ий гыч) акцийыштым куча, «Игора драйв» Петербург деч тора огыл Игора курыкече курортышто автомобиль дене кудалыштме трассым чоҥен.&lt;br /&gt;
* Тукым изажын эргыже — Михаил Путин. Тунеммыж дене эмлыше, 2018 ийыште «Газпром» председательын алмаштышыже. Кугыжаныш вуйлатышын пресс-секретарьже Дмитрий Песков прессылан увертарен: тудо В. В. Путинын укш мучаш родыжо улеш, тудын дене президент кылым ок кучо гаяк&amp;quot;.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Парыш нерген ===&lt;br /&gt;
Деклараций почеш, Путинын 2018 ийысе парышыже 8,6 млн теҥгеш шуын. Декларацийыште ончыктымыж почеш Путинын погыштыжо 77 м² кумдыкан пачер ден 18 м² кумдыкан гараж уло, тыгак 153,7 м² вес пачер дене пайдалана. Путин ончычсылак ГАЗ М21 кок автомобильым, «Нива» автомобильым да «Скиф» прицепым куча&amp;lt;ref&amp;gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://ria.ru/20190412/1552649799.html|title=Путин в 2018 году заработал более восьми миллионов рублей|date=2019-04-12|publisher=РИА Новости|access-date=2019-04-12|archive-date=2019-04-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20190412171156/https://ria.ru/20190412/1552649799.html|deadlink=no}}&amp;lt;/ref&amp;gt;. 2019 ийысе деклараций почеш официальный парышыже&amp;lt;ref&amp;gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://declarator.org/person/582/|title=Владимир Путин: официальная декларация|website=declarator.org|accessdate=2021-01-25|archive-date=2021-01-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20210125045026/https://declarator.org/person/582/|deadlink=no}}&amp;lt;/ref&amp;gt; 9,7 миллион теҥге лийын, кусараш лийме, кусараш лийдыме погыжо 2018 ий дене таҥастарымаште вашталтын огыл.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Тазалыкше ===&lt;br /&gt;
[[Файл:Vladimir Putin at Christmas service at the Church of Simeon and Anna (St. Petersburg; 2018-01-07) 01.jpg|мини|Путин Симеон ден Анна черкысе&amp;lt;ref&amp;gt;{{Cite web |url=http://tass.ru/obschestvo/4859417 |title=ТАСС, 7 января 2018. Путин прибыл на Рождественское богослужение в Симеоновскую церковь в Петербурге |access-date=2018-05-05 |archive-date=2018-05-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180503190559/http://tass.ru/obschestvo/4859417 |deadlink=no }}&amp;lt;/ref&amp;gt; Рошто пайрем кумалтыште 2018 ийыште|альт=]]&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Путин таза илыш-йӱлам куча, тамакым ок шупш да йырым-йырысе-влакын тамакым шупшмыштым ок саламле&amp;lt;ref&amp;gt;{{cite web|title=Песков рассказал, как Путин относится к курильщикам|url=https://tass.ru/obschestvo/6937119|publisher=ТАСС|access-date=2023-02-28|archive-date=2022-09-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20220925115522/https://tass.ru/obschestvo/6937119|deadlink=no}}&amp;lt;/ref&amp;gt;, но, шке врачше Сергей Мироновын мутшо почеш, эм дене эмлалташ кумылан огыл, мончаш пураш йӧрата&amp;lt;ref&amp;gt;{{cite web|url=http://www.itogi.ru/obsh-spetzproekt/2013/31/192491.html|title=Лейб-медик|subtitle=/ Общество и наука / Спецпроект|date=2013-08-05|pages=№ 31 (895)|publisher=Итоги|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130823004248/http://www.itogi.ru/obsh-spetzproekt/2013/31/192491.html|archivedate=2013-08-23|deadlink=yes}}&amp;lt;/ref&amp;gt;. Пеш чот кӱлеш лийме годым гына Рӱдӧ клинике больницыште эмлалтеш&amp;lt;ref&amp;gt;{{cite web|title=Главный доктор Кремля Сергей Миронов|url=https://www.kommersant.ru/doc/2290899|publisher=Коммерсантъ|date=2002-11-03|access-date=2024-10-16}}&amp;lt;/ref&amp;gt;.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Российыште пашам ыштыше кӱшыл вуйлатыше-влак коклаште ийгот шот дене Путин нылымше улеш — РФ Конституций судын председательже Валерий Зорькин, РФ Федераций Каҥашын председательже [[Матвиенко, Валентина Ивановна|Валентина Матвиенко]] да РФ йотэл паша шотышто министр [[Лавров, Сергей Викторович|Сергей Лавров]] деч вара&amp;lt;ref&amp;gt;[https://tass.ru/info/18834103 ТАСС, 23 сентября 2023. Биография председателя Конституционного суда России Валерия Зорькина]&amp;lt;/ref&amp;gt;.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
[[Файл:Vladimir Putin visited the St Nilus Stolobensky Monastery (2018-01-19) 07.jpg|мини|Путин Селигерысе Крещене йӱштылмаште, 2018 ий 19 январь|альт=]]&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Резиденций да паша транспорт ==&lt;br /&gt;
{{См. также|СССР-ын да Россий вуй-влакын паша автомобильышт}}&lt;br /&gt;
[[Файл:Резиденция Ново-Огарёво, вид со стороны Усово.jpeg.jpeg|thumb|Ново-Огарёвысо резиденцийын печыже]]&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
2000 ий гыч Путин Ново-Огарёвысе резиденцийыште ила&amp;lt;ref&amp;gt;{{Cite web|url=https://www.lenpravda.ru/whoiswho/269217.html|title=Путины меняют адрес|website=www.lenpravda.ru|access-date=2022-04-16|archive-date=2022-04-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20220401134440/http://www.lenpravda.ru/whoiswho/269217.html|deadlink=no}}&amp;lt;/ref&amp;gt;. Тыгак президентын резиденцийлан официальне шотлалтыт: Санкт-Петербург воктене — Константиновысо полат; Сочиште — Бочаров изэҥер, Тверь кундемыште — «Русь» национальный паркын кумдыкшо); Валдайысе ерыште — Долгие Бороды. Кремльыште Путинын паша пачерже уло&amp;lt;ref&amp;gt;{{cite web|url=https://www.vesti.ru/broadcasts/show/id/42715/|title=Инаугурация президента России Владимира Путина|work=Комментарий Сергея Брилёва|date=2018-05-07|publisher=Россия 1|archive-url=https://web.archive.org/web/20180507080517/https://www.vesti.ru/broadcasts/show/id/42715/|archive-date=2018-05-07|access-date=2018-05-07|deadlink=no}}&amp;lt;/ref&amp;gt;.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Путин пашаш вертолёт дене чоҥештылмыжым Моско корным шыгыремдылме деч утараш кумылжо дене умылтара, президент кортежын кече еда кудалыштмыже тыгай йӧндымылыкым луктеш&amp;lt;ref&amp;gt;{{cite web|url=http://top.rbc.ru/society/16/05/2013/857825.shtml|title=В. Путин будет добираться на работу по воздуху|website=РБК|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130607121508/http://top.rbc.ru/society/16/05/2013/857825.shtml|archivedate=2013-06-07|access-date=2013-05-16|deadlink=yes}}&amp;lt;/ref&amp;gt;. 2018 ий марте паша автомобильжылан Mercedes Pullman кучылтын, 2018 ийыште Путин ингурацийыш икымше гана «Кортеж» проектын российысе у лимузинже дене лектын&amp;lt;ref&amp;gt;{{cite web|url=https://www.autonews.ru/news/5af018769a7947105a76e746|title=Кортеж для президента: 5 фактов о новом лимузине Путина|publisher=РБК-Autonews|author=Давид Акопян|date=2018-05-07|access-date=2022-04-16|archive-date=2018-05-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20180523093122/https://www.autonews.ru/news/5af018769a7947105a76e746|deadlink=no}}&amp;lt;/ref&amp;gt;. Президентын эре чоҥештылме самолётлан Ил-96 шотлалтеш, тудын бортыштыжо кугыжаныш вуйлатышын паша кабинетше да апартаментше-влак, мутланашлан зал, Сарвий виктемын команде пультшо улыт&amp;lt;ref&amp;gt;{{cite web|url=https://www.ntv.ru/novosti/2231041/|title=Пилот борта №1 рассказал об экстремальной посадке с Путиным|publisher=НТВ|work=Интервью командира президентского авиаотряда «Россия» Владимира Федорушкина|date=2019-09-08|access-date=2022-04-16|archive-date=2022-01-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20220113200944/https://www.ntv.ru/novosti/2231041/|deadlink=no}}&amp;lt;/ref&amp;gt;.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Путин тӱвыраште ==&lt;br /&gt;
Путиным чӱчкыдынак чапланыше, уремысе, интернет-тӱвыраште ушештарат. Тудлан сӱрет, плакат, муро, графити, видеоролик да фильм-влак (тидын шотыштак документ негызеш ыштымат), мыскара да молат пӧлеклалтыныт. Йышт илыше совет разведчик нерген «Латшым шошын татше» / «Семнадцать мгновений весны» телефильмым лончылышыла, киновед-влак Стивен Ловелл и Марк Липовецкий Путин ден Штирлицым таҥастарен каласкалат да палемдат: когыньыштынат патриот миссийлан ӱшанле улмышт европысо койыш-шоктышлан келшен толеш&amp;lt;ref&amp;gt;{{статья|автор        = Ловелл С.|заглавие     = «Семнадцать мгновений весны» и семидесятые. Перевод Н. Полтавцевой|ссылка= http://www.zh-zal.ru/nlo/2013/123/7l.html|издание      = Новое литературное обозрение|тип          = журнал|год          = 2013|номер        = 5|страницы     =}}&amp;lt;/ref&amp;gt;&amp;lt;ref&amp;gt;Липовецкий М. Искусство алиби: «Семнадцать мгновений» в свете нашего опыта // Неприкосновенный запас. 2007. № 3. С. 131.&amp;lt;/ref&amp;gt;.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Филателийыште ===&lt;br /&gt;
{{главная|Путин филателийыште}}&lt;br /&gt;
[[Файл:Stamps of Azerbaijan, 2001-604.jpg|thumb|Азербайджан почтовый маркыште Гейдар Алиев дене (2001)]]&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
В. В. Путинлан Российын кум почто маркыже&amp;lt;ref&amp;gt;{{cite web|url=https://rusmarka.ru/catalog/marki/position/13106.aspx|title=№584. 26 марта 2000 года Президентом Российской Федерации избран В. В. Путин|website=АО «Марка»|access-date=2020-06-11|archive-date=2020-06-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20200611132229/https://rusmarka.ru/catalog/marki/position/13106.aspx|deadlink=no}}&amp;lt;/ref&amp;gt;&amp;lt;ref&amp;gt;{{cite web|url=https://rusmarka.ru/catalog/marki/position/23577.aspx|title=№1585. 7 мая 2012 года В. В. Путин вступил в должность Президента Российской Федерации|website=АО «Марка»|access-date=2020-06-11|archive-date=2020-06-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20200611132227/https://rusmarka.ru/catalog/marki/position/23577.aspx|deadlink=no}}&amp;lt;/ref&amp;gt;&amp;lt;ref&amp;gt;{{cite web|url=https://rusmarka.ru/catalog/marki/position/33390.aspx|title=№ 2343. Вступление в должность Президента Российской Федерации|website=АО «Марка»|access-date=2020-06-11|archive-date=2020-06-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20200611133138/https://rusmarka.ru/catalog/marki/position/33390.aspx|deadlink=no}}&amp;lt;/ref&amp;gt;, тыгак Азербайджанын&amp;lt;ref&amp;gt;{{cite web |author= |url=http://www.azermarka.az/en/2001.php?subaction=showfull&amp;amp;id=1131342348&amp;amp;archive=&amp;amp;start_from=&amp;amp;ucat=17&amp;amp; |title=2001, December, 20. Friendly relations between Azerbaijan and Russia. |lang=en|website=Азермарка |date=2001-12-20 |quote= |access-date=2020-02-11 |ref= |archiveurl=https://www.webcitation.org/66iqlx71H?url=http://www.azermarka.az/en/2001.php?subaction=showfull|archivedate=2012-04-06|deadlink=no}}&amp;lt;/ref&amp;gt;, КНДР-ын&amp;lt;ref&amp;gt;&#039;&#039;Акопов П.&#039;&#039; [http://www.politjournal.ru/index.php?action=Articles&amp;amp;dirid=67&amp;amp;tek=2784&amp;amp;issue=84 Политики с зубцами и без] // Политический журнал. — 2005. — № 33 (84). — 10 октября.{{v|12|2|2010}} {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090729102049/http://www.politjournal.ru/index.php?action=Articles&amp;amp;dirid=67&amp;amp;tek=2784&amp;amp;issue=84|date=2009-07-29}}&amp;lt;/ref&amp;gt;, Либерийын&amp;lt;ref&amp;gt;{{Cite web|url=https://mirmarok.ru/news/92/220/|title=МирМ@рок :: Новости сайта|website=mirmarok.ru|access-date=2022-04-16|archive-date=2021-07-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20210711223209/https://mirmarok.ru/news/92/220/|deadlink=no}}&amp;lt;/ref&amp;gt;, Молдавийын&amp;lt;ref&amp;gt;{{cw|url=http://www.posta.md/ru/filatelia/2002-10-06/25.html|title=Summitul Comunităţii Statelor Independente. Chişinău 2002|work=Знаки почтовой оплаты и филателия. 2002|publisher=Poşta Moldovei|access-date=2010-08-10|archiveurl=https://www.webcitation.org/66iqq6BIi?url=http://www.posta.md/ru/filatelia/2002-10-06/25.html|archivedate=2012-04-06|deadlink=yes}}&amp;lt;/ref&amp;gt;, Словакийын&amp;lt;ref&amp;gt;{{cw|url=http://www.pofis.sk/index.php?id=2439&amp;amp;prod=2610|title=Slovakia Summit 2005|work=Postage stamps. Chronological list|publisher=Postal Philatelic Service; Slovenská pošta, a.s.|lang=en|access-date=2010-08-10|deadlink=yes|archiveurl=https://web.archive.org/web/20050419224857/http://www.pofis.sk/index.php?id=2439&amp;amp;prod=2610|archivedate=2005-04-19}}&amp;lt;/ref&amp;gt;, Словенийын&amp;lt;ref&amp;gt;Michel-Katalog Europa. Bd. 1. Mitteleuropa 2006. — Unterschleißheim: Schwaneberger Verlag GmbH, 2006. — 1151 S. — ISBN 3-87858-691-4.{{ref-de}}&amp;lt;/ref&amp;gt;, Украинын да Узбекистанын&amp;lt;ref&amp;gt;{{cw|url=http://www.pochta.uz/stampuz/catalogs/2006/645.html|title=645. Почтовая марка с купоном «Ислам Каримов и Владимир Путин»|work=Каталог. 2006. Почтовые марки|publisher=Почтовые марки Узбекистана; Открытое акционерное общество «Узбекистон почтаси»|access-date=2010-08-10|deadlink=yes}}&amp;lt;/ref&amp;gt; маркышт пӧлеклалтыныт.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Фильмографий ===&lt;br /&gt;
* 2001 — «Путин. Високос ий» / «Путин. Високосный год»&amp;lt;ref&amp;gt;{{Cite web |url=https://rg.ru/2011/07/26/manski-site.html |title=Фильм Виталия Манского «Родина или Смерть» выходит в российский прокат — Российская газета |access-date=2022-04-16 |archive-date=2021-09-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210922182813/https://rg.ru/2011/07/26/manski-site.html |deadlink=no }}&amp;lt;/ref&amp;gt;&amp;lt;ref&amp;gt;{{Cite web|url=https://www.kommersant.ru/doc/2036786|title=Юбилей Владимира Путина отметят на мировом уровне|date=4 окт. 2012 г.|website=«Коммерсантъ»|access-date=2022-04-16|archive-date=2021-07-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20210723114558/https://www.kommersant.ru/doc/2036786|deadlink=no}}&amp;lt;/ref&amp;gt;. Владимир Путинын икымше президент ийже нерген фильм.&lt;br /&gt;
* 2007 — «55» — Никита Михалковын президент Владимир Путин нерген документ фильмже. Путинын 55 ий темме вашеш ончыктымо.&lt;br /&gt;
* 2012 — «Путин, Россий да Касвел» / «Путин, Россия и Запад» фильм&amp;lt;ref&amp;gt;[https://www.kommersant.ru/doc/1877035 Россия, Путин и НТВ Телелидеры // 20-26 февраля] {{Wayback|url=https://www.kommersant.ru/doc/1877035 |date=20210624202526 }} газета «Коммерсантъ» № 36 от 29.02.2012, стр. 4&amp;lt;/ref&amp;gt;&amp;lt;ref&amp;gt;[https://www.interfax.ru/russia/228969 BBC показала третью часть фильма «Путин, Россия и Запад», посвящённую отношениям Москвы и Тбилиси] {{Wayback|url=https://www.interfax.ru/russia/228969 |date=20210624203433 }} INTERFAX.RU 3 февраля 2012&amp;lt;/ref&amp;gt;.&lt;br /&gt;
* 2015 — «Президент» — Владимир Соловьёвын российысе тичмаш метражан фильмже.&lt;br /&gt;
* 2015 — «Крым. Шочмо элыш корно» / «Крым. Путь на Родину» — Андрей Кондрашовын российысе тичмаш метражан фильмже.&lt;br /&gt;
* 2015 — «Тӱнясе шот-радам» / «Миропорядок» — Владимир Соловьёвын российысе тичмаш метражан фильмже.&lt;br /&gt;
* 2016 — «Украина тулышто» / «Украина в огне» — Игорь Лопатёнкын американ тичмаш метражан документан фильм.&lt;br /&gt;
* 2017 — «Путин дене мутланымаш» / «Интервью с Путиным» Оливер Стоунын американ ныл сериян документан фильм.&lt;br /&gt;
* 2017 — «Кугу, йӧратыме, шергакан» / «Большой, любимый, дорогой» — «Десятая муза» йоча киносудийын российысе кӱчык метражан фильмже.&lt;br /&gt;
* 2018 — «Валаам» — Андрей Кондрашовын российысе документальный фильмже.&lt;br /&gt;
* 2018 — «Тӱнян шот-радамже 2018» / «Миропорядок 2018» — Владимир Соловьёвын тичмаш метражан фильмже.&lt;br /&gt;
* 2018 — «Путин» — Андрей Кондрашовын тичмаш метражан фильмже.&lt;br /&gt;
* 2018 — «Путинын таныкъеҥже-влак» / «Свидетели Путина» — Виталий Манскийын российысе документ фильмже.&lt;br /&gt;
* 2018 — «Дело Собчака» — Вера Красевскаян российысе документ фильмже.&lt;br /&gt;
* 2019 — «Украина верч кредалмаште» / «В борьбе за Украину» — Игорь Лопатёнкын американ тичмаш метражан документ фильмже.&lt;br /&gt;
* 2020 — британ мини-сериал «Путин: руш шпионын историйже» / «Путин: история русского шпиона». Кум сериян документ фильм&amp;lt;ref&amp;gt;{{Cite web |url=https://www.kp.ru/putevoditel/serialy/novosti/v-velikobritanii-pokazyvayut-serial-o-putine/ |title=В Великобритании показывают сериал о Путине |access-date=2022-04-16 |archive-date=2021-07-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210723114051/https://www.kp.ru/putevoditel/serialy/novosti/v-velikobritanii-pokazyvayut-serial-o-putine/ |deadlink=no }}&amp;lt;/ref&amp;gt;. Трёхсерийный документальный фильм&amp;lt;ref&amp;gt;{{Cite web |url=https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/6786061 |title=Британский телеканал снимет документальный фильм о Владимире Путине — Международная панорама — ТАСС |access-date=2022-04-16 |archive-date=2021-07-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210723114617/https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/6786061 |deadlink=no }}&amp;lt;/ref&amp;gt;.&lt;br /&gt;
* 2024 — Журналистлан интервью, Tucker Carlson видеоплатформым негызлыше Такер Карлсонлан&amp;lt;ref&amp;gt;{{Cite web|url=http://kremlin.ru/events/president/news/73411|title=Интервью Такеру Карлсону|website=Официальный сайт президента России|date=2024-02-09|access-date=2024-02-09}}&amp;lt;/ref&amp;gt;.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Суаптар ден чаплӱм ==&lt;br /&gt;
{{main|Владимир Путинын суапле лӱмжӧ да чаплӱмжӧ-влак радам}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Владимир Путин 2007 ийыште Time американ журналын версийже почеш «Идалыкын айдемыже» / «Человек года»&amp;lt;ref name=&amp;quot;ТАСС2021&amp;quot; /&amp;gt;.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
2013, 2014, 2015 да 2016 ийлаште Forbes американ журналын шымлымыж почеш Путин тӱнямбалне эн сеҥышоян (влиятельный) еҥ-влак радамын ончыл верыштыже лийын&amp;lt;ref name=&amp;quot;ТАСС2021&amp;quot; /&amp;gt;.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Россий да йот элласе академий ден университет-влакын чап докторжо улеш&amp;lt;ref name=&amp;quot;ТАСС2021&amp;quot; /&amp;gt;.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Пётр Великий лӱмеш калыкле мер премийын лауреатше (2001), «Православий калык-влакын иктылыкыштым пеҥгыдемден толмыжлан» премий (2002), Андрей Первозванный лӱмеш «Ӱшанлан да ӱшанле лиймылан» / «За веру и верность» премий (2004), Тӱнян Конфуций лӱмеш премийже (КНР, 2011)&amp;lt;ref name=&amp;quot;ТАСС2021&amp;quot; /&amp;gt;.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
2024 ий шошым Путинын лӱмжӧ дене Чечня республикын гудермесысе спецназ университетым лӱмденыт&amp;lt;ref&amp;gt;[https://www.rbc.ru/politics/29/10/2024/67210bbe9a7947f3a90f27ef? РБК, 29 октября 2024. Кадыров приехал в атакованный дронами университет спецназа в Гудермесе]&amp;lt;/ref&amp;gt;&amp;lt;ref&amp;gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://www.kp.ru/online/news/5683342/?ysclid=lsvmqc1fg5692740254|title=Университет спецназа в Гудермесе назвали именем Владимира Путина|author=Абдулла ШАКИРОВ|website=kp.ru -|date=2024-02-20|access-date=2024-02-21}}&amp;lt;/ref&amp;gt;.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
2025 ий апрельыште этноспортышто лидер улмылан Тӱнямбал этноспорт федерацийын лауреатше лийын, наградым [[Санкт-Петербург]]ышто VII Тӱнямбал этноспорт форумышто кучыктеныт&amp;lt;ref&amp;gt;[https://www.sports.ru/exotic/1116714543-vladimir-putin-stal-laureatom-premii-za-liderstvo-vsemirnoj-federaczii.html Путин стал лауреатом премии за лидерство Всемирной федерации этноспорта. Награду за него получил Дегтярев]&amp;lt;/ref&amp;gt;.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Сарзе лӱмпале да классысе чин ==&lt;br /&gt;
* Шапашын полковникше (1999 ий)&amp;lt;ref&amp;gt;{{Cite web|url=https://aif.ru/|title=Аргументы и Факты: новости России и мира|website=aif.ru|access-date=2022-04-16|archive-date=2022-04-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20220415045009/https://aif.ru/|deadlink=no}}&amp;lt;/ref&amp;gt;&amp;lt;ref&amp;gt;{{Cite web|url=https://www.kommersant.ru/doc/223431|title=Полковник из запаса|date=10 авг. 1999 г.|website=«Коммерсантъ»|access-date=2022-04-16|archive-date=2022-03-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20220313143958/https://www.kommersant.ru/doc/223431|deadlink=no}}&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
* Россий Федерацийын 1-ше классан кугыжаныш ойпуышыжо (1997 ий 3 апрель)&amp;lt;ref&amp;gt;{{Cite web |url=http://document.kremlin.ru/doc.asp?ID=074225 |title=Указ Президента Российской Федерации от 3 апреля 1997 года № 285 «О присвоении квалификационных разрядов федеральным государственным служащим Администрации Президента Российской Федерации» |access-date=2020-02-11 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20111020192514/http://document.kremlin.ru/doc.asp?ID=074225 |archivedate=2011-10-20 |deadlink=yes }}&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Библиографий ==&lt;br /&gt;
{{кол}}&lt;br /&gt;
* &#039;&#039;Путин В. В.&#039;&#039; [https://web.archive.org/web/20121207131734/http://rubin.do.am/load/nauka/putin_v_v_strategicheskoe_planirovanie_vosproizvodstva_mineralno_syrevoj_bazy_regiona_v_uslovijakh_formirovanija_rynochnykh_otnoshenij/6-1-0-301 Стратегическое планирование воспроизводства минерально-сырьевой базы региона в условиях формирования рыночных отношений (Санкт-Петербург и Ленинградская область)]: дисс. … канд. экон. наук. — Санкт-Петербург, 1997. — 218 с.&lt;br /&gt;
* {{книга|автор=Путин В. В.|заглавие=Избранные речи и выступления|год=2008|издательство=Книжный мир|место=М.|страниц=471}}&lt;br /&gt;
* {{книга|автор=Путин В. В.|заглавие=Прямая речь|год=2016|том=1—3|издательство=Звонница-МГ, Новый ключ|место=М.|тираж=1000}}&lt;br /&gt;
* &#039;&#039;Путин В. В.&#039;&#039; [https://web.archive.org/web/20180225023946/http://www.ng.ru/politics/1999-12-30/4_millenium.html Россия на рубеже тысячелетий] // Независимая газета. — 1999. — 30 декабря.&lt;br /&gt;
* Владимир Путин [http://ruspioner.ru/cool/m/single/1999 Почему трудно уволить человека] // Русский пионер. — 2009. — 16 июня.&lt;br /&gt;
* &#039;&#039;Путин В. В.&#039;&#039; [http://www.izvestia.ru/news/511884 Россия сосредотачивается — вызовы, на которые мы должны ответить] // Известия. — 2012. — 16 января.&lt;br /&gt;
* &#039;&#039;Путин В. В.&#039;&#039; [http://www.ng.ru/politics/2012-01-23/1_national.html Россия: национальный вопрос] // Независимая газета. — 2012. — 23 января.&lt;br /&gt;
* &#039;&#039;Путин В. В.&#039;&#039; [http://www.vedomosti.ru/politics/news/1488145/o_nashih_ekonomicheskih_zadachah О наших экономических задачах] // Ведомости. — 2012. — 30 января. — № 15(3029)&lt;br /&gt;
* &#039;&#039;Путин В. В.&#039;&#039; [http://www.kommersant.ru/doc/1866753 Демократия и качество государства] // Коммерсантъ. — 2012. — 6 февраля. — № 20/П (4805)&lt;br /&gt;
* &#039;&#039;Путин В. В.&#039;&#039; [http://kp.ru/daily/3759/2807793/ Строительство справедливости. Социальная политика для России] // Комсомольская правда. — 2012. — 13 февраля.&lt;br /&gt;
* &#039;&#039;Путин В. В.&#039;&#039; [https://rg.ru/2012/02/20/putin-armiya.html Быть сильными: гарантии национальной безопасности для России] // Российская газета. — 2012. — 20 февраля. — № 35(5708)&lt;br /&gt;
* &#039;&#039;Putin V.&#039;&#039; [https://www.nytimes.com/2013/09/12/opinion/putin-plea-for-caution-from-russia-on-syria.html A Plea for Caution From Russia] // The New York Times. — 2013. — September 11.&lt;br /&gt;
* &#039;&#039;Wladimir Putin&#039;&#039; [https://www.zeit.de/politik/ausland/2021-06/ueberfall-auf-die-sowjetunion-1941-europa-russland-geschichte-wladimir-putin Offen sein, trotz der Vergangenheit] // ZEIT ONLINE&amp;lt;ref&amp;gt;{{Cite web |url=https://tass.ru/obschestvo/11713041 |title=Статью Путина к 80-летию начала войны опубликуют в ZEIT ONLINE и еженедельнике Die Zeit — Общество — ТАСС |access-date=2022-04-16 |archive-date=2021-07-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210723114629/https://tass.ru/obschestvo/11713041 |deadlink=no }}&amp;lt;/ref&amp;gt;.&amp;lt;br&amp;gt;22. Juni 2021&lt;br /&gt;
{{конец кол}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Палемдымаш ==&lt;br /&gt;
{{Примечания}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Литератур ==&lt;br /&gt;
{{refbegin|2}}&lt;br /&gt;
* {{книга|автор= Гуревич В. Д. |заглавие= Владимир Путин. Родители. Друзья. Учителя |ответственный= |место= СПб. |издательство= Изд-во Юрид. ин-та |год= 2004 |страниц= 173 |серия= |isbn= 5-86247-068-9 |тираж=}}&lt;br /&gt;
* {{книга|автор= Дегоев В. В., Ибрагимов Р. Ю. |заглавие= Россия при Путине: обретения, тревоги, надежды |ответственный= |место= М. |издательство= Империум XXI век |год= 2007 |страниц= 237 |серия= |isbn= 978-5-91317-005-7 |тираж=}}&lt;br /&gt;
* {{книга|автор= Зайпель Х. |заглавие=Путин: Логика власти |издательство=Время |год=2016 |страниц=384 |isbn=978-5-9691-1508-8}}&lt;br /&gt;
* {{БРЭ|статья=Путин, Владимир Владимирович|id=3484217|автор=С. Л. Кравец (мировоззренческие основы государственной политики, внутренняя политика), Ф. А. Лукьянов (внешнеполитическая концепция, внешняя политика), В. А. Мау (экономика), Е. Э. Чуковская (законодательство, вопросы культуры)|том=28|страницы=8—29|ref=Кравец, Лукьянов, Мау, Чуковская}}&lt;br /&gt;
* {{книга|автор= Леонов Н. С. |заглавие= Что ещё может Путин? |ответственный= |место= М. |издательство= Алгоритм |год= 2013 |страниц= 256 |серия= Как Путину обустроить Россию |isbn= 978-5-4438-0251-0 |тираж= 3000 |nodot= 1}}&lt;br /&gt;
* {{книга|автор= Лузянин С. Г. |заглавие= Восточная политика Владимира Путина : возвращение России на «Большой Восток» (2004-2008 гг.) |ответственный= |место= М. |издательство= АСТ |год= 2007 |страниц= 446 |серия= |isbn= 5-17-041020-4 |тираж=}}&lt;br /&gt;
* {{книга|автор= Медведев Р. А. |заглавие= Время Путина |ответственный= |место= М. |издательство= Время |год= 2014 |страниц= 720 |серия= Собрание сочинений Медведевых Роя и Жореса |isbn= 978-5-9691-0855-4 |ref= Медведев }}&lt;br /&gt;
* {{книга|автор= Медведев Р. А. |заглавие= Владимир Путин |ответственный= |место= М. |издательство= Молодая гвардия |год= 2007 |страниц= 685 |серия= Жизнь замечательных людей |isbn= 978-5-235-03059-6 |ref= Медведев}}&lt;br /&gt;
* {{книга |автор= Млечин Л. М.|заглавие= Путин и Трамп. Враги, соперники, конкуренты?|язык= |ответственный= |ссылка= |место= М.|издательство= |год= 2019|том= |страниц= |страницы= |isbn= 978-5-6040607-1-1|ref= Млечин}}&lt;br /&gt;
* {{книга |автор= Млечин Л. М.|заглавие= Путин. Россия перед выбором|язык= |ответственный= |ссылка= |место= СПб.|издательство= Питер|год= 2012|том= |страниц= 448|страницы= |isbn= 978-5-459-01226-2|ref= Млечин}}&lt;br /&gt;
* {{книга|автор= Рар А. |заглавие= Владимир Путин: «Немец» в Кремле |ответственный= |место= М. |издательство= ОЛМА-Пресс |год= 2001 |страниц= 318 |серия= Проект «Путин» |isbn= 5-224-02143-X |тираж=}}&lt;br /&gt;
* {{книга|автор= Рар А. |заглавие= Владимир Путин. Лучший немец в Кремле |ответственный= |место= М. |издательство= Алгоритм |год= 2012 |страниц= 237 |серия= Проект «Путин» |isbn= 978-5-4320-0039-2 |тираж=}}&lt;br /&gt;
* {{книга|автор= Рар А. |заглавие= Куда пойдёт Путин?: Россия между Китаем и Европой (Почему Западу нужна Россия: Экспертный анализ) |ответственный= |место= М. |издательство= ОЛМА Медиа Групп |год= 2012 |страниц= 352 |серия= |isbn= 978-5-373-04735-7 |тираж= 4000}}&lt;br /&gt;
* {{книга|автор= Стратиевски Д., Гонсаленс К. |заглавие= Путин, водка и казаки: Представления о России на Западе |ответственный= |место= М. |издательство= Алгоритм |год= 2014 |страниц= 208 |серия= Проект «Путин» |isbn= 978-5-699-71816-0, 978-5-4438-0770-6 |тираж= 2500}}&lt;br /&gt;
* {{книга|автор= Таланов В. Л. |заглавие= Психологический портрет Владимира Путина |ответственный= |место= СПб. |издательство= Б&amp;amp;К |год= 2000 |страниц= 61 |серия= |isbn= 5-93414-018-3 |тираж=}}&lt;br /&gt;
* {{книга|автор= Хатчинс К., Коробко А. |заглавие= Путин / Пер. с англ |ответственный= |место= М. |издательство= ОЛМА Медиа Групп |год= 2012 | |страниц= 432 |серия= |isbn= 978-5-373-04767-8 |тираж= 3000}}&lt;br /&gt;
* {{книга|автор= Чадаев А. В. |заглавие= Путин. Его идеология |ответственный= |место= М. |издательство= Европа |год= 2006 | |страниц= 230 |серия= Идеологии |isbn= 5-9739-0040-1 |тираж=}}&lt;br /&gt;
* {{книга|автор= Karen Dawisha |заглавие=Putin&#039;s Kleptocracy: Who Owns Russia? |ссылка= https://archive.org/details/putinskleptocrac0000dawi_z6x0 |ответственный= |место= |издательство= Simon and Schuster. |год= 2015 | |страниц= 464 |серия= |isbn= 9781476795201 |тираж=}}&lt;br /&gt;
* {{книга&lt;br /&gt;
 | автор = Оливер Стоун&lt;br /&gt;
 | заглавие = Интервью с Владимиром Путиным&lt;br /&gt;
 | ссылка = https://archive.org/details/interviusvladimi0000ston&lt;br /&gt;
 | оригинал =&lt;br /&gt;
 | место = М.&lt;br /&gt;
 | издательство = Альпина Паблишер&lt;br /&gt;
 | year = 2017&lt;br /&gt;
 | страниц = 350&lt;br /&gt;
 | isbn = 978-5-9614-6477-1&lt;br /&gt;
 | тираж =&lt;br /&gt;
 | ref =  Стоун&lt;br /&gt;
}}&lt;br /&gt;
* {{публикация|автор=Boyd-Barrett, Olive|заглавие=Western Mainstream Media and the Ukraine Crisis|подзаголовок=A study in conflict propaganda|место=L.|место2=N.Y.|издательство=Routledge|год=2017|isbn=978-1-315-55968-1|ref=Boyd-Barrett}}&lt;br /&gt;
{{refend}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Кылвер-влак ==&lt;br /&gt;
{{Навигация}}&lt;br /&gt;
* [https://tass.ru/info/12592215 ТАСС, 7 октября 2021. Биография Владимира Путина]&lt;br /&gt;
* {{Официальный сайт||Путина Владимира Владимировича}}&lt;br /&gt;
* [http://archive.premier.gov.ru/ Архив сайта Председателя Правительства РФ В. В. Путина (2008—2012)]&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
{{Внешние ссылки}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
[[Категорий:Руш политик-влак]]&lt;br /&gt;
[[Категорий:Российысе президент-влак]]&lt;/div&gt;</summary>
		<author><name>WikiAdmin</name></author>
	</entry>
</feed>